Возо кӱсле сем гай сылнымутым

Серыш-влакым шергалын

«Сылнымут садвечышкына» лудшо-влак деч серыш шагал огыл пура. Тӱрлӧ сынан усталыкым ончыктымо шонымаш дене ойлымашым, повесть гыч ужашым, почеламут аршашым, поэмым, кусарыме сылнымутым лудшылан  темлена. Возат мыланна лӱмлӧ писатель-влак, самырык автор-влакат вийыштым тергат. Лудшына-влак эреак М.Илибаеван, М.Ушакован, В.Бердинскийын, Л.Семёнован, В.Сэмэҥэрын ойлымашыштым куанен вашлийыт. В.Красновын, И.Черныхын пытартыш жапыште савыктыме ойлымашыштымат шке шотан семын палемдат.  С.Николаевын, В.Осиповын, А.Васильевын поэзий аршашыштымат лудшо-влак эреак кумылын вучат.  

Серыпле сылнымут пырчын-пырчын шочеш. Лӱмлӧ, писательын пашаж дене пырля самырык-влакланат верым ситышынак ойырена. Самырык ийгот дене огыл, а сылнымутышто вийым тергыме шот дене.

Молан тыге тура пелештем? Пытартыш жапыште чӱчкыдынак тыгай сӱретым ужаш перныш: автор возымыжым печатлаш темла, а шкеже мемнан газетнам огешат луд, подпискымат ок ыште. Тиде ок сите: эше «Печатленда мо? Газетым муын пуэда мо? манын, редакцийыш толын йодеш. Мемнан пашанам огыда пагалде гын, кеч шкендам пагалаш тунемза…

Редакцийыш пурышо кажне сылнымут серыш икмыняр пачаш лудалтеш. Уэш-пачаш ончен, сай шонымашым, сылне ой-савыртышым муаш ӱшаным кучет. Тыге шке жапыште савыкталтыныт Р.Сунгурова, И.Попов, А.Кибардина, В.Алметьев, О.Ильина да молат. Таче нуно усталыкым погымаште умбакыже тыматлын тыршат. Ончыкшымат  сылнымутын ӱшанле йолташыже лийын кодыт ман ӱшаныме шуэш.

Пытартыш ийласе студент-влак тӱшка: Т.Соловьеван, В.Гордееван, А.Кибардинан, А.Айгузинан, Н.Николаеван, Р.Сунгурован, Н.Васильеван, И. Поповын, С.Васильевын, А Тимоеван, А Гайсинан   лӱмышт дене палемдалтеш. Редакцийыште поснак шуко Р.Сунгурован возымыжо. Посна аршаш денат, автор-влак тӱшкаштат серымыже  чӱчкыдынак коеш. Автор икымше книгам савыктен, кокымшымат ямдылаш пижын. Лишыл жапыште ме тудын у почеламутшо-влакым лудаш темлена. Раян оҥай почеламутшо-влак коклаште ыштен шуктыдымат вашлиялтыт. Техника шотышто ӱдыр пеш чулымын тырша, тидлан моктыде ок лий. Но тыгодым шонымыжым мучаш марте иктешлен каласен ок шукто. Ты ситыдымаш сераш пижше ятыр авторым шке кепшылыштыже куча: возымынажым писын иктаж-кӧлан лудмо, ончыктымо шуэшыс! Самырык годым эре тыге шол…

…Шкалан мурымаш – муро огыл,

Шкалан мурымаш – чара йӱк.

Еҥ кумылым лугыч от тодыл.

Ок мод шӱдыр дене шем йӱд.

Тиде ныл корнышто моторын каласен колташ тыршыме шижалтеш. Но шонымаш-влак иктеш ушалт шуын огытыл, ой коклаште кыл уке.  Ты ситыдымаш сайын йоҥгалтше рифмым муаш, ритмым аралаш тыршыме годым лиеш. Раян огыл – тодыл, йӱк – йӱд рифмыже сайынак йоҥгат. Но чара йӱк манмым мый пешыжак ом умыло. Йӱк чарга лийын кертеш.

Але:

Эрта кочо, да шӱлык кодеш,

Омса гоч воштылеш осал еҥ.

Леве йӱр пӧрт вуй дене модеш,

Вӱдпарням юж кошта осылен.

Кодеш – модеш, осал еҥ – осылен  рифме-влак йоҥгалтыт. Но шонымашым мучаш марте раш чоҥен шуктымо огыл. Йӱрын пӧрт вуй дене кузе модмыжым ме огына шиж, могай вӱдпарням юж осылен (кузе?!) кошта  тыгак раш огыл. Тидым Рая дене мутланен рашемдыман.  Автор-влаклан тыгай ситыдымаш-влак  деч утлаш, редактор дене утларак пашам ышташ темлынем. Рая дене ме ондак чӱчкыдын мутланенна, пытартыш жапыште шинчаваш кутыраш пиал ыш логал. 

