Вӱдкайыкын шулдыржо лиям ыле гын

Марий сылнымут – тӱнямбалне

25–28 августышто Финляндийысе Оулушто финн-угор писатель-влакын XI конгрессышт эртен. Форумышко Марий Эл гыч писатель-влак А.Иванова, Ю.Соловьев, А.Васильев, С.Архипова, З.Дудина миеныт. Нунын деке Хельсинкиште илыше да сылнымутым шымлызе С.Чеснокова, курыкмарий автор В.Аликов ушнышт.

Конгрессым М.Кастрен лӱмеш ушем эртарен. Кризислан кӧра Конгрессын историйыштыже икымше гана делегат-влаклан унагудылан, корнылан шке кӱшеш тӱлаш темленыт. Тыгай ойлан южо писатель шолдыра мут дене илышым аклаш тошто. Конешне, таче Российысе финн-угор писательын йот кундемыш паша дене шке кӱшеш лектын кошташ йӧнжӧ уке. Тидым Мордовий Республикын делегацийже толдымат пеҥгыдемда. Адакшым Хельсинки деч 800 меҥге ӧрдыжкӧ кайымат корно акым ятырлан шергештарен. Садлан организатор-влак унагудылан тӱлаш оксам шкеак кычалыныт. Мыланна Марий Эл Культур, печать да национальность паша шотышто министерстве корно роскотын кугу ужашыжым тӱлен.

Тыге конгрессыш 91 еҥ погынен. «Тиде шагалат огыл, шукат огыл», – аклыш пашам ышташ тӱҥалме годым конгрессын пашажым вӱдышӧ, эстон писатель Арво Валтон. Марий Элысе конгресс дене таҥастарымаште – пелыже.

Икымше кечынак Финн-угор писатель-влак ассоциацийын правленийже чумырген да у вуйлатышым сайлен. Ынде ты кугу ушемым сылнымутым шымлыше финн Кари Салламаа вуйлата. У правленийыш марий серызе-влак кокла гыч А.Иванова ден С.Григорьева темлалтыныт.

Книга лудшын чоныш чоҥештен пурта…

Писательлан шерге савыктыме книга. Конгрессат ыштыме пашам книга гоч акла. Делегат-влак пытартыш ийласе пашаштым выставкыште ончыктеныт. Кум шӱдӧ наре у книга – пӱтынь финн-угор писатель-влакын паша лектышышт.

Эстон родына-влак ты шотышто поснак талын тыршат. «Изи калык, кугу сылнымут» серий дене лукмышт поснак чоным чыгылтыше. Лектышыштым финн-угор книга искусствын кӱкшӧ сеҥымашыже семын аклыман. Марий-влак кокла гыч посна книга дене В.Колумбын «Кӧ эҥерым йӱлалта?»,  А.Иванован «Соло скрипкалан соната», Т.Пчелкинан «Ныжыл лийын толам», З.Дудинан «Лиймем шуэш вӱдӱдыр» почеламут аршашышт  савыкталтыныт.

Шинчалан тидат перныш: Эстонийыште одо писатель-влакын книгашт утларак лектеш улмаш. Тиде – кусарыше Надежда Пчеловодован, писатель Арво Валтонын сай деч сай паша лектышышт. Нуно ятыр ий пырля ыштат. Очыни, тидак нунылан Российысе финн-угор сылнымут коклаште одо сылнымутым моло деч виянраклан шотлаш негызым пуа. Книга-влак Эстонийысе родо-тукым калык-влак программын полшымыж дене савыкталтыт.

Венгр, финн родына-влакат ты шотышто тыршат, но нунын пашашт идалыкеш 2-3 книга дене гына палемдалтеш. М.Кастрен ушем кусарыме пашалан ий еда конкурсым увертара. Ушем вуйлатыше И.Лехтинен мутланыме годым тыге палемдыш: «Ме палена: ты конкурслан ойырымо стипендий пешак изи. Кугунрак тӱлаш але йӧн уке». Кусарыме паша авторлан чон дене пойдаралташ веле полша, шке илышым йӧнандарымаште шагал лектышым пуа.

