Тыге шочын Колумб лудмаш

 Таче, пеледыш тылзын 18 кечынже, Морко калык уста эргыже Валентин Колумб лӱмеш увертарыме лудмашке уна-влакым вуча. Волаксола кундемыште поэтын нӧргӧ, йол ӱмбаке пеҥгыдын шогалме жапше эртен, садлан черетан лудмаш угыч тыште эртаралтеш.

А кузерак шочын Колумб лудмаш? Тидын нерген таче пайремым чумырен илыше-влак шукыж годым тогдайыме семын гына вашештат. Но Марий кугыжаныш университетыште 19801985 ийлаште тунемше марий ӱдыр-эрге-влак ты тӱҥалтыш нерген шарнымашым чоныштышт рвезылык годсо муро семын аралат.

Айдеме шарнымаш дене ила. Колымшо курымын 80-шеийлаже шочмо элыштына уда пагыт лийын манаш йылме ок савырне. Кевытыште кочкыш сатум талон почеш ужаленыт, вургемым налаш черетыште шогылтмо гынат… Ме самырык лийынна, ончылно почылтшо корнылан ӱшанен, ту жапыште шкеннам куанлын да ласкан шижынна.

Тиде кечылаште Марий кугыжаныш университетым тунем пытарымыланат 25 ий темеш. Мемнан кокла гыч шукынжо студент годым налме куатым аралат. Валентин Колумбын сылнымутшо дене шулдыраҥын, калыкыште пагалымашым суленыт писатель-влак М.Ушакова, Ю.Соловьев, Л.Гранатова-Семёнова, В.Самойлов (кийыме мландыже пушкыдо лийже), Марий телевиденийын дикторжо А.Сергеев. Ты лӱм радамым туныктышо семын чапланыше йолташна-влак шуят: К.Ахмадишин, Н.Тимина-Малинина, О.Егорова-Соболева, М.Митрофанова-Лукоянова, М.Байрамшина-Кузьмина да молат.

Ме келшен илыше студент еш лийынна. Кажне ийын «Марий университетын эн сай группыжо» лӱмым суленна. Сай шинчымашым налме дене пырля кураторна Ю.Андуганов мер пашаште йӱлен илаш таратен. Театр, концерт, оҥай еҥ дене вашлиймаш, тӱрлӧ йодыш дене ӱчашымашан мутланымаш – чылажым каласенат шукташ ок лий. Кузе илымына, мом ыштылмына нерген Маргарита Ушакова вич ий жапыште летописьым вӱден. Тиде возымылан эҥертен, Колумб лудмашын кузе шочмыж нерген раш сӱретым ужаш лиеш.

1982 ийыште, шошым, Колумб лудмашым эртараш кӱлмӧ нерген икымше гана «Ямде лийын» тунамсе редакторжо Алексей Юзыкайн ойым ыштен. Тылеч ончыч тудо оласе ала-кудо техникумышто эртарен улмаш. Но у йӱлам илышыш шыҥдараш сылнымут деке лишылрак калык кӱлеш ман ойлен. Мый тунам факультетын комбюроштыжо культур йодышлан вуйын шогенам, садлан пагалыме туныктышо-редакторын йодмыжым кумылын шукташ пижынам. Алексей Михайлович факультет кӧргыштӧ гына сылнымутым йӧратыше студент-влакым чумыраш йодын. Поэтын шочмо кечыж деч вара тылзе наре жап эртымеке, 28 майыште, Ленин проспектын 24 пӧртыштыжӧ, 125 аудиторийыште, 30 наре еҥ погыненна. Вашлиймаш 19 шагатлан тӱҥалын, кеҥеж рӱмбалге годым мучашлалтын. Тидын нерген факультет ончылно ыштыме фото шарныкта. А Маргарита Ушакован альбомыштыжо тыге палемдыме:

«28 май, 1982 ий. Занятий деч вара Олык Ипай лӱмеш премийын лауреатше Валентин Колумбым шарныме кас лийын. Уна семын мемнан деке СССР кугыжаныш премийын лауреатше, Марий АССР-ын калык поэтше Миклай Казаков, «Ямде лий» газетын тӱҥ редакторжо А.Юзыкайн толыныт. Нунын дене пырля Валентин Колумб нерген туныктышына-влак: А.Е.Иванов, К.Т.Тимофеев – шарналтеныт. Студент-влак поэтын возымо почеламутлажым йоҥгалтареныт.