Редакцийна чӱчкыдынак К.Мухинын, В.Мамаевын  серымыштым налеш. Автор-влак пайрем саламлымашан, тачысе илыш ситыдымаш ваштареш ӱжмашан сылнымутым серат.

В.Мамаевын (Шернур район) «Шоҥгын колыштса сай мутшым» возымаштыже тачысе илышлан акым пуаш тыршыме.

Шоҥгын колыштса сай мутшым,

Ужын коштын тӱням йыр,

Ужмек тӱрлӧ элнан лукшым –

Шке кундем верч шолеш вӱр…

Автор эше 8 корнышто шочмо вернам моктен возен. Умбакыже 44 корнышто ты шонымыжым шкежак мӧҥгештен ойла.

…Ончалам марий кундемым:

– Тыште кӧ ила? – йоднем,

Нурышто куэр шарлен гын,

Титаканже – шке, родем!

Шкан шке ваштарешлен возымаш лудшын кумылжым савыра манын ом ӱшане. Адакшым тачысе лудшо туныктен ойлымым пешыжак йӧрата манаш йылме ок савырне, агитаций шӱлышат пеш вийдымын, ӱшан деч посна каласалтын. Лапкыште нал – немыч кочкыш; Яллан трактырым кашакын иктым вел налаш гынат…;  Ял шӱгарыш савырна гын… ой-влак ала-мо дене эртыше курымын 30-шо ийлажым шарныктат. Туге гынат В.Мамаевын возымыжым тӱшка подборкышко темленна. Мо дене автор мыйын кумылем савыра? Шочмо мланде нерген вӱрлен тургыжланымыж дене. Тиде кумылжым тыгеат каласаш лиеш: тӱҥалтыш 10 корным арален, 44 корныжым кораҥдаш.

Шоҥгын колыштса сай мутшым,

Ужын коштын тӱням йыр.

Ончен элын кажне лукшым,

Шке кундем верч шолеш вӱр.

Йот эллашке йот асфальтым

Ӱпшынчаш мый омак кай.

Лучо кӧргынчам шке мландым,

Шке вер, чынак, пуйто лай!

Шочмо-кушмо мландынаште

Ава шӧр гай тамле юж!

Марий сылнымут пытартыш ийлаште альбомыш возаш келыштарыме почеламут-влак дене ятырлан пойдаралтын. Саламлымашан, тыланымашан почеламут корно-влак радио-телеэфирлаште йоҥгат, «Марий Эл», «Кугарня» газетлаште савыкталтыт. А.Карпова, З.Шабалина, нуным иктеш чумырен, «Саламлена», «У кечым шыргыж вашлиям» книгамат савыктеныт. «Сылнымут садвечылан» тыгай сылнымутым  Л.Соколова, Л.Краснова, О.Кутасова, Ал. Лӧза, А. Кукушкина, И. Поликарпов темлат.

О.Кутасова шке шижмашыжлан верым утларак ойыра. Ал Лӧза жапын-жапын 1-2 почеламут дене темла да пӧръеҥ-ӱдырамаш кыл нерген сера.  Л.Соколова шочмо кече, ший сӱан дене саламла. Нунын возымышт илыш-корным иктешлыме, ӱдырамаш чоным утарыше семын шочыт. «Ӱдырамаш корно» лаштыклан моткоч келшен толыт.  

Морко район, Кожлаер гыч Л.Краснова мыланна кум почеламутым ончалаш темлен: «Теле пагыт», «Шочмо кече», «Кожлаер ялем».

«Теле пагытыште» автор теле кечын «юзо вийжым» палемден кодынеже. Но возымаштыже «юзыжо» ок шижалт. «Ош мамык кава гыч велеш», «Йолтаганыште лум чытыра», «Чатлама йӱштӧ тылзе шке пашажым виян виктара» ой-влак телын ю куатшым шижаш, ужаш огыт полшо. Адакшым ойым чоҥымо шотышто ситыдымаш-влак, аҥысыр мут поянлыкат чыла шонымым луктын каласаш йӧным огыт ыште. «Ала-можо тарватыш чонем» тӱҥалтыште каласыме гын, умбакыже, очыни, рашемдыман ыле: мо содыки чонетым таратен? Мучаште ты ойлан вашмут уке.

А.Кукушкина ынде самырык огыл. Чыла илыш нелым почеламут полшымо дене сеҥаш тырша. Мылана 11 почеламутым темлен. «Кӱсле»,  «Тошто марий калык», «Мемнан элна», «Сугыньым пуэныт», «Сорта тул» вуймутан возымаштыже шочмо калыкын илышыже нерген шонкалымаш рашемдалтеш.

Ончалына «Кӱслем».

