Л.В. Милютина. З. ДУДИНАН ПОЭЗИЙЖЕ: ЭПИГРАФЫН СЫЛНЫМУТ СОМЫЛЖО

Зоя Дудина нерген Эпиграф шотеш З. Дудина марий да руш серызе-влакын мутлаштым кучылтеш. Тиде раме текст «авторын тӱҥ шонымашыжым, сылнымут текстын идейжым почын пуаш полша» [4, с. 69].

«Шере нур – Шернур» почеламутшылан тудо эпиграф семын марий сылнымутчо И. Бердинскийын мутлажым кучылтын: «Шере кумыл – Шернурем…». Тиде эпиграф произведенийын содержанийжым почын пуаш полша, лирике геройын шÿм-чон шижмашыжым ончыкта. Айдемылан эн лишыл вер – шочмо-кушмо кундем. Кеч-кушто ит лий, кеч-кушко ит кай – тудо эреак ушешет возеш. Тышан тый шочынат, икымше ошкылым ыштенат, икымше гана «авай» манын пелештенат. Лач тыгай поро кумыл И. Бердинскийын мутлаштыже шижалтеш; тудо «шере» пале мут да притяжательный форман «Шернурем» мут гоч шыҥдаралтеш.

Тыгаяк кумыл Зоя Дудинан почеламутыштыжат, икымше корнылаштыжак, шочеш:

Вес тыгай Шере нурым тÿняште ом пале,

Мÿй вÿдан, мÿй шудан Шернурем! [1, с. 13].

Поэтесса И. Бердинскийын смысл да эмоций шотышто тӱн мутлажым лӱмынак почеламутышкыжо пурта, нуным пенгыдемда, значенийыштым келгемда, умбакыже шуя. «Шере» мутым «мӱй» мут деке лишемда. Тыге лирике геройын да тудын гоч авторын шочмо Шернур кундемыштым уло чон дене йӧратымыштым келгемдыме.

Шернур нерген шомак-влак авторын шÿм гыч шолын лекше улыт. Тидын шотышто эпиграф почеламутын содержанийжылан моткоч келшен толеш:

Пöртылам да лиям шулдыраҥше айдеме,

Шып чонем турий муро йÿкан.

Кунам кажне вÿршер шере нур дене темын,

Мо йот мланде мылам?

Кеч саскан… [1, с. 13].

Вес почеламутыштыжо З. Дудина эпиграф шотеш Н. Заболоцкийын мутшым кучылтеш: «Я воспитан природой суровой…». Тиде – руш поэтын произведенийжын икымше мургорныжо. Почеламут марий кундем, шернур вел нерген возалтын (тыште поэтын йоча жапше эртен), нуным поэт шке сылнымутыштыжо «государство ромашек» манын коден да эн шерге, шочмо вер семын аклен:

Я воспитан природой суровой, Мне довольно заметить у ног Одуванчика шарик пуховый, Подорожника твердый клинок.

<…>

В государстве ромашек, у края, Где ручей, задыхаясь, поет, Пролежал бы всю ночь до утра я, Запрокинув лицо в небосвод [2].

З. Дудинан лирике геройжыланат огеш кÿл вес элысе эн чевер пеледыш, тудлан лачак сита шыма, мотор шочмо велы пÿртÿсшӧ. Шочмо элын южшат яндаррак, кечыжат чеверрак шырата, кайыкшат сылнырак мура. Почеламутын лирике сюжетшым лач тиде шонымашлан келыштарен чоҥымо, тудо мӧҥгӧ пӧртылмӧ шӱлыш ден мучашлалтеш:

А йÿдвелне, эр кече лекмаште,

Кодын шочмо элет – Шернурет.

Лектын коштыч касвел олалашке,

Но шкеж дек пöртылта Шокшемет [1, с. 23].

Н. Заболоцкий семынак, марий поэт кажне айдемын шке шочмо верже улмо нерген воза; тудо эн лишыл, лач тушто тудым вучат, «кандывуй ден» саламлат:

Тыланет тыште пÿрымö мланде –

Той уржан пасуэт – пиалет.

Ший кава гыч велеш сото канде,

Саламла кандывуй ден ялет [1, с. 23].

«Тый декет мый вараш кодын тольым…» почеламутыштыжо З. Дудина эпиграф семын Б. Пастернакын «Памяти Марины Цветаевой» почеламутшо гыч тыгай корнылам кучылтеш:

В молчаньи твоего ухода

Упрёк невысказанный есть… [1, с. 23].

Б. Пастернак шке почеламутшым Марина Цветаеван илыш дене чеверласымыжлан келыштарен. Тиде произведенийын трагике шӱлышыжӧ марий поэтын почеламутышкыжат кусна:

О, ок пале чукай! Кайышашыш

Корнына тöрсыран, орлыкан.

А тудлан чылажат коеш ошын,

Ну кузе ты тÿня озыркан? [1, с. 23].

