Турунысо ӱшыкын ик кӱкшакаже воктеке

2 август – Илян кече.

 

«Турунысо ӱшыкын ик кӱкшакаже воктеке

пеледше май кечын мием…»

Тиде почеламут корнылам поэт Геннадий Сабанцев возен. Возен тоштыеҥым, кугун чапланыше, лӱмлӧ сылнымут мастар-влакым шарнен. Тыге тӱҥалше поэт  кугу поэтлан вуйым савен, ыштен кодымо пашажлан тауштен моктен.

Кокымшо август – Илян кече. Паша да тургым жапым ончыде, калыкна шӱгарлашке толеш да вес тӱняшке кайыше родо-тукымжым, лишыл йолташыжым шарналтен ушта. Тоштыеҥ дене шке семынже мутланен, полшен шогымыштлан тауштен, у пашалан йӧным ышташ йодеш. Тыге шочмо калыкнан акрет годсо йӱлаже кӱшта.

Совет жапысе кучем шӱгарлашке коштмым уда йӱлалан шотлен. Эсогыл «тургым жап» манын, поктылашат тоштын. Шарналтыза милиций пашаеҥ-влакым. Ах, шотан айдемыжлан могай йӧндымӧ лийын погоным нумал илаш!..

Шӱгарла – шӱлыкан вер. Но ала совет жапысе илышын тошто косаже, ала эше иктаж-могай амаллан кӧра шочмо кундемысе шӱгарлана-влак таче ик эн шӱлыкан,  чоным кочшо, арнам (совестьнам) тергыше вер семын кодыт. Шомакемым Йошкар-Ола воктен верланыше Турун шӱгарлашке миен коштмемат пеҥгыдемда.

Турун шӱгарлам верысе калык  тошто шӱгарлан шотла. Тыште шымле кум тӱжем наре еҥым тойымо. Ынде икмыняр ий ты вер петырымылан шотлалтеш. Йошкар-Ола гыч пытартыш корно Паганур велыш шуйна. Турунышто ятыр лӱман, чапланыше айдеме-влакна курымаш омо дене малат. Марий тӱнялан, калыкланна кугу уш да чон поянлыкым кодышо лӱмлӧ айдемына-влак шагалын огытыл. Туныктышо, шымлызе, эмлыше, сылнымут да искусство пашаеҥ, элым аралыше – чыланыштым каласенат шукташ огеш лий. Шочмо элнан вияҥме да камвочмо корныштыжо пале кышам кодышо-влаклан ондакракше посна аллейыште верым ойыреныт улмаш. Икымше капкаш пурет гын, сем мастар И.С.Ключников-Палантайын, А.Искандаровын, писатель-влак В.Ивановын, В.Колумбын, В.Косоротовын, кучем пашаште тыршыше моло еҥ-влакын  шӱгарыштым ужаш лиеш. Кокымшо капкам эртымеке, калык писатель Ким Васинын шӱгар ончыкыжо логалат. Шола велне вес сылнымут мастар Миклай Рыбаковын кийыме верже ош чапкӱ дене волгалтеш.

Нунын пашаштым, кӱкшӧ сеҥымашыштым, илыш-корныштым калык чонышто, ушышто аралышаш верч кучем да мер калык могырым шагал огыл ышталтеш. Нӧлталалтыт чапкӱ-влак, увертаралтыт лудмаш, тӱрлӧ конференций, шочмо кечышт пайрем семын эртаралтыт. Мутлан, Параньга район Олор школысо туныктышо ден тунемше-влак кажне ийын Герасимов лӱмеш лудмашым эртарат. Ты поэтым Морко районысо Унчо ялын шӱгарлаштыже тойымо. Ӱмаште шӱгар олмыжым ялысе илалше ӱдырамаш муаш полшыш. Мланде ӱмбалне кийыше, пу гыч келыштарыме памятникыште возымыжат ӱштылалтын ыле.  

