Галина Бояринова. А кава сакен пызле шӱшерым

Тачысе марий сылнымут аланыште Зоя Дудинан поэзийже шке йӱкшӧ, тӱсшӧ дене ойыртемалтеш. Тудын пашажым С.Чавайн лӱмеш кугыжаныш премий дене палемдаш темлымым сай ошкыл семын аклем да лирикыжым шергал ончалаш темлем.  

Кажне айдемылан шке шочмо ялже, кундемже, элже шергакан. Поэтлан гын тиде чоным лыпландарыше, творческий вийым пуэн шогышо, юзо шӱлышан вер. Зоя Дудинан лирикыштыжат тиде теме рӱдӧ семын палдырна. Тудлан Марий Эл - муро чонпӱнчеран куэркандеКакшансывын гай пасумӱй таман памаштыныс мланде. Марий Элын эн сылне лукшо -  Шернур - шере нур. Тыште ончыкылык поэт шулдырым налын, вийым поген.

Кунам кажне вӱршер шере нур дене темын,

Мо йот мланде мылам?

Кеч саскан…-

манеш поэт «Шере нур - Шернур» почеламутышто да Шернур велне шочын-кушшо, марий калыкым чапландарыше лӱмлӧ еҥ-влак нерген кугешнен ойла. Одо жанр деке лишке шогышо почеламутлаште Зоя Дудина В.Макаров, В.Мочаев, З.Ермакова, Л.Веткина, Н. Маркина нерген воза, нуным мокта, кӱкшӧ лӱмыштым паша дене суленыт, манеш. Туныктымо пашаште лым лийде тыршыше З. Шабалиналан, З. Ермаковалан поэт поснак шокшо мутым муын. «Туныктышын мурыжо» почеламутышто тыгай корнылам лудына:

Мый сугыньлем Марий Элемлан

Марий лӱман илен кодаш.

Мый товатлем шке калыкемлан

Куатле тукымым кушташ.

Моктеммур сынан почеламутлаште Зоя Дудина марий калыкым чапландарыше эпохо сынан образ-влакланат эҥерта, нунын ыштыме кугу надырышт нерген шонкала. Тиде С.Чавайн, В.Колумб, Йыван Кырла, Шабдар Осып да молат. Поэт да киноартист Йыван Кырла нерген автор ик гана веле огыл каласен. Нуным ик шочмо вер ушен, тиде - Купсола ял. Зоя Дудиналан шочмо ялже - тиде муро, чон, тудо ава гай, ӱмыр аҥа, лупсан алан. Тунамак лирический герой тушто шкенжым шкет куэ семын ужеш, чонжат тудын - шкет турня гай. Шочмо мланде чон корштышым эмлаш полша:

Но мые куан ден ойгемым

Илем памаш вӱд ден луштал.

Садлан, шочмо мландышке толын,

Тыглаяк айнем да руштам.

Зоя Дудинан возымаштыже посна ужаш семын пӱртӱс сӱретым палемдыман. «Шыже» почеламутышто тиде пагыт нерген моткоч сылнын  каласыме:

Корнышто шыже потажым рудале,

Куршыш эн сылне саскажым рӱзале.

Теле вашеш тудын шовыч туржалте,

Шӧртньӧ йолваже велалте, велалте…

Марий ватын вургемже гыч налме деталь-влак полшымо дене идалык пагытын ойыртемже почылтеш, сылне метафор-влак почеламутлан ойыртемалтше шӱлышым пуат, илыш тӱсаным ыштат. «О, шошо, кумылем ит волто…» почеламутым ончалына:

Элемлан ош порсын вургемым

Чикта шошын йолчыжо - май…

Зоя Дудинан лирикыштыже посна пушеҥге, кушкыл образ-влак символыш савырнат. Тиде - тумо («Тумо»), лӱмегож («Лӱмегож»), куэ ( «А.Г-лан», «Чеверын код, овда тӱня!»)…. «Черланен кундемна» почеламутышто поэт калык нерген тургыжла:

Черланен кундемна шӱлык чер ден,

Шыже йӱр мланде валне тава.

А кава сакен пызле шӱшерым,

Вӱр чӱчалтышым чоныш шава.

Но автор шыже-теле деч вара шошо толмым вуча: шыже - шошо антитезе полшымо дене у шонымаш шочеш:

Лач тунам кундемна пеледалтын,

Ош кавам мланде марте волта.

Калыкем, ида кай шаланалтын,

Эл ок лий кажныж дечын посна.

