Сылнымутын эрласе чурийже - самырык автор

 Ик пагытыште МарГУ дене кылда лушкен ыле? Тиде могай амаллан кӧра лийын каен? Кызыт ынде уэш университет пелен улына? 

– Тидын нерген мутым йӧршеш лукмем ок шу да… Могай «поро» еҥын тыршымыжлан кӧра тиде паша лугыч лие, кораҥаш вереште, шкенжым пала очыни. Тиде чыла мыйын туп шеҥгелнем ышталтын, да нимогай заявлений деч посна мыйым кораҥдымыштым жап эртымеке гына пален налынам. Молан тыге лие, умылен шым шукто. Тачат тиде пашам виктарен шогат ыле гын, умылем ыле. Йомынытыс. Тиде мыйын шкемын, студент пӱжвӱд дене ыштыме пашам лийын, пеш жал ыле. Сандене кудалтен омыл да неле пагытыштат литклублан илен лекташыже чыла йӧным кычалынам. Кызыт туштак улына.

 

Вашмутланымаш: Игорь Попов – Татьяна Соловьева. Эрласе сылнымутын чурийже – тачысе серызе. «Ончыко», 2015 ий, 10-шо №.

Вигак каласем: Татьяна Соловьева «поро» еҥыште мыйым, Зоя Дудинам, ужеш. Такшым, лудшылан тиде тунаржак оҥай ман ом шоно. Тудлан самырык авторын мом возымыжо, кузе шонымыжо, могай куан-азап дене шӱлымыжӧ утларак сымыстарыше.

Да, эртыше вич ийыште мый Марий кугыжаныш университетыште сылнымут семинарым вӱденам. Тылеч ондак Татьяна «Поэзий шепкаште» сылнымут клубым чумырен ыле. «Семинар» ден «клуб» мут коклаште икгайлыкше уке гаяк. Семинар – у шинчымашым налме, моштымашым пеҥгыдемдаш полшышо паша. А клуб – икгай шонымашан, икгай шӱлышан еҥ-влакын жапым пырля эртарымышт. Тидым умылаш неле огыл. Но самырык автор «Ончыко» журнал гоч (икымше гана огыл!) нелеш налмыж нерген ойла. Але мартеат нимом умылен огыл гын, умылтараш перна.

Шочмо сылнымутын йӱлаже тыгай: кугурак серызе самырыклан полша. Марий Элыштына артистым, мурызым, семмастарым, сӱретчым кыдалаш, кӱшыл школлаште ямдылат, а писатель лияш лӱмын огыт туныкто. Эше Совет кучем годым Миклай Казаков, Валентин Колумб, Анатолий Спиридонов, Валентин Осипов, Юрий Байгуза, Владимир Козлов, Софья Манаева-Чеснокова М.Горький лӱмеш сылнымут институтышто тунемыныт, Александр Юзыкайн, Вера Бояринова, Валентина Изилянова тудын кӱшыл курсыштыжо шинчымашым налыныт. Таче жапын-жапын марий студентым Литератур институтыш тунемаш колтымо нерген мут тарвана, но шонымаш илышыш ок шыҥдаралт. Мут толмашеш: шушаш тунемме ийыште Литератур институтышто кусарыше-влакын пӧлкашт уэш почылтшаш. Тидын нерген тӱрлӧ калык-влак гыч лекше писатель-влакын моско вашлиймаштышт (2015 ий 13-14 декабрь) Моско писатель ушем вуйлатыше Сергей Филатов увертарыш. Ала тушко Марий Эл гыч иктаж самырык авторын тунемаш каяш кумылжо лектеш?

Марий кугыжаныш университетыште семинарым вӱдаш мыланем Финн-угорведений институтын директоржо Кудрявцева Раисия Алексеевна ден тунамсе ректор Макаров Виталий Иванович темленыт. Мый «Марий Эл» газетыште сылнымут йодыш дене редакторлан ыштенам. Тӱҥ редактор Абдулов Александр Саликовичат самырык авторлан полшымо пашалан мелын лийын. Семинар Финн-угроведений институт пелен эртаралтын. Мый раш шарнем: пашалан пижме деч ончыч Татьяналан йыҥгыртышым,  ваш эҥертен пашам ышташ темлышым, тыйын – клуб, а мыйын – семинар лиеш, маньым.

Тунам мый, пырля ик нурым куралаш да пашана утларак тўвыргє саскан лиеш манын, чынак ӱшаненам. Ушешемат возын огыл

студент-влакым пайлен шупшкедаш! Адакшым «Поэзий шепка» клубын пашаж нерген ятыр статьям (шылталенамат, моктенамат) серенам ыле, ик гана огыл мероприятийышкат миенам. Таче ынде изи шояк кугу титакыш савырнен. Кузе ты титак дене илыман, ала?.. 

Республикыште 1974 ий гыч «Сылнымут шыже» семинар эртаралтеш. Икымше семинарист-влак: Геннадий Алексеев, Вячеслав Абукаев, Альбертина Иванова, Валентина Изилянова, Геннадий Сабанцев, Юрий Соловьев да молат лӱмлӧ мутмастарыш савырненыт, южиктышт калык писатель лўмымат налыныт. Икмынярышт илыш денат чеверласеныт. Таче кок ийлан ик гана эртаралтше «Сылнымут шыже» чапле лектыш дене куандара манаш ок лий. Ондак семинарыште автор кок-кум кече пашам ыштен гын, ынде улыжат кок-кум шагат ойым вашталтат. Возымо произведений нерген келге анализ, темлымаш ок шокто. Писатель ушем автор-влакын возымыштым ончылгоч чумырен, секцийлам вӱдышö-влаклан кучыкташ ок вашке. Чӱчкыдынак автор-влак рукописьым пеленышт веле кондат. Чылажат «эртен» манын ойлаш веле ышталтеш.  