Илышын нелылыкшым сÿретлен ончыкташ автор тыгай муткылдыш-влакым кучылтеш: «корнына тöрсыран», «тÿня озыркан». «Тöрсыран» мутым кучылтын, автор каласынеже: мемнан илыш корнына тасмала тöр, вияш огыл, кушто лакым эрташ перна, кушто курыкыш кÿзаш. Пиал шыргыжалеш да писын йомеын каен кертеш; илышыжат лывыла чоҥештен йомын кертеш. Лирике герой шке изи шольыжлан умылтарен кодынеже: чылажымат жапыште ойлен шуктыман, кажне шомакын шке жапше да верже лийшаш. Тиде шонымаш Б. Пастернакын мутлаштыже йоҥга, тудак З. Дудинан почеламутыштыжо тӱҥ лиеш. Таклан огыл тудо почеламутшым тыгай икгайрак йоҥгышо мутла дене тӱҥалеш да пытара:

Тый декет мый вараш кодын тольым,

Очыни, ончычрак кайыман [1, с. 36].

Тендан дек мый вараш кодын тольым,

Очыни, ӱжара ден лекман… [1, с. 36].

Юрий Чавайнлан пöлеклыме почеламутыштыжо («Юрий Чавайнлан») З. Дудина эпиграф шотеш поэтын тыгай почеламут корнылажым кучылтеш:

Кечыгут ойлен «мондо» да «мондо»,

Куэрласе кукужо шортеш… [1, с. 54].

Илышаш кодшо ийым шотлышо куку илыш дене чеверласымаш сÿретым шарныкта:

Ит ондале: куку шортын огыл,

Куку ойгым тылат кукулен. Илыш-корнышто йот вий ден шогылт, Возо мландыш чечен кумылет [1, с. 54]).

З. Дудина тыге Ю. Чавайнын илыш гыч писын каймыжым шарналта да серызе-влакын неле пӱрымашышт нерген шонкалаш тӱҥалеш:

Да, туге дыр. Тÿшкаште йотештын,

Йöнанрак дыр шеҥгеч ошкылаш. Поэт-влаклан ты вер чот шÿмештын, Она кÿл нигöлан… Мом ойлаш… [1, с. 54].

«Шорташ» шомакым икана огыл кучылтеш, Ю. Чавайн дене ӱчашен, куку огыл, а поэт-влак шортыт, манеш:

Ом ӱшане, куку шортеш манын,

Мемнан ойго тудлан садиктак.

Куку йӱк ден поэт-влакна шортыт,

Но мола нок кол тидым иктат?.. [1, с. 54].

Тыге эпиграф почеламутын тӱҥ ужашыштыже дискуссий сынан материалыш савырна, лач тыге тудо авторын идейжым рашемлаш полша. Тудыжо молан поэт-влакын шортыт йодыш гыч лектын шога:

Ужарвуй шорто: «Огыт пу корным…» Да шÿкедыл тÿҥале тошкаш.

Тудо ок колыс шÿшпык чон шортмым – Садланак тоштеш так ойлышташ [1, с. 54].

Тиде йодышлан автор шкеже тыгай вашмутым пуа: «Мый Юрий Чавайнлан пӧлеклыме почеламут дене шарныктынем ыле ятыр талантан айдемын шӱлыкан пӱрымашыж нерген. Мемнан кокла гыч шагалже, ласка илышым илен, ӱмырым шукта. Вет чон гыч сылнылык нӧшмым ӱдышӧ айдеме йыр улшо тӱняштат тыгаяк сӱретым ужнеже. Тиде – пӱртӱсын законжо, тыге лийшаш дыр. Пашам ыштыме годым сылнылык кӧргыш пурет-пурет... А лектат ош тӱняшке, от пале: ты сылнылыкетым куш пышташ, кӧлан кучыкташ? Тыге чон четлыкыш логалеш. Тунамак уш чоным кочкаш пижеш: тыге поэт-влак шортыт. Тиде – возышо еҥын трагедийже. А кунам ятыр талант шортеш – тиде калыкнан пӱрымашыж нерген ойла. Тыге лийын кодшо курымышто. Тачат тыгак» [3]. Поэтым умылаш, торжа илыш деч аралаш кӱлеш, а шыгыремдаш, арам «шӱкедылаш» огыл. Тыгай шонымаш «Юрий Чавайнлан» почеламутын раме текстыштыжат, тӱҥ текстыштыжат йоҥга.

Иктешлен каласаш лиеш, эпиграф почеламутын содержанийжым келгын почын пуаш полша. Тудым кучылтын, З. Дудина философий сынан сылнымутым чоҥа.

Кучылтмо литератур списке:

1. Дудина З. Кум томан ойпого. Икымше том: Куанышым, куэм öндал. Йошкар-Ола: «Марий Эл» газета» ООО, 2012. 464 с. 2. Заболоцкий Н. Я. воспитан природой суровой… // URL: http://www.world-art.ru/lyric/lyric.php?id=13234 (дата обращения: 1.04.2016). 3. Зоя Дудина // URL: http://www.zojadudina.ru/index.php?page=ala-mom-shonen-luktash-t-chen-shym-j-slane (дата обращения: 31.03.2016).

4. Кудрявцева Р.А., Рябинина М.В. Словарь литературоведческих терминов на марийском языке для общеобразовательных школ – Школлан марла сылнымутшанче мутер. Сыктывкар – Ижевск – Йошкар-Ола – Саранск – Бадачоньтомай, 2011. 80 с.

ИСТОЧНИК: Милютина Л.В. З. Дудинан поэзийже: эпиграфын сылнымут сомылжо // Богатство финно-угорских народов: материалы III Международного финно-угорского студенческого форума (г. Йошкар-Ола, 23–24 мая 2016 г.) / Мар. гос. ун-т. Йошкар-Ола, 2016. С. 121–123.





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1