Марий-влаклан финн поэт Л.Лаулайайненын С.Элембаева-Хамалайнен дене пырля кусарыме «Ваштар-влак йӱлат» сборникше кугу пӧлек лие. Книга кӱжгытшӧ денат, сӧрастарыме шотыштат кумылым нӧлтышӧ. Ик тылзе наре Финляндийыште илыме жапыште ты книга нерген шуко тӱрлӧ шонымашым лудмо, колыштмо. Мемнан почеламут аршашна шочмо калыкнан пӱрымашыже нерген  лудшым шонаш таратен гын, тиде сай лектыш, шонем.    

Российысе финн-угор писатель-влакын кугу серий дене савыкталташ йӧнышт уке гаяк.  Туге гынат  аҥысыремше тӱняште мыланнат ала-кузе илыман, йӧным муын, шке пашам вораҥдарыман. 

Марий серызе-влак ятырын кусарат. «Марий Элысе» «Сылнымут садвечыште» утларакшым Е.Садовинын, В.Семёновын кусарыме ойлымашышт савыкталтыт. Е.Садовин икмыняр гана М.Кастрен ушемын стипендиатше лийын. Кодшо ийын А.Тимиркаев, С.Чеснокова, С.Григорьева, Ю.Соловьев, А.Васильев, З.Дудина, В.Гаврилова «Ончыко» журнал гоч лудшо-влак деке кусарымыштым намиен шуктышт.  

Кусарыме пашам таче утларак профессионально, утларак кыртмен шукта мемнан пагалыме поэтна А.Иванова.  Шагал огыл эстон писательын книгажым марий лудшылан пӧлеклен:  Б.Алверын «Воштончыш», А.Валтонын «Тымыкын тӱсшӧ могае?», Х.Руннельын «Тӱня теле», Э.Эннон «Кум шӱдыр», М.Ундерын «Сирень айо».  Тудо венгр, мордва, удмурт, коми  поэзийымат марлаҥден, тӱрлӧ проект почеш тусо савыктышлаште луктын. Альбертина Иванован кусарымаштыже ик эн сай могыржо: тудо шочмо йылме поянлыкым переген кучылтеш, ятыр тошто мутлан у шӱлышым,  у сыным пуа, шуко у умылымашым, у мутым шочыкта, утларак марла каласен колташ тырша. Тыгай кумыл дене кусарыме сылнымутым южгунамже, шымлен-шымлен, уэш-пачаш лудат. Кунар лудат, тунар утларак серышын юзо куатшым шижат.

Эртыше кечылаште Интернет Ю.Соловьевын коми писатель А.Поповын кусарыме книгажым савыктен лукмо нерген увертарыш. Тыгак тӱшкан кыртмен пашам ышташ тӱҥалына гын, икмыняр ий гыч таче кусарыме сылнымут нерген шымлымаш пашамат возаш лиеш.

Выставкыште  марий книгат шке лӱмжым шот дене аралыш. Тӱҥ шотышто Марий книга савыктышын книгаже-влак койыч. Шке кӱшеш але тӱрлӧ проект полшымо дене савыктыме пашат ыле.  Кумло наре сылнымут ойпого Оулу оласе книгагудылан пӧлеклалте.

У книга шотышто финн родына-влакланат таум ойлыде ок лий. Нуно конгресс вашеш кум савыктышым ямдыленыт: 

1. «Ugric Slam маналтеш. Оулу олашке чумыргымеке, «Radisson Blu» унагудын залыштыже почеламутым лудмо таҥасымаш лийын. Ты таҥасымаште йоҥгалтше почеламут-влакым Й.Тоссавайнен ик сборникыш чумырен. Марий Эл гыч Светлана Григорьева («Шурген эртыше сылне ийгот», «Кок йӱд», «Илышын чынже»)  ден Зоя Дудина («Кӱсото», «Кырлан эрык мурыжо») почеламутышт марла, англичанла, финнла вераҥдалтын.