Шылташ нимолан: илышнам пужен чоҥымо (кодшо курымын 1990-шо) ийлаште ме сылнымутчо-влакнан ик тукымжым йомдарышна. Ик жап юнкор слётат ыш эртаралт, редакций-влак, институт ден университет пелен кружоклат шапалгышт. Тыгай пуста верыште шочыч 2000-ше ийлаште «Кече-Солнышко» журналын (редактор – Антонина Шакирова) юнкор слётшо, Василий Яналовын сылнымут курсшо. Тыште лӱмлӧ писатель-влак Семён Николаев, Вячеслав Абукаев, Геннадий Алексеев, Альбертина Иванова, Валентина Изилянова, Геннадий Гордеев, Владимир Козлов, сылнымут критик Аркадий Васинкин, Иван Иванов, шымлызе Галина Шкалина, йылмызе Иван Иванов, режиссер Олег Иркабаев дене пырля пашам ыштенна. Василий Яналовын семинарже М.А.Кастрен ушемын, Финн-угор калык тӱвыра-влак фондын окса полышышт дене эртаралтын, иктешлыше сборник савыкталтын. Тыште тачысе самырык автор-влак Анастасия Айгузина (Пошкырт, Чорай), Альбина Гайсина (Пошкырт, Тымбай), Татьяна Алыбина (Марий Эл, Провой,…), Анжела Кибардина (Марий Турек, Мосара), Игорь Попов (У Торъял, Чобык), Вадим Протасов (Киров, Марий Ошай школ), Анастасия Сайпашева (Пошкырт, Тымбай), Анжела Тимоева (Волжск, Кугу Корамас), Руслан Очеев (Параньга, Олор), Татьяна Петрова (Шернур, Марисола) да молат лийыныт. Нунын кокла гыч ятырышт школым пытарыме деч вара журналистике пӧлкашке тунемаш пуреныт. Тыште шочмо йылмым негызленак туныктат манаш ок лий. Садлан Раисия Алексеевна Кудрявцеван, Виталий Иванович Макаровын сылнымут семинар нерген пунчалышт тыглай шочын огыл. Нине автор-влак чылан гаяк  «Поэзий шепкашке» коштыныт. Мый денемат кылым йомдарен огытыл. Ончычсо студенткын мыйым шылталаш тӧчымыжӧ тудым нигунарат огеш сылнештаре.

Мый самырык автор-влак дене ятыр ий пашам ыштем. Мыняр идалык – шотлаш кӱлешлыкше уло ман ом шоно. Тӱҥжӧ  тиде огыл. Самырык серызе мыйым сылнымут туныктышыжлан шотла мо, ӱшана мо мылам  – вот мо утларак суапле.

Таче ынде ты паша шотыштат «Йомынытыс» ман куанен ойлат. Такшым, ме йомын огынал. Ме илена, пашам ыштена. Университетын кышкаржым  пужен чоҥымо, у вуйлатыше-влак толмо дене ты пашаланат чарак ышталтеш. Но студент-влак вуйым огыт ший:  йыҥгыртат, вашлийыт, у возымыштым лудыт. Мыйын нерген таче тӱрлымат ойлыштыт. Манеш-манеш автор-влак дене кылым ок лушкыдемде, мӧҥгешла, пеҥгыдемда веле. Мемнам сылнымутым йӧратымына ушен. Садлан мыйым йомдараш вашкымыда огеш  кӱл. Мый ик гана огыл шке возымаштем марий писательын кок пашам шуктен  илымыж нерген (пашадарлан – кечывал(ым) кече, сылнымутлан – яра жап) чаманен ойленам. Россий Федерацийын Паша кодексше мыланемат йӧратыме сылнымут паша дене илаш йӧным ыштен.  

Автор-влакым куштымаште кугу пашам ыштен шогат Галютин Юрий Иванович, Семёнова Лидия Васильевна, Тимиркаев Анатолий Тимиршинович, Иванова Альбертина Петровна, Гордеев Геннадий Филимонович. Ий еда сылнымут лудмаш-влакым эртарымашке, «Ямде лий» газетын юнкор слётышкыжо, «ВийАр» ушемын сылнымут таҥасымашкыже кугу кумыл дене ушнена. Республикысе мер илышыште кӧ йомын, кӧ угыч шочын – тиде йодыш таче поснак оҥай. Но самырык еҥлан тидын нерген азапланаш нимолан. Тендан ончылно кумда илыш корно. Тудо ойлен мошташ лийдыме туштыж дене оҥай. Кӧ кодеш, а кӧ йомеш – тидым илышак (историй!) веле каласа.

Мыйым весе утларак тургыжландара: таче Йошкар-Олаште  самырык курыкмарий автор дене пашам ыштыше уке. Горный Иван  Иванович, Кудряшов Михаил Иванович, Самойлов Владислав Гурьевичын уке лиймекышт, ты паша шыпланен. Ялысе школлаште туныктышо-влак, районысо редакций пашаеҥ-влак тыршат. Поэт, журналист Лобанов Ипполит Иванович «Жера райгазетыште сылнымут лаштыкым савыкта, «Йамды ли» газет лектын шога. Йоча-влак «Самырык тукым» конкурсышто вийыштым чолган ончыктат. Но студент лиймекышт, Йошкар-Олаш толмекышт, нуно йомыт. Марий Эл писатель пӧлкан правленийыштыже тидын нерген ик гана огыл ойлымо. Ты чырым писын тӧрлаш лиеш: Писатель ушемыш але «У сем» журнал редакцийыш курыкмарий литконсультантым пашаш налман.         

