Виталий Петухов:

Вашкыза илаш

Писатель Виталий Петухов лишыл кечылаште черетан шочмо кечыжым пайремла. Тидын вашеш мемнан журналистна Зоя Глушкова тудын ден вашлийын мутланен.

Могай кумыл дене лӱмгечым вашлийыда?

– Ийготем мылам «Визытан» да «визытан»  оценкым шындыш. Чын аклыш мо? Можыч, илыш школышто мый «троечник» гына улам? Тиде мыскара семын ойлалам. А лӱмгече эше ик гана илышым шерын лекташ кумылаҥда, мом ыштенат, мом шыч шукто – рашемдаш полша. Содыки, «троечник» омыл дыр. Кум роман возалтын: «Акрам», «Пїсї пикш, тангыла янгеж» да «Кучкыжвлӓ дӓ курныжвлӓ». Вич повесть, ятыр ойлымаш уло, поэме, почеламут-влак лудшо деке миен шуыныт. Кумло кум ийым журналист пашалан пуышым. Мер пашамат шагал огыл ыштыме. Пашам аклалтын. Нимо нергенат ӧпкелаш.

Южгунамже тыгай шонымашат ушыш толын пура: а вет шукыракат ышташ лиеш ыле. Ты шотыштак икана Сергей Михалков деч йодыныт: сылнымут пашалан улан илыш мешая мо? Тудо моткоч чын вашмутым пуэн: «Сылнымут пашалан його койыш мешая». Ай, йӧра, тидым эрла ыштем, эше шуктем, шонена. Ончет гын, от шукто улмаш. Вуйыш кенета толын пурышо шонымаш вигак возен от шынде гын, мондалт йомеш, нигунам уэш ок пӧртыл. Сандене илаш вашкаш кӱлеш. Вашкаш – руалтен налаш огыл, а шукырак ыштен кодаш, пуаш, пӧлеклаш. Икте книгам, весе – пӧртым, кумшо – ӱдыр-эргым… Икманаш, ош тӱняште тыйын пашат утларак кодшо.

Те историй кышкарыште илыше писатель улыда. Ты кышкарыште таче шкендам кузе шижыда?

– Да, пытартыш ийлаште утларакат ты лончыш пурен каенам. Шочмо калыкнан эртыме корныжо историк-влакым веле огыл шкеж деке ӱжеш. Ты сылнымут жанр пешыжак вияҥ шуын манаш огеш лий. Шуко «ош тамга» эше уло.

Мутлан, кызытсе сылнымутышто южгунам мый утыжден «идилий»  семын ончыктымым шижам. Утларак «чиялтымат» вашлиялтеш. Мыланна кеч-могай историй событийланат чын акым пуаш тыршыман. Уке гын я ик велыш, я вес могырыш лупшалтына.

Историй сылнымутым возаш неле. Пашаже возымаште веле огыл. Утларак жапше материалым, фактым пырчын-пырчын погаш кая. Поснак марий калыкын акрет да кыдал курымласе пӱрымашыже нерген. Лач ик Кармазиным лудын веле возаш огеш лий (такшым тудым шояк историклан шотлышо-влакат улыт). Садлан Николай Костомаровынат, Сергей Соловьевынат, Николай Лихачевынат, Борис Рыбаковынат, Лев Гумилевынат шымлымаш пашаштым шотыш налман. Лудам кунамже мемнан автор-влакым, шонем: истина где-то рядом…

Мом возаш, чонем шкеак темла. Историй роман веле огыл, почеламутат, ойлымашат, эссеат, эсогыл фэнтезиат возалтеш.  

Тачысе сылнымутышто мо Тендам тургыжландара?

– Эртыше ийысе сылнымут событийлан поян ыле. Родо-тукым калык писатель-влакын конгрессышт лие, черетан погын эртен кайыш. Ойлымо, каҥашыме – шуко, но каласен шуктыдымыжат ятыр кодын.

Могайрак тачысе сылнымут? Таче ош тӱням ужшо книга сылнымут явлений лие мо? Мом ме таче ӱчашен-ӱчашен лудына? Ом пале. Мый гын марий калыкын пытартыш ийласе пӱрымашыж нерген кумда содержаниян эпический произведенийым вучен илем. Кӧ воза?