2. «Волга» антологий. Тудым В.Аликовын, Н.Девяткинан, Ю.Купринан, Ю.Малиненын, Х.Оиттиненын, Я.Руетерын, И.Роппоненын, К.Салламаан, И.Салминенын, С.Чеснокован кусарымышт негызеш чумырымо. Марий автор-влак кокла гыч В.Микорын, В.Самойловын, Т.Очееван, В.Пектеевын сылнымутыштым темлыме.

3. Делегат-влакын кидышкышт  конгрессын пашажым пӱтынек почын ончыктышо «Вӱдкайыкын шулдыржо» сборникат логалын. Чыла докладым ончылгоч чумырен савыктыме пашам К.Салламаа шуктен. Англичан, финн да руш йылме дене савыкталтше 36 доклад пӱтынь финн-угор сылнымутын тачысе кечыж нерген раш умылаш полша. Тыште А.Иванован, Ю.Соловьевын, С.Чеснокован, З.Дудинан секцийласе выступленийышт вераҥдалтыныт. Нуно тачысе марий сылнымутын проблемыже-влакым мыняр-гынат почын пуэныт, шонем.

Конгресс жапыште ятыр книган презентацийже лие. Автор-влак шке пашашт нерген каласкалышт. Мыланна «Ваштар-влак йӱлат» антологийым шке сылнымут корныла дене шергалаш логале. Л.Лаулайайненын темлымыж почеш «Чодыраште илем», «Аралтыш» почеламут-влакым лудна.    

Ваштар-влак йӱлат, чоннам когартен…

Мо дене мыланем шарнаш кодеш XI конгресс? Альбертина Иванова дене пырля Финляндийыште ныл арня иленна. М.Кастрен ушемыште, Каапелитехдасын Ваалссамо  галерейыште, экскурсийлаште марий тӱня, марий историй, сылнымут нерген палаш тыршыше ятыр еҥ дене вашлийынна. Тыгодым нуно эн ондак марий айдемым умылаш, тӱняумылымашнам палаш тыршат. Родына-влак мемнам марий улмыланна кӧра гына огыл пагалат. Нуно мемнан чоныштына аралалт кодшо акрет годсо шижмашым, кугезе годсо умылымашым тӱткын шымлат да кертмышт семын тиде чон поянлыкым арален кодаш тыршат.

Но мыланна иктым шарныман: арален перегаш кажне родынажак ок вашке. Тидым В.Роппоненын «Парнас» сылнымут журналыште савыктыме статьяжат пеҥгыдемда. Автор Л.Лаулайайненын С.Элембаева-Хамалайнен дене пырля кусарыме «Ваштар-влак йӱлат» антологийлан рецензийым возен. Тошто семын ойлаш гын, тиде «отрицательный» манме ак лийын. Кӧ тугай Роппонен? Йодмылан палымем-влак «Ай, изишак возкала, изишак шымла» маньыч. «Парнасыште» автор вич марий ӱдырамашын поэзийже негызеш пӱтынь марий сылнымутлан акым пуаш тӧчен. Тыгодым серызе-влакын пашаштым эртыше жапын саскаже семын гына аклен. Тиде ошкыл чын манаш лиеш мо?

«Марий лирика «тошто да уда» манашлан сайын палаш кӱлеш марий сылнымутым. Тиде илыш моштымашым, кумда шинчымашым йодеш. Адакшым сылнымутна ик курым ила, а ме улыжат пытартыш 20-30 ий жапыште гына серенна. Ме ала-мо шотышто чын, ала-мо шотышто йоҥылыш лийын кертына. Тидым пагыт шке шоктеж гочын терга. Садлан авторлан пӱтынь марий сылнымут нерген ойлаш негыз лийын мо? Мый шонем, уке.