Мый шке амбицием дене студент-влакын кумылыштым ом шыгыремдыл. Нунылан эре ойлем: коштса Писатель ушемыш, «Поэзий шепка», «Югорно» клублашке, редакцийлашке, театрлашке, сылнымут каслашке. Лӱмлӧ автор-влак дене палыме лийза. Кычалза шке лудшыдам. Шукышт мыйын ойым колыт. Тидыже самырык автор-влакын сылнымутышт газет ден журналлаште савыкталтмышт гочат коеш. Вич ий жапыште ятыр публикаций ямдылалтын, сборник-влак лектыныт. Кокытшо нерген поснак палемден кодем.

«Юзо йӱд» книга Тарту университетын аспирантше Елена Лебедеван проектше почеш марла, эстонла, венгрла савыкталтын. Эстон йылмыш кумдан палыме писатель Арво Валтон, венгр йылмыш йылмызе да сылнымутчо Янош Пустаи кусареныт. Книгам Эстонийын родо-тукым калык-влак шотышто  программыжын, Хельсинки университетысе студент ушемын окса полышышт дене Йошкар-Олаште савыктыме. Автор-влакын (Марий кугыжаныш университетым ондак тунем пытарыше да тачысе студент-влакын) возымыштым мый чумыренам.

Сборникым ямдылыме шотышто кугу полышым Арво Валтон пуэн. Тудо марла возымым родо-тукым калык-влакын пашашт дене таҥастарен да кокла кӱкшытан  семын аклен. Утларак эрыкан почеламутым сераш, темым кумдаҥдаш, мутвундо поянлыкым улаҥдаш темлен. Валтонын темлымыж денак автор-влак шканышт марий лӱмым ойыреныт: Надежда Эмыкан, Алёна Корамас, Аланур Наюк, Ото Лай, Настя Айгуза, Кӱбар Ангей, Изи Надю, Найдуш Чачи, Марина Яндыбай, Ната Сергайык.

Арво Валтон Надежда Эмыканын, Алёна Корамасын возымыштым ӱшаным пуышо семын аклен. Ӱдыр-влак ты ӱшаным келгын шонен моштымышт, шонымашым лӱдде ойлымышт, лывырге мут поянлыкышт дене суленыт. Тений Надежда Эмыканын «Кастене лыве лиям» кокымшо книгаже ныл йылме дене (эстонла, марла, рушла, англичанла) Эстонийыште савыкталтын. Икымшыжым – «Ида шылтале мыйым» – эше 2007 ийыштак «Плёс» фирме вуйлатыше Воронцов Вячеслав Петровичын полшымыж дене луктын. Таче автор у сборникым марла ямдылен шуктен, савыкташ йӧным кычалеш.

«Моторем, колоем, чукаем» – тыге лӱмдалтын кокымшо книга. Вуймутлан Анжела Кибардинан почеламутшо гыч корным ойырымо. «Юзо йӱдым» ямдылыме годым прозым возышо семинарист-влакын пашашт ӧрдыжеш кодо. Эстон проект почеламут книгалан гына сералтын ыле. Эльвира РыжованНадежда ЛожкинанТатьяна Петрован прозыштым ончыктымо шуын. Прозо – сылнымутын негызше. Таче ты жанр дене серыше писатель-влакнат чӱдемыныт. Самырык-влак неле пашалан рӱж огыт пиж. «Моторем, колоем, чукаем» книга 112 лаштыкан. Семинарын пашажым фото дене ончыктымо, кӱчыкын кажне автор нерген каласен кодымо. «Юзо йӱдыштӧ» 3-4 почеламут дене веле пуртымо гын, тыште утларакат темлаш йӧн лийын.

«Ончыко» журналыште пӱсӧ да оҥай мутланымаш чӱчкыдынак савыкталтеш. Лӱмлӧ еҥ-влак деч тӱрлӧ уверым, чон поянлыкыштым, илыш умылымашыштым, тӱняончалтышыжым пален налына, мер илышысе вашталтышлан акым лудына. Но чаманем, ты гана мутланыше-влак икмыняр ойышт дене чотак ӧрыктарат:

«…пытартыш жапыште возымо произведений-влакат торжарак шочыт, маншаш, ала-мо…»

Могай торжа произведенийым лудында? Авторжо кӧ?

«тачысе сылнымут нимомат вашталтен ок керт…»

Сылнымут нимомат ок вашталте гын, тудо эше сылнымут лийын шуктен огыл, очыни. Садлан ойгырышаш уке, шокшым кергалтен пашам ыштыман.

Редактор илышыштем икмыняр еҥым ужынам, кудыжо ойленак колта: о, сейчас возем, книгам луктам, поэт лиям. Тыгайже лӱмым ышташ, чапым налаш сера огыл мо? А возымо паша неле, кугу тыршымашым йодеш. Шуко шӧрынжӧ  умылаш лийдыме. Возымо годым ик шонымашымак лу, коло, кумло пачаш вует йыр пӧрдыктет, лудат, тӧрлет. Ийготым (мастарлыкым) погымо семын возаш куштылгырак лиеш ман ӱшанымашат чын огыл улмаш. Илен-толын, самырык годсо куштылгын каласен колтымо койыш йомеш. Кажне мутым висаш пыштен висыме гай вискалет. Чон висаште мут кылдыш ок вияҥ гын, йӱмет-кочметым, йӱд ометым мондет. Марий Элын калык поэтше Николаев Семён Васильевич ойла ыле: «Мый тиде пашам гына эн сайын ыштен моштем. Йӱшаш вӱдем, кочшаш киндем – шочмо йылмем, сылнымутем».