Уна-влак Колумб лудмашым ий еда эртараш темленыт да уло студенчествым тышке шупшылаш, оласе комсомол комитетым ушаш ойым ыштеныт. Чаманаш логалеш: вашлиймашке пырля тунемме йолташна-влак чыланак толын кертын огытыл».

Тиде изи чумыргымашын кугу пӱрымашыже лиеш манын, тунам нигӧ шоналтен огыл. Идалык гыч кокымшо лудмаш эртен. Тидын нергенат серен кодымо гыч утларак раш умылаш лиеш:

«27 апрель, 1983 ий. Колумб лудмаш.

Группо гыч чылан миеныт. В.Колумб лӱмеш лудмашке уна семын Марий пединститутын студентше ден туныктышыжо-влак, журналист А.Юзыкайн, поэт-влак А.Селин, Ю.Галютин, композитор Д.Кульшетов толыныт. В.Колумбын сылнымут пашаж дене С.Чавайн лӱмеш книгагудын библиотекарьже Г.Беспалова палымым ыштен.

Тений ты пайрем кумданрак эртаралтын. Теҥгече, 26 апрельыште, тыгаяк кас пединститутышто эртен. Сценарийым А.Юзыкайн ямдылен. Ю.Галютин поэтын савыкталтде кодшо произведенийже-влак нерген ойлен. Пединститутын 5 курсыштыжо тунемше студент А.Абдулов «С.Есенин – В.Колумб. Преемственность в творчестве Колумба» темылан докладым лудын. Ты пайрем касым А.Сергеев ден З. Дудина вӱденыт».

Л.Семёнован шарнымыж почеш, пединститутысо касыште В.Захаров икымше гана «Ни вучалын омыл, ни шоналын омыл» муро семым шоктен да мурен. Институтын фольклор ансамбльже (вуйлатышыже З.Иванова) концертым ончыктен. Студент-влак почеламутым лудшо кажне еҥлан В.Колумбын фотосӱретшым кучыктеныт.

Эше ик идалык гыч Алексей Михайловичын кумылжо почеш лудмаш у кӱкшытым налшаш ыле. Конкурсым этап дене эртараш тӱҥалмат тидым пеҥгыдемда. 1984 ий 27 апрельыште Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетыштыже Колумб лудмашын икымше этапше эртен. Тидын нергенат альбомышто палемдыме:

«Касым Зоя Дудина вӱден. В.Колумб нерген туныктышо С.Черных шарналтен. Конкурсышто икымше верым З.Дудина ден О.Егорова пайленыт. Р.Николаева – кумшо верыш лектын.»

Факультетысе лудшо-влаклан приз семын ту кечылаште савыкталтше «Толза муро памашем воктеке» книгам кучыктымо. Книган тиражше тичмашын огыл ямде лийын. Садлан З.Учаев типографий пашаеҥ-влакым 10 экземплярым ямдылаш йодын да мыланем миен налаш шӱден. В.Дмитриевын ямдылыме у савыктыш але марте печатлалтдыме произведенийым чумырымо дене шергакан лийын. Тунам В.Колумбын сылнымутшо кевытлаште пеш шуэн вашлиялтын.

Эрлашыжым, 28 апрельыште, Колумб лудмашын иктешлыше этапше Марий кугыжаныш университетын актовый залыштыже лийын. Калык шуко чумырген. Тиде вашлиймашке пединститутын, тунамсе культпросветучилищын, И. Палантай лӱмеш музучилищын, Строительный, Технологический, Ял озанлык техникум-влакын тунемшышт ушненыт. Писатель-влакын тӱшкан толмыштат кумылым нӧлтен. Тидын нерген тыге палемдыме:

«Лийыныт: А.Васинкин, М.Казаков, А.Юзыкайн, В.Дмитриев, А.Авипов, В.Микишкин, В.Исенеков, А.Юзыкайн, Н.Кузьмина, З.Каткова, В.Горохов, А.Иванова, А.Тимиркаев, Ю.Галютин, А.Селин. Касым Л.Юрин ден З.Дудина вӱденыт.

Конкурсышто 51 еҥ шке вийжым терген, 28 еҥ приз дене палемдалтын. Икымше верым Шамшиев (МГПИ), Москвичева (культпросвет) налыныт. Кокымшо вер – О.Егорова (МарГУ), 3-шо вер – В.Егоров (МГПИ). Мемнан группо гыч Р.Николаева почеламутым лудын. О.Егорова «Пачемыш» журналын призшым сулен».

Призым газет редакций, культур учреждений-влак шке увертареныт. «Ямде лий» редакций кум сортан сортапӱкеным университетын руш филологий пӧлкаштыже тунемше студентка Гневашевалан кучыктен. Тудо «Йӱд кушто ила?» почеламутым моткоч устан йоҥгалтарен.

Кумшо Колумб лудмаш калык чонышто у кумылым шочыктен. Ме сылнымут полшымо дене илышым сылнештараш лийме, шке йыр калыкым чумырен кертме нерген умыленна.

Тыгаят шарналтеш: кумшо лудмаште мый ондаксе конкурсышто сеҥыше семын поэтын «Эре чоҥешташ, чоҥешташ» почеламутшо дене конкурсым почынам. Тиде лудмем иктешлымашке логалшашат огыл ыле. Но Алексей Михайловичлан ыштыме пашан палемдалтде кодмыжлан кӧра йӧндымын чучын, витне. Эрлашыжым факультетыш толын, лекций жапыште 114-ан аудиторий гыч мыйым ӱжын луктын да Комсомол обкомыш наҥгаен. Тушто лудмашым сайын виктарен колтымылан 50 теҥге окса премийым пуыктенак манам гын, йоҥылыш ом лий, шонем. Университетыш пӧртылмеке, Алексей Михайлович тидын нерген студент йолташем-влаклан увертарен-тауштен. Тудын кеч-могай пашам мучаш марте сайын шукташ тыршыме кумылжо ӱмырешлан чоныштем кодын.

Алексей Михайлович тӱҥалтыш кум лудмашым поэтын 50 ияш лӱмгечыж вашеш репетиций семын гына ужын. Садлан кажне гана иктешлыме: сайжым ончыкылыклан негыз семын налме, ситыдымаш деч ойырлаш тыршыме. Тудо ик гана веле огыл ойлен: тыгай лудмаш кажне школышто, училищыште, техникум ден кӱшыл школлаште эртаралтшаш. Ты шонымашыже поэтын шочмыжлан 50 ий темме идалыкыште пӱтынек шыҥдаралтын. Тунам лудмашым Йошкар-Олан рӱдӧ площадьышкыже лукмо.

Тыге Колумб лудмаш ий гыч ийыш вияҥын. Илышнам пужен ыштыме жапыште ала-кудо ийын эртаралтдеат кодын, маныт. Шотлен лукташ гын, таче 27-ше Колумб лудмаш Волаксола аланыште почылтеш. 28 ий жапыште ты сылнымут пайрем ятыр самырык еҥын чонышкыжо поро нӧшмым ӱден, усталыкым вияҥдаш, ару чонан марий айдемым кушташ полшен.

«Марий Эл», 18 пеледыш 2010





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1