Турун шӱгарыш пурымо годымат, ме шкенан лӱмлӧ айдемына-влакым шарнена манаш йылме ок савырне. Пеледыш дене сылнын келыштарыме шӱгарже шинчалан икмыняр гына перна. Ончылныракше чара кӱкшака-влак ӱмбалне херши кленчаште вераҥдыме кошкышо пеледыш койыт. Изиш ӧрдыжтырак капна деч кӱшкӧ нӧлталалт кушшо недышудо, коршаҥге (да мом ойлаш!) йылт мондымо шӱгар ӱмбалне арамат шарлен кушкеш. Кум ий ончыч ик тыгай шӱгарна воктен товарым налын руэнамат ыле. Но арама тугай: воштырым керат – илана…

Шӱгарым шот ден кучымо радамым ме огыл шонен луктынна. Улыт тиде пашам виктараш лӱмын шогалтыме пашаеҥ-влак. Пытартыш жапыште ты сомылым тӧрлаш пижше ятыр у организаций шочын. Тойымо йӱлам шуктымаште йӧндымылык уке гаяк. Памятник шотыштат нелылык уке. Могайым шонет, тугайым келыштараш лиеш. Оксат гына ситыже.

А Турун шӱгарлам кучымо шотышто Йошкар-Оласе банно-прачечный да ритуал услугым пуышо трест вуйын шога. Тидын нерген савар ӱмбалне сакалыме оҥа-влакат раш ушештарат. Тугеже арулык шотыштат нунын дене кутырыман.

– Могай?! Ныл еҥ улына да… Мом ыштен шуктет? Трест гычын мыланна пашаеҥ-влакым пуат, но нунын полышышт денат ме тынар кугу кумдыкым эрыктен огына керт, – каласыш кокымшо капка воктен вашлийше смотритель В.В.Гаврилова. – Тыршена, но чыла вере садак огына шукто…

Тугеже, кучем ты шотышто чылажак ышта манынат, ӱшанаш огеш лий. Мом кучем ыштен ок шукто гын, мер ушем, мер пашаеҥ-влак ӱмбаке кумылын ончена. Писатель-влакын шке ушемышт уло. Но тыштат, тыгаяк моло мер толкынлаштат шӱгарым арун кучымо, аралыме шотышто кугу паша ышталтме огеш шижалт.

– Уке. Тыгай еҥ-влакын толмыштым ме ужын огынал. Теве калык писательым тойымылан кок ият пеле шуын, ик еҥат толын огыл. Тӱс йомдарыше венокым кораҥдена гын, чылт чара шӱгар тыгак кодеш, – шонымашем кӱрльӧ Вера Васильевна.

Ты шотышто курыкмарий землячествым ойырен палемдыме шуэш. Кокымшо секторышто калык поэт Геннадий Матюковскийын кийыме верышкыже мер толкынын еҥже-влак коштмо нерген Ф.А.Родионова деч колынам. Ты ганат тыште ару да волгыдо ыле.

Шке калыкемым йӧратыше айдеме семын, тыглай кечын тышке толын, пагален шарныме айдемем-влаклан вуйым саваш шогалам. Сылнымут мастар Г.Гадиатов, М. Казаков, В.Колумб, В.Косоротов, В.Иванов, туныктышем В.Г.Ненько деке пурен лектамат, чон ласкалыкым муам. Ты гана мийымем годым драматург К.Коршуновым, поэт С.Вишневскийым, прозаик З.Катковам шарналташ шонен миенам ыле. Шӱгарласе смотритель кийыме верыштым рашемдаш журналым почо гынат, раш вашмутым ыш пу:

– Зинаида Каткова нылымше секторышто, Семен Вишневский – кумшышто, К.Коршуновым яра кодымо вереш тойымо. Тыгай годым ме куштыжым огына возо, лачак тойышо айдемын адресшым гына палемден кодена, – мане.