Сылнымут нимомат вашталтен ок керт гын, молан ме возена? Молан воза самырык автор? Очыни, шкенжым йӧратыктынеже да. Коло ияшем годым мыят шкемым йӧратыктынем ыле. Но мый пален омыл: кузе тидым ышташ? Илен лекташ манын, тӱрлӧ пашаш коштынам, мом темленыт, тудым шуктенам. Таче мыланем коло ий лиеш ыле гын, шканем каласем ыле: чыталте, шоналте, тыланет тиде кӱлеш мо? Вес могырым, тӱрлӧ пашам шуктышыла мый ош тӱнян моторлыкшым аклаш, порылан поро лийын кодаш, илышым йӧраташ тунемынам. Садлан самырык автор-влаклан утларак калык дене вашлияш, кучемъеҥ дене мутланаш, виш чонан аралалт кодаш тыланем.

«…еҥын ойгыжо – лачак шкенжын ойгыжо гына… «Мо тыгае сай, а мо тугай уда?» йодышлан вашмутым огына кычал. Кузе мыланна сай, туге ыштена…»

Тыге ойлыштмаш йылтак серызе нерген огыл, ӱшаныза мыланем. Мый умылем: пужен чоҥымо илышна «потребитель» йогынышто эрта. Но чын писатель нигунамат ты йогынышто келанен-куанен илаш ок тӱҥал. Ок керт! Тудо кажне татыште илышым умылаш тыршыме, чыным кычалме, лудшым ӱшандараш тыршыме шӱлыш   дене илас. Тудо мер калык ден кучем кокласе кылым ыштен шога. Эрыкан серызе чыным лӱдде, кучемлан келшаш тӧчыде  ойла. Ала мутланыше-влак журнал гоч тыге  самырык автор-влакым шылталат? Шылтален туныктат? Тыге туныкташ лиеш мо?

Да, таче мер калык писательлан икмыняр шылталыме ойым каласен кертеш. Но садак писатель – тиде кӱкшыт, кудышкыжо шукын кушкын шуаш шонат. Тудо шке шижмыжым да ужмыжым гына ок сере, тудо шке умылымыжым шуко еҥын пӱрымаш яндакше (призмыже) гоч ужын сера.

 - «Возымо произведений-влакым лудынат, нимолан тунем огына мошто гын, тугеже чынжым кушто кычалман, каласенат ом керт»

Каласен огыда керт гын, молан ты йодышым тарватеда? Лучо, мом каласен кертыда, тудым ойлыза да пашажат пытен. Лудшо ораде огыл: койышланымым, пышт коймым тӱткын шижеш. Калыкна таче шагалрак лудеш. Но садак мемнан серымынам  концертлаште, театрлаште, эфирлаште йоҥгалтарат, модын ончыктат, тӱрлӧ видеоролик, муро-влак шочыт. Сылнымут ятыр пашалан шӱкалтышым ышта, негыз улеш.  Тыге ме лудшына-влакым порылыклан, чон арулыклан, вашполышлан, кумда да келге уш-акыллан шӱмаҥдена. Мемнан ӱмбалне пеш кугу порыс кеча: ме шке тукымнан уш-акылже верч мутым кучена. Серызе ты паша деч кораҥеш гын, сӱретче чап верч гына сӱретлаш тӱҥалеш гын, семмастар шканже гына семым шочыкта гын, тугеже кӧ тачысе тукымым порылыклан, кумда тӱняончалтышлан, сылнылыклан кумылаҥда? Ме ача-ава, туныктышо, самырык тукымым куштышо еҥ-влак дене пырля ик пашамак шуктена: айдеме чоным арален куштена. Вет осалже кажне омса шеҥгелне вучен-ороленак шогас...

Мутланымаш гыч ятыр уым пален нальым ман ом керт, но южо ойжо поснак шонкалаш тарата:

1. Вуймутлан «Эрласе сылнымутын чурийже – тачысе серызе» ойым налме. Тиде шонымаш ӱчашымашым лукшо. Мемнан коклаште таче илат, пашам ыштат лӱмлӧ серызе-влак: Юрий Галютин, Леонид Яндак, Мария Илибаева, Альбертина Иванова, Анатолий Тимиркаев, Анатолий Спиридонов, Геннадий Сабанцев да молат. Серыме пашашт дене, мер толкынышто шке шонымашым луктын ойлымо дене нуно тачак кугу пагалымашыжым суленытыс. Нунын сылнымутыштым школ ден университетысе программылашке пуртымо, у тукым возымышт негызеш шке шинчымашыжым пойдара. Нуным «эрласе сылнымутын чурийже» манаш келша мо? Нуно тачысе сылнымутын чурийже огытыл мо?  Классик-влакнажым кушан йомдарышда? Сергей Чавайн, Майоров-Шкетан, Шабдар Осып, Никон Игнатьев, Пет Першут, Валентин Колумб курымашлык (теҥгечсат, тачысат, эрласат) улыт огыл мо?

2. «Поэзий шепка» клуб сылнымут ушемыш савырнен, маныт. Изи Марий Элыштына у сылнымут ушемым почмо нерген мут коклан-коклан лектеда.(чӱчкыдынак увертарат.) Кӧлан мо ок келше гын, сейчас у ушемым чумыраш пижеш. Тыге лийын кодшо ийлаште Ветеран-влак ын сылнымут (але поэзий) клубыш дене. Рушла серыше-влакат посна чумыргаш шонымашым икана огыл пелештеныт. Но мый тыге шонем, мыланна таче Светлана Григорьеван вуйлатыме Писатель ушемже (Россий Писатель ушемын Марий Элысе пӧлкаже) тӱҥ ушем лийшаш. Ты мер ушемын уло шке историйже, йӱлаже, сылнымут илышым вияҥден колтымаште кугу надырже. Калыкнан илышыжым тӱзатымаштат тудо келге кышам коден. Ешартыш ушем ончыкыжым писатель-влак коклаште умылыдымашым лукташ гына йӧра.   

         3. Мутланымаште «могай сылнештарыме йӧным кучылташ кӱлеш, ала огешат кӱл…» нерген йодмо. Вашмут: «…Произведенийым сылнын возен моштымашын ик эн тӱҥ палыже – тиде Юмын пуымо мастарлык, очыни, а мастарлыкым шуараш шуко лудаш кӱлеш».

Ончыкылык писатель содыки йолташым колышт моштышаш. Колын да умылен шукташ – тиде тыгак кугу усталык.  Сылнештарыме йӧн да «мастарлыкын секретше» тиде тӱрлӧ умылымашыс. Да, писательын шочмаштыже лудмо усталык кугу верым налеш. Кӧргӧ куат шочеш, шинчымаш пойдаралтеш, мутым шижын моштымаш пӱсемеш. Таче марла сераш кумылан айдеме эн ончычак шканже шке кугун ӱшанышаш. Вашмутланымаште поэтын  «очыни», «каласенат ом керт», «маншаш ала-мо», «ала самырык улам да, ала…» «мутым лукмем ок шу да…», «умылен шым шукто», «пеш шагал возем, очыни»  ойжо-влак лудшым шкеж деч шўкалыт, йўкшыктарат.Тыгай шомак-влак айдемылан пеҥгыдемаш нигунарат огыт полшо.

Шкан ӱшанаш мо полша? Эн ончычак шочмо йылмым, мутвундо поянлыкым сайын палымаш, куштылгын ойлен да серен моштымаш, калыкнан ойпогыжым, историйжым, тӱвыражым, этнографийжым, илыш йӧнжым шымлымаш. Марийын мотор чон да илыш поянлыкше нерген серен, ме моло тӱрлӧ калыклан шкеннам умылаш полшена. Ты моторлык уло але мемнан вӱрыштӧ, пӱрымӧ тӱсыштӧ (пӱртӱсыштӧ). Моло курымаш поянлык семынак тудат мемнан деч аралтышым вуча. Марий огыл автор-влак шукын улыт, а мыланна марияк лийын кодаш Юмо пӱрыжӧ. 

         4. «…кажне почеламутын илыш-корныжым раш ужын возем. Тиддеч посна серашыжат ом шич».  Почеламутын илыш корныжо…  Тидым кузе умылаш? Пӱрымашыже мо? Але чоҥалтме йӧнжым, радамжым раш ужам маннеда? Тудым палыде, возашат огыда шич…

Чын писатель возымыж гыч могай сылнымут лекмым шекланенрак гына палемда. «Нам не дано предугадать, как слово наше отзовётся», - манын руш поэт Фёдор Тютчев эше 1869 ийыштак. Таче, конешне, шкеак серыше, шкеак семым келыштарыше, шкеак мурышо, вара шкеак шкем мокталтыше ятырын улыт. Но чын писатель лудшын акшылан  утларак ӱшана.

Таче ынде саман вашталтын. Уремыште – «эрыкан» манме ХХI курым. Эрыкан улынас: кузе шонена, туге возена; кузе возенна, туге печатлат. Шылташ нимолан, пытартыш ийлаште марий газет ден журнал-влакын йылмышт ятырлан нужнаҥын. Марий Элын калык писательже Спиридонов Анатолий Яковлевич ик гана веле огыл ойлен: «Ме у саманыште шкенан Марий Элысе редактор-влак институтнам йомдарен толына». Тыге тудо самырык авторлан полшышо редактор-влакын чотышт шагалеммым, мастарлык куат иземмым, чӱчкыдынрак ӱлыкшӧ кумылан книган савыкталтмыжым палемден. Коеш, мутланыше-влакат шке редакторыштым але вашлийын огытыл. Уке гын, тынар йодыш-тӧрлымаш ок лек ыле.

Саман дене пырля меат вашталтынна. Школлаште шочмо йылмым кугыжаныш йылме семын туныктымым марий-влак тӱшкан илыме районлаштат (Шернур, Провой, Кужэҥер, Торъял, Советский) азапланыде каҥашат. Каҥашенак йомдарена. Шочмо сылнымут дене пашам ыштыше ик апшаткудына ыле: Марий кугыжаныш университетын Финн-угор институтшо. Таче тыштат тыматлын гына марий йодыш ӧрдыжкырак вераҥдалтеш. Марий шанчызе-влакын авалтыме кумдыкышт, ончыкылыкым ойырымо вийышт изем толеш. Школысо икшыве-влаклан тунемме книгам, ешартыш пособийым лукмо пашаланат «чеверын» манме. Ончыч ты пашалан республикысе  казнаште окса посна пышталтын. Икмыняр ий ондак ты статьям йӧршын кораҥденыт. Василий Сапаевын, Аркадий Ивановын, Зиновий Учаевын, Семён Дмитриевын, Ксенофонт Сануковын, Елизар Мустаевын, Пётр Апакаевын пашаштым шуйышо, учебникым возышо самырык авторна уке дене иктак.

Туге гынат сылнымут илыш шолеш. У произведений-влак сералтыт. Олык Ипай, Сергей Чавайн, Яныш Ялкайн лӱмеш, родо-тукым калык-влакын сылнымут премийышт кучыкталтыт. Автор-влак тӱрлӧ программе да проект почеш книгаштым савыктат. Таче мер калыкат сылнымутын ончыкылыкшылан кугу тӱткышым ойыра. Вячеслав Абукаев, Светлана Эсаулова лӱмеш премий-влак (Васлий Краснов, Алексей Танеров увертареныт) самырык авторым у пашалан кумылаҥдат.

Мом каласаш кӱлеш сылнымутыш икымше ошкылым ыштыше-влаклан? Тыгай йодышым шынден икана руш поэт Николай Заболоцкий да шкежак вашештен:

- Сылнымутышто шке вийым терген ончышо шукын улыт. Ты тӱшка гыч икмынярже гына, сылнымут полшымо дене курымаш чын шонымашым, калык ушеш аралалтше шинчымашым лудшо чонеш эрелан кода. Но возышыжо тӱжем дене огыт лий ыле гын, лийыт ыле мо икмынярынже? Мый сугыньлем кеч-могай татыштат шкан ӱшанле айдеме лийын кодаш, а молыжым пагыт ончыкта…» 

Тугеже кӧлан ме таче ӱшаным кучена? Кӧ нуно улыт? Лудса, аклыза.   

Надежда Эмыкан

Надежда Эмыкан (Надежда Васильева-Моисеева) ÿярня тылзын 25 кечынже 1986 ийыште Марий Элысе Советский район Ронго селаште шочын. Лӱмлӧ поэт Альберт Васильевын ӱдыржӧ. Индеш классым верысе школышто, вара Йошкар-Оласе педагогике лицейыште тунемын. 2003-2008 ийлаште Марий кугыжаныш университетын историй да филологий факультетыштыже, 2006-2010 ийлаште тÿвыра да сымыктыш колледжыште шинчымашым поген. Кызыт шочмо ялыштыже ила, кевытым куча, кок эргым ончен-кушта.

Надежда Эмыкан шочмо вер, айдеме кокласе кыл, йӧратымаш нерген сера. Лудшылан келшаш ок тӧчӧ. Кажне ойжылан шкеак мутым куча. Лывырге мутвундо поянлык, вучыдымо да тура иктешлымаш лудшын кумылжым савырат. 

У лаштыкым почын… 

У лаштыкым почын,

                   мурым, тыматлым,

Эрла ал эрдене

                   возен ямдылем.

Тый, почын тетрадьым,

                   мылам шыргыжалын,

Шыман пелештет:

                   «Моткочак йöратем…».

 

У лаштыкым почын,

эрталшым шÿкалын,

Шеҥгек ончалде,

                   мый эрлашке вончем.

У илышын поро

 саламжым ӧндалын,

Теҥгечыш йöршешлан

омсам суралем.

Тыйын лÿмеш

Пычкемыш каваште у шÿдыр чÿкталтын,

У мужырлан поро эрлам сугыньлен.

Мом Юмо деч йодым, шукертак шукталтын –

Улат курымеш ынде мыйын пелен.

 

Лыжга шомакет шулыкта теҥыз ийым,

Шыман ончалат да мардеж шыплана.

Тенгече вел шÿшпык сай сем дене вӱчкыш

А таче мурет дене тудо мала.

 

Пÿргалын каваш шÿдыр ешым копат гыч,

Сÿретле шийгорным пиал дек мылам.                                     

Кидет шуялтен, шинчашкем ончалат гын,

Мый тыйын почеш кеч-кушкат ошкылам. 

Шарналте мыйым

«Шарналте мыйым…»

А. Сенькова.      

Кунам йÿштö лупсышто кайык

Ош шулдыржым модын мушкеш,

Кунам ал тÿрвем мардеж лайык

Уэш шыманрак шупшалеш,

Кунам тÿтыра ял шенгечын

Вола пöрт воктеке улнен,

Лектеш кунам кече ялгенче,

Лÿметым уэш пелештен,

Шарналте тый мыйым, йодам…

 

Шарналте тый мыйым,

Теҥгечсыш ончал.

Шарналте тый мыйым,

 Эрласыш вончал.

Йоча пагытна гычын илыш кавашке

Нангай мыйымат, чонешет  аралал… 

Мондалтше ял 

Пÿртÿс ден таҥлалтше, айдемылан – утышо,

Шога тошто ял элнан эн умбал лукышто.

Кугезе-влакнан сылне муро мондалтдыме,

Ялгенче мардеж ден тораш йоҥгалтарыме

Огеш пöртыл тышке, куан ден авалтыме.

 

Шога тиде ял элнан эн умбал лукышто,

Пушенге кокласе шып лÿнгышö купышто.

Лач кайык пыжаш – шöрын кайыше суртышто,

Лач шем агавуй – нужнаҥ пытыше нурышто.

 

Кугезе-влакнан сылне муро мондалтдыме –

Рÿзалын шепкаште изи йочам малтыме,

Сÿан годым мужырлан сугыньым пуышо,

Йÿла дене кажныжын шÿмышкö пурышо.

 

Огеш пöртыл тышке, куан ден авалтыме,

Эрдене пасушто ок лий йоҥгалтарыме.

Коклан толын шоҥгын чыр омыш гына,

Торасе йÿксавыш пеш эркын солна… 

Сöрвалыше лийын ом мошто 

Сöрвалыше лийын тетла мый ом мошто,

Кает гын, корнет авырен ом шогал.

Пöлеклыме муро мылам лие тошто,  

Муткылдыш рудалте, шулен йомо ал.

 

Йодаш ом тÿҥал тый дечет кÿсын южым,

Оҥ тич шÿлалтем, чодыраш йолдыртен.

Пÿртÿсын титакше – пÿрен кÿчык ушым,

Ом пале эше,

мом тыге йомдарем.

 

Лишыл лийын кодым

Йÿдын рÿдö отышто,

Каватÿрын помышышто

Шогенна ме коктын, волгыжмым вучен.

Кече лекмым ужын,

Чоным угыч туржын,

Ойырленна, сöрымым тамыкыш колтен.

 

Тый тора йÿдвелышке,

Шем поранын элышке

Каенат, у шÿдырым шкаланет кычал.

Мый гын шокшо кечылан,

Сурт воктен садвечылан

Лишыл лийын кодым, ÿмылет öндал…

 

Лач шыже гына

Лач шыже гына лустырий шулдыр дене

Кертеш шÿлыкемым изишлан шылтен.

Кеҥежын кышажым ош покшым эрдене

Кертеш тÿтыра дене мушкын колтен.

 

Лач шыже гына кумылемлан пеш лишыл,

Тудат мыйын семын изишак ойган. 

Пеш йöсö гынат, шкеж дечын огеш шыл,

Адакшым, эн тамле саскалан поян.

 

Тудат мыйын семын коклан коеш тӱрлын:

Я шокшын, я йÿштын, я шыр ончалеш.

Сыра гын, кышка лышташлам, укш гыч кÿрлын,

Лыпланыш, йолташла уэш öндалеш.

 

Мый шыже пÿртÿсын шочшыжо омыл,

Мый волгыдо шошым тÿняш толынам.

Санден, очыни, утларак шуко сомыл,

Эр шыжым ончен, мый илаш тунемам.

 

                   ***

Мый ом лий сöрвалыше,

                            мый ом лий утарыше,

Вес сер гычын пуш дене тыйым вончыктарыше.

Мый ом лий товатлыше,

                            мый ом лий ондалыше,

Ӱшан кумылетым ынем лий йомдарыше. 

 

Мый лиям ты илышын

илыдыме курымжо,

Сар кукун мучаш марте

                            мурыдымо мурыжо.

Шкет пушеҥгын ÿмылжö мый лиям йÿд рÿдыштö,

Нигунам ом лий лачак тыйым ончык вÿдышö.  

 

Ом титакле эртышым –

                            ом мужед лийшашым,

Ом öпкеле толшылан,

                            ом чамане кайышым. 

Сар кукун чон тамыкше велын мыйын мурышко,

Омышкетше йÿд еда тудын семже пурыжо.

 

Шомак-влак пытышт…

Шомак-влак пытышт, кодо лач ончалтыш,

Тугае неле, но садак шыма.

Кидет вачем гыч шиждымын мунчалтыш

Да угыч шÿлык чонышко шыҥа.

 

Эрласе кечым шкетын вашлиям мый,

Нигö огеш пелеште: «Поро эр!».

Шÿмемын ик ужашшым наҥгает йодде тый,

Мемнан йÿк дечын лыплана садер.

 

Чеверын манын пелештен шым сеҥе,

Лач йÿштö кид ден тÿчынам омсам.

Эрласе кече, (вашкерак йÿд эрте),

Ойлем тылат у шÿлыш ден: «Салам!».

 

Сӧрвалышым тылзым…

Сöрвалышым тылзым, копажым шупшалын,

Сöрвалышым кечым, ончалын каваш.

Палем, койынам ончылнетше пеш жалын,

Но ыш лий садак нимомат пӧртылташ.

 

Мый ÿмыл гай коштым тайналт йÿдшö-кече, 

Йолгорныш камвозын, толмет вученам.

Эрдене, кастене осал йÿштö дечын

Мый тыйым садак аралаш тыршенам.

 

Йолгорно пустаҥын, шÿкшудо нӧлталтын,

Тетла мый ом кошт тыште, тыйым кычал.

Ынде пиалем мыйынат лие шкемын

А тый ÿмылетым

коклан кеч ончал.

 

Пудырген ош тÿня 

Пудырген ош тÿня,

Тÿжем чӱчалтыш савырныш ийыш.

Кычкыралын турня,

Чеверласыме  мурыж ден сийлыш.

 

Пудырген ош тÿня,

Шинчавÿд ден камвозын шем мландыш.

Савырнен каена,

Чылт янда гае кодо ончалтыш.

 

Пудырген ош тÿня,

Чытен ыш керт коден кайыметым.

Курымеш мондена,

Ме она уж тетла тыш толметым.

 

Алёна Корамас 

Алёна Корамас (Алёна Яковлева)  ага тылзын 5 кечынже 1986 ийыште Морко район, Изи Корамас ялыште шочын. Сергей Чавайнын шочмо ял шӱлышыжо  Алёнам сылнымут деке шӱмаҥден. Изи Корамас тӱҥалтыш, Арын кыдалаш школлаште шинчымашым поген. Марий кугыжаныш университетысе историй-филологий факультетын шочмо йылме да сылнымут пӧлкаштыже тунемын. Кызыт тудо Марий самырык театрыште администраторлан тырша, марий эстрадыште шке усталыкшым ончыкта.  

Алена сылнымутышто тыглай мут дене келге чыным рашемдаш тырша. Чонжо пӱртӱс деке виктаралтын. Пӱртӱс сӱрет гоч илышым умылаш тыршымыже шерге. Почеламушо-влаклан шкеак семым келыштара, муро сымыктышыште вийжым терга.

 

Тылат кӧра 

Мемнан коклаште ир поран

Ӱштеш чыла.

Лач чоныштем гына ӱшан

Алят ила.

Шыма ончалтышым тачат

Ом керт монден.

Йӧратымашын ю тулжат

Пыта йӱлен.

 

Мемнан коклаште шыже йӱд –

Шылтен корнет.

Тӱжем ден палыдыме йӱк –

Йомеш йӱкет.

Но ӱшанен чӱктем сортам

Да кумалам,

Адак йӱдвошт шонен шортам –

Чыла арам.

 

Мемнан коклаште весын лӱм

Йоҥга молан?

Уш кайымеш йӧратыш шӱм,

Ала садлан…

Леведын волгыдо корнем

Сур тӱтыра,

Ом уж пиалым ончылнем

Тылат кӧра. 

Мый модым… 

Мый модым ончылнет йомак гыч рольым,

Тылат келшен дыр – совым кыренат.

Чон кумылемын йӱштӧ улмым тольык

Пален шыч керт – йомак ден ыренат.

 

Вуем савалын, шовыч шеҥгек шылын,

Шып воштыльым, орадылан шотлен.

А тый от уж дыр вуй ӱмбалсе пылым…
Кертат мо ынде модыш деч утлен?

Шортмо лугыч 

Мылам мо йӱд шке чинчыжым каваш

Шавен да умыр лийын ӱжӧ угыч?

Садерыш лектын, лийын шинчаваш,

Йӱд тымык дене модым шортмо лугыч.

 

Лышташ кокла гыч тылзе – йӱд орол –

Чоян ончалын, колышто оемым.

Но титаканже чон йӱкем ок кол,

Шергаш ден ондала дыр вес оръеҥым.

Лышташ гаяк

Рӱза мардеж юалге йӱр пунемым,

Той сывынлам кӱреш уэш-пачаш.

Лышташ тӱшка-влак, чаманен куэмым,

Пытартыш вийышт ден пызнат парчаш.

 

Пытартыш шӱлышым ӱшанлын налын,

Шып ойырлат. Виеш кодаш ок лий.

Лышташ-влакат палат тыгай пунчалым –

Йодеш тыге пӱртӱсын юзо вий.

 

Ончен шогем, шижам, кузе воктечын

Тӱжем ден тат-влак йышт эртен каят.

Ала меат, тунемын лышташ дечын,

Чоҥештена тораш лышташ гаяк… 

Садерыште 

Эр кече волгыдын нöлталте,

Да помыжалте садерем.

Чылт шÿшпык мурыла йоҥгалте

Муретше, шочмо кундемем.

 

Муралтышыч тыгай тыматлын,

Муралтышыч тыгай лыжган!

Муретым колын, помыжалтын,

Мыят садерыш лектынам.

 

Ончальым шочмо-кушмо мландым:

Кумда пасум, кугу чодырам,

Ужар посто гай олык лапым

Да волгыдо яндар кавам.

 

Пÿртÿсым кече йышт шыматыш,

Шаралтыш шокшыжым чотрак.

Ӱпем гыч мыйымат ниялтыш

Лыжган гына, авам гаяк…

 

Эрта шиждегеч тиде кече,

Эртат вет тылзе, ий-влакат…

Лач шочмо-кушмо вер, тый веле

Шӱм-чоныштем эре улат.

 

Вот кече эркын-эркын йомо –

Нералтыш сылне садерем,

Вот мландӱмбаке тольо омо.

Малет тыят, Марий кундем.

 

Каналте, шочмо-кушмо мланде.

Элем, нералте тый ласкан,

Адак эрден лыжган муралте –

Садерышкем уэш лектам. 

Самырык эше улам…

Шылталаш ок кӱл тынаре,

Самырык эше улам.

Ойлышаш шомак мыняре –

Шып шинчаш мо тӱҥалам?

 

Икте рӱзалта парняжым,

Весе мушкындым нӧлта.

Шоналтен ончет чылажым:

Кажне шкенжыным нулта.

 

Икте тыршыш уло вийын –

Шултыш киндыжат йӧра,

Весылан шӧртнят дыр лийын

Еҥ кӱшеш да чылт яра…

 

Мом ыштет? Саман тыгае,

Илыш ончыко куржеш.

Сайыш тудо ок  наҥгае…

Шоналтет, да чон коржеш.

 

Аланур Наюк 

Аланур Наюк  (Раисия Сунгурова)  кылме тылзын 20 кечынже 1987 ийыште Марий Эл, Параньга  район, Олор ялеш шочын. Верысе кыдалаш школышто, Марий кугыжаныш университетын журналистике факультетыштыже тунемын.  2008 ийыште  «Ош шовычан у эр» икымше книгам савыктен. Сургут оласе «STERX» галерейыште вӱдышӧ методистлан пашам ышен. «Марий ушемын» верысе пӧлкажым вуйлатен, «Юмарий» этнотӱвыра ансамбльым чумырен. Таче тудо икшывым кушта.

Тений Аланур Наюк Светлана Эсаулова лӱмеш сылнымут конкурсын лауреатше лийын. Лишыл жапыште «Светланан книгагудыжо» серий дене "Чайгоркаште сандалык" у книгаже