Кӱсле, кӱсле,

Марий шӱлышым ончыктен лач пуэт,

Калык чоным лач почын пуэт…

Кӱсле, гармонь, тӱмыр-шӱвыр нерген почеламут, муро-влак жапын-жапын шочыт. Утларак йоҥгалтшыже вигак мурыш савырна. Кӱсле нерген возаш куштылго огыл, шонем. Вет ты семӱзгар пеш чатка семсавыртыш, чон кӧргыштӧ ятыр жап арален ашныме шижмашым, чонын арулыкшым почын пуаш полша. А тыгай шижмашыже лачак чатка ойсавыртыш (техника могырым!) дене гына шочеш. Кӱсле нерген прозо йылме дене возена ыле гынат, ты тема йоҥгышо йӱк  (ударений) шотыштат иктӧрлыкым йодеш. Антонидан возымаштыже тидыже ок шижалт.

4, 11, 9, 9, 12, 6 слоган корнылаште ударений иктӧр ок пералт гын, кӱслен ныжыл семжым тыгай йӧн дене каласаш лиеш мо? Уке, шонем. Сай рифме нерген ойлашат негыз уке. Адакшым почеламут кутырымо йылме дене сералтын.

Л.Кукушкинан «Чарайолын» почеламутшым лудшо-влаклан темленна. Шке возымыдам савыктыме дене таҥастарен ончыза, ала иктаж пайдале каҥашым шканда луктыда.

И.Поликарповын возымыжат тыгайракак. Авторын вургыж йӱлымыжӧ шижалтеш, шӱлыкан эртыше нерген ойла, но ме шӱлыкын амалжым палыдеак кодына. Автор чон почын кутыраш ямде огыл. Сай почеламут шинчымашым, яндар уш-акылым, ару чоным йодеш. Возымо годым лач тодылалтше кумыллан гына ӱшанаш ок лий.

Ӱмаште Ӱшнур кыдалаш школышто эртыше юнкор слёт поро шарнымашым коден. Тыште сылнымут кумылан икшыве-влак: В.Алметьев (Шернур, Кукнур школ), Р.Калугин (Параньга, Кугу Пумарий школ), Э.Гусарова, (Звенигово, Эсмекплак школ), Л.Смоленцева, (Морко, Кокласола школ), С.Бердникова (Оршанка, Кугунур школ), О.Ильина  (Волжский р-н)  шкеныштым сай могыр гыч ончыктышт. Пӱртӱсым аралыме, шочмо вер, ял нерген возымышт почеламутын кузе ышталтмыжым умылаш тыршыме дене шочыныт, шонем. Ты тӱшкаште В.Алметьевын шочмо калыкын пӱрымашыж нерген шонкалымыжым палемдыде ок лий: рвезе историйлан шӱман, кугезе тӱняумылымашым, калык ойпогым йӧрата. Ты вашлиймашлан ик ий утла эртен, ӱдыр-рвезе-влак деч у сылнымут шонымашым вучена. 

Тений, май тылзыште, мый Руэмысе лицейын тунемшыже-влак дене вашлийым. Поэзий кечылан пӧлеклалтше мутланымаште самырык-влак шке моштымыштым ончыктышт. Медведево районысо школла гыч чумыргышо-влак коклаште поснак чолган койыч Азаново школын йочаже-влак. Туныктышо Л.Ямбаеван темлымыж дене Е.Логинов, Е.Лебедева, Д.Смирнова дене палыме лийым. Нунын «Шочмо кундем», «Шӱжарем дене моктанем», «Пӱртӱслан товатлымаш» почеламутышт «Йоча тӱня» лышташыште савыкталтыныт.

Кажне автор – газетнан поро йолташыже. Возымыда мыланна моткочак шерге. Южгунамже ик оҥай ой савыртыш келшалешат, возымым «Арслан», «Ӱдырамаш корно, «Тошкалтыш», «Йоча тӱня» лышташлашке келыштарена. Эскерыза, шымлыза, мом редактор тӧрлен. Ала-можо ок келше гын, толза редакцийыш, мутланена.

Ме чын сылнымут нерген ойлаш тунемше калык улына. Серыме сылнымутна курым утла ончыч,  чон гыч чоныш ягылген куснышо ойпого негызеш шочын. Курым жапыште йылме чот вияҥын, шонымашым луктын каласыме, чоҥымо, мутерым улаҥдыме шотышто ме ятыр ончык тошкалынна. Автор-влаклан шочмо йылмынан мутвундо поянлыкшым шотыш налын возаш темлем. Тидлан мутер дене пайдаланаш тунемман. Ончылза, кузе йомартлын йоҥген Г. Микайын МАО-н 5 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклыме «Кӱсле» почеламут:

Кылтиҥ-кылтиҥ кӱслежым

Кӧ шокталтен, кӧ каен?

Тиде почеламут негызеш И.Палантай мурым возен. Тиде муро тачат чоннам кӱсле кыл семынак йоҥгаш тарата. Серыпле мутшым нимогай  саманат ок ӱштыл.  Курым жапыште почеламутысо кӱсле йӱк тоштыеҥ-влакым шарнен, шке илышым куатлын да чаплын чоҥаш, тӱвыра да искусство поянлыкым кучылт илаш таратен. Тыгай улеш чын сылнымутын куатше.





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1