Тыге, поэт идалык жапысе образ-влак гоч кугу граждан сынан иктешлымашке лектеш: кажне айдеме шочмо калыкшын историйыштыже сай кышам кодышаш, ик шӱлыш дене гына илен кундемнам тӱзатен аралышаш. Тыгодым тале марий патыр-влакын образыштлан эҥертен («О, Чумбылат…», «Акпатыр»), тукымнам чолгарак, виянрак лияш ӱжеш: йӱла кӱшта чӱчкен йӱлаштура улат, виян улат, о Чумбылат! Лач тыштак поэт илыш негызым ужеш: кугезынан таза уш-акыл тек сотемда ару шӱмнам… Тудо марий тӱням тӱрлӧ шӧрын гыч почеш. Эн ондак калык йӱлалан эҥерта:

Кажне калыкын уло ончалтыш,

Кажне калыкын уло йӱла.

Марий-влаклан ӱшанле аралтыш –

Чимарий ото, юмын йӱла…

Кумалтыш мут гыч лектыныт поэтын икмыняр серымыже, нуным посна циклыш  чумырымо. Тушто калык ойпогысо ой-савыртыш-влак койыт: эр кече гае нӧлталтынош тылзе гае темалтынюмо серлагышым пӱрӧ! да т.м. Кумалтыш мут  гыч налме ой-влак лывырге куатым пуат, шӱм-чон йодмым посна строкаш лукташ амалым ыштат.

«Йӱлен колаш неле» почеламутым автор Василий Павловым шарныме лӱмеш возен. Сылнымут драматизм пафосан:

Колаш неле огыл –

Илен мошташ неле.

Илаш неле огыл,

Йӱлен колаш неле…

Ваштарешла ой - почеламут чоҥымо тӱҥ йӧн. Автор колаш, илен мошташ, шочаш, кушкаш, тӱняш толаш, мураш, тугаш, пудешташ, палаш, шарнаш, колташ, тарваташ глагол полшымо дене айдеме илышын рӱдыжым почын пуа.

Марий поэтын возымаштыже мифологем-влак чӱчкыдын вашлиялтыт. Тиде - тулава, вӱдава, тылзе, кече, кава, тулгайык, памаш, ото, мланде ава, вӱдӱдыр да молат. Нуно возымын рӱдӧ шонымашыж дене кылдалтыт. Эше ик рӱдӧ образ семын кайыкын образшым ончыктыман. Тиде юзо кайык, кайыккомбо, кайык чон, турий, шӱшпык, куку, турня, вырляҥге, сусыр кайык да молат.

Авторын йӧратымаш лирикыжат тӱрлӧ тӱсан, пафосан. Лирический геройын йӧратыме кумылжо «Кает гын…» почеламутышто обращений йєным кучылтмо дене почылтеш. Тиде - мардеж, кава, мланде. Нине мут образ-влак полшымо дене сылнымутын структур чаткалыкше лектеш. Кум образ кум ужашым ышта. Уэш-пачаш каласыме ой драматизм кумылым ешара: кодам, ломыж лийынкодам тылзе гае. Почеламутышто мардеж – ломыжкава - тылземланде - шӱм шомак-влак мужырым ыштат. Лирический геройын йӧратымашым аклымыже йӱлемкошкемйомам глагол-влак полшымо дене ончыкталтеш, нуным автор градаций йєнлан эҥертен чоҥа, тыге кумыл кушмым почын пуа. Йӧратымаш лирикыже романтике шӱлышан, тунамак вашмутдымо кумылым почаш манын, чоным ишыше драматизмым пурта. Тудын лирике геройжо тӱрлӧ шӱлышан, шукыж годым - шӱлыкан. Тидыжым авторын ача-авам эр йомдарыме, икшывым поген оптымо денат умылтараш лиеш. Тиде чон сусырым паремдаш неле. Санденак возымаштыже тудо келге вожым колтен, шӱлыкан лирикым шочыктен. Келге философиян лирике илыш нерген келгын шонкалымаш гыч шочеш. Авторын возымаштыже тудо элемент семын чыла вере коеш. Ик почеламутыштыжо поэт тыге йодеш:

Ом ӱшане: эмла пагыт манын,

Тудо чоным кӱ гайым ышта.

Но кӱат жап эртен шуалга гын,

Молан шӱмжӧ тынаре чыта?..

Авторын сылнымутшым Марий Элнан кӱкшӧ наградыж дене палемдаш темлымат - Зоя Дудиналан эше ик тергымаш. Ӱшаныме шуэш: комиссийын еҥже-влаклан тудын серымыже келша.

 

 





 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1