Кызыт утларак беллетристике сынан произведенийым гына ужына. Мом ыштет – тыгай «спрос». Поэзийнат «простоватый», шопкаланыше тӱсан. Чын почеламут чон гыч лекше кумалтыш мут гай лийшашыс: уло шӱм вошт, чонет шортмо годым лекше яндар, тулан!

Молан ме книгам возена? Чынак «Инженеры человеческих душ» улына мо? Совет годым, шонем, книган вержым утыжден кугуэш ужыныт. Сылнымут коммунизмым чоҥаш полшышаш ыле. А таче писатель лудшым молан туныктышаш, кушко ӱжшаш? Капитализмым чоҥаш мо? Ушан книга лудшым мыняр-гынат илаш туныктышаш.

Весе. Таче писательын лӱмжӧ пеш ӱлыкӧ волен каен. Калык пагалымашат ӱлыкшемын. Ынде «Кулинар рецепт-влак» брошюрым печатлен лукмаштат Писатель ушемыш пуртен кертыт. Ончыч сылнымутышто «лирический отступлений»-влак лийыныт гын, таче сельсоветын справкыжат, урок конспектат, арифметика примерат (2х2=?) вашлиялтыт. Тиде сылнымут мо?

Шукерте огыл телевизор дене писатель Полина Дашкова каласыш: «Я делю писателей  на две категории: профессионал и самозванец. Самозванец – это тот, кто сам себя назвал писателем, сам же убежден в этом и кричит об этом со всех трибун». Мемнанат тыгай сӱретым чӱчкыдынак ужаш лиеш.

Марий сылнымутышто чылажак уда да шеме огыл. Улыт талантан, ушан шомакым каласен кертше мутмастарна-влакат, но шке тыматле койышыштлан, аклыше, критик-влакын шып илымыштлан кӧра нуным калык шагалрак колеш, шагалрак пала.    

    - Те олыкмарий йылме дене возеда мо?

- Марий сылнымутышто кок тыгай примерым палем. Эртыше курымын 30-шо ийлаштыже поэт Шадт Булат кок йылме денат почеламут-влакым возен. Тудо тунам Пошкырт кундем гыч Чыкмаш тунемаш толын улмаш. Тыштанак пашам ыштен. Вес пример – Геннадий Матюковский. Тудо олыкмарий йылме дене почеламут-влакым серен. «Калевала», «Песень о Гайавате» эпос-влакым кусарен.

Мый олыкмарий-влак коклаште 33 ий илем. Мутланаш тунем шуынам, шонем. Мый ятыр олыкмарий автор-влакын: Юрий Байгузан, Юрий Артамоновын, Анатолий Тимиркаевын да молынат – возымыштым  курыкмарлаш кусаренам.  А вот сылнымут произведенийым возен ончаш тӧчедылам веле. Такшым, тыгай шонымаш ынде кӱын шуын.

Южгунам колаш лиеш: марий йылме – ик йылме, курыкмарийын лач наречий. Мый тиде ой дене ом келше. Лексика, грамматика, предложений чоҥалтме денат нуно ойыртемалтыт. Мом утыжым тургыжланаш: курыкмарий йылмылан кугыжаныш статусым пуымо. Тиде уже вес интервьюлык йодыш.

«Марий Элын» лудшыжо-влаклан сугынь ойда.

–«Марий Эл» газетым марий-влак лудыт. Ме чыланат ик родо-тукым улына. Таче тыглай огыл саманыште илена. Кугу тӱняшке Айдеме лийын шочынна. Пире огыл, карме огыл… Сандене илыме курымнамат айдемылак илыман. Пагалыза икте-весыдам, полшыза икте-весылан, чӱчкыдынрак поро шомакым ойлыза. Ида кӧране, изиланат-кугуланат эҥертыш лийза да тек пиал тендан суртыш корным муэш.

Виталий Петухов – марий сылнымутын курыкмарла возышо ик эн чолга авторжо. Лудшо-влак коклаште эртыше илыш нерген возымо «Акрам», «Пӱсӹ пикш, тангыла янгеж» да «Кучкыжвлӓ дӓ курныжвлӓ» романже, «Шолшы вӹр» (1982), «Шїжвїк йӱмӹ вӹд» (1984), «Со пуры лижӹ!» книгаж-влак дене чапланен. Кумло кум ий марий журналистыкыште пашам ышта. Марий Элын сулло журналистше, С.Чавайн лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше.  

29 шорыкйол 2009





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1