В.Роппонен семынак шонышо серызе-влакын возкалымышт таче Интернет лышташлаште, блоклаште чӱчкыдынак коеш. Кажне еҥ ужеш тудым, мом ужнеже. Тыгодым тудо шке шинчымашыжлан, умылымашыжлан гына эҥерта. Автор семын палемдыде ом керт: аҥысыр ончалтышан да ӱлыкшӧ кумылан еҥ дене мутланаш моткоч йӧсӧ. Нунын «мый» манмышт шкешт деч кум пачаш кӱшнӧ. Еҥын ыштымым йӧрдымышкӧ лукмаш – тиде вийдыме, таляка еҥ-влакын пашашт. Икте нерген гына чаманаш кодеш: шочмо сылнымутна, эртыме корнына, ончыкылыкна нерген удан ойлышо-влак коклаште чӱчкыдынак шке калыкна гыч лекше эрге-влак койыт. Ончалза: «Овсянки» кино нерген мом гына лудаш ыш перне?!

…Ала илышын тулсавышыжлан тунем шуынам да, ала утларак шкан ӱшаныше улам да – Роппоненын возымыжо мыйын чонышкем чӱчалтыш нарат ыш логал. Такшым, серызе конгрессыштат лийын, маньыч. Но автор дене палыме лияш, шинчаваш мутым вашталташ кумылжо ыш лек, витне. Ала шке возымыжлан мутым кучаш кӧргӧ куат ыш сите?..

Тидын нерген Л.Лаулайайнен тыгерак ойла:

«Парнас» журналыште «Ваштар-влак йӱлат» книга нерген каласыме: сита марий-влаклан шке искусствышт гыч тоштерым ыштен илаш да шийдарманыштым рӱзаш. Тиде шонымашым ойлышо айдеме шкенжым проститлаш лийдымын куча. Тиде «Калевалам», Сибелиусын семжым мондаш да глобализацийын саскажым — чыла возаш лиеш манме ондалчык ӱжмашым -  ончыко лукташ темла. Тыгай шонымаш эреак лӱдыкшӧ.

Кажне еҥ шке кӱкшытшӧ гыч акла еҥын пашажым. Ты статья ваштареш кум сай статья прессыште лектын. Книган  йолташыже-влак шукын улыт. Иктаж-кӧлан иктаж-мо ок келше гын, тиде - тудын проблемыже. Мый шонем, шке идентитетым аралымаш — мемнан тӱҥ пашана. Мыланна тӱнямбал сылнымутлан эҥертен, ончыко вияҥман.

Тыгай кумыл денак «Калтио» сылнымут журналыште финн писатель ушем вуйлатышын алмаштышыже Х.Никландер серен:

«Родо калыкын ӱдырамашыже-влак шуэн вашлиялтше сылне почеламут-влакым шке йолташыштлан темлат. «Ваштар-влак йӱлат» антологийыште Марий кундемысе вич ончыл ӱдырамаш лирикын почеламутыштым пуртымо:  Зоя Дудинан, Светлана Эсаулован, Альбертина Иванован, Валентина Изилянован, Надежда Никитинан. Марий почеламутын вожшо калык поэзийыште. Пӱртӱс йӱла моткочак виян почеламутын метафора йылмыштыже. Тиде йӧн дене эн неле пагытыштат калыкын чонжым да чынжым ончыкташ лийын…

70-шо ийлаште шыман илыме, чарнен шогалме пагыт лийын. 80-шо  ийласе мут эрыкан да виешлыдыме. Тиде антологий эрыкан мутын сай примерже. Изи чотан калык сылнымутын ик ойыртемже: мер калык почеламутышто пешыже ок кой. Тидын амалже эртыше пагытысе нелылык... Ӱдырамаш лирик-влакын почеламутыштышт тӱҥ тема еш. Икшывын ончыкылыкшо нунын чоныштым тургыжландара, нунылан чыла сайым тыланен шонкала.

Антологийын пытартыш ужашыштыже  марий пӱртӱс вера сӱрет коеш, финн-угор калыкыште шарлыше  традиционный религийын виян могыржо. Зоя Дудинан возымаштыже раш палдырна:

«Йӱреш нӧрен-кошкен – чон волгыдемын,

Кучен саманын илыш-вӱд пӧрдемым,

Ила кугезе мланде»…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1