Ойлымылан ӱшаненак, кок километр утла тораште верлашыше сектор дек ошкыльым. Пагалыме писательна-влакым ончыл радамышкак пыштыме, шонышым. Ятыр кычальым гынат, иктыжымат шым му. Тугеже вес еҥат кычал толеш гын, шӱгарласе пашаеҥ тудлан эреж годымак полшен ок керт улмаш. Такшым, ӱмаште туныктышем Ю.В.Андугановын шӱгар вержым йодынам, да вигак сектор ден радамым каласышт.

Коштын-коштын, драматург С.Николаев деке толын лектым. Кумдан палыме писательна чап аллейыште ок кий – Турун шӱгарын эн умбал лукыштыжо. Тыште илалше ӱдырамаш пеледышым шында ыле. Журналист паша дене толмем пален налмеке, уло чон йӧсыжым луктын ойлыш:

– Ончалза йыр-ваш. Чыла вере коштырам чумырымо ора. Кодшо гана тошто шӱгарлаште эсогыл ачам-авамын шӱгаржым муын кертын омыл, шӱкшудым орален шынденыт. Але тыште теве вӱд бочко шоген, тений толынам, бочко верыште кум у шӱгар. Тыште ынде шонымо семын вӱдым налаш огеш лий. Ола гыч конден толашем. Але ончалза: сектор коклаште пыштыме асфальт корнымат у шӱгарлан кӱнчат. А Илян кечылан мо тыште ышталтеш? Машинаже шӱгар ӱмбаке кудал кӱзат, шонет. Але вара ты кечын машина шогалташ лӱмын верым келыштарен, корным петыраш огеш лий? Калыкше кутко наре погына вет. Такшым, илыше айдемыжым монденыт гын, колышыж нерген мом ойлаш…

Чапланыше писательлан кӧ лийыда манын йодмемланат йӧндымын чучо:   

– Мый шешкыже улам. Тышке кокымшо ий коштам. Пелашемым (Е.С.Николаевым) тоенам да… Тылеч ончычшо коштшыжо лийын огытыл, мо тыште лийын дык… Колышо нерген сай деч молым ойлыман огыл,» – манын ойжым кӱрльӧ.

Шукерте огыл ик палымем интернет гыч налме у сылнымутым мыланем темлыш. Святослав Логинов. «Свет в окошке…» Вес тӱнясе илыш нерген возымо оҥай да веселан лудалтше произведений. У шинчымаш дене пойдаралтмемла чучо. Туштат калык мемнан семынак ила улмаш. Улыт поян да нужна-влак, туштат поян-влак нужнаракым пешыжак огыт шотло. Но тоштыеҥын поянлыкше – паша саска огыл, а тудым Мландыште шарныме, уштымо деч шога улмаш. Мутлан, таче мый колышо эргымым тыглай гына шарналтем гын, тудо лямишекым (ырым) налеш. А родо-тукымем, йолташ-влакемым чумырен але шӱгар воктеке миенак шарналтена гын, мнемонланак (шӧртньӧ теҥгелан)  оза лиеш. Тыгай шарнымашан надыр дене нуно илат, йӱыт-кочкыт, чоныштым куандарат. Кунам Мландыште тоштыеҥ нерген ик айдемат огеш шарналте, тудо Сандалыкын пуракышкыже савырна. Тугеже ме шкеннам чонан да шотан айдемылан шотлена гын, кайыше таҥна-влак нерген ме эреак шарнышаш да шӱгарыштым арун кучышаш улына.

«Марий Элым» лудшо-влакланат ушештарыме шуэш: ида йомдаре шарнымашдам. Илян кече деч ончыч родо-тукымдан, лишыл еҥдан кийыме верыштым аруэштарен, тудым пеледыш дене сылнештараш ида мондо.

 

И живые тоже хороши – не умеют помнить, снесли бы к чертовой матери ненужный погост и соорудили бы на этом месте танцплощадку. Доходней оно и прелестней…

С.Логинов.

 

6 сӱрем 2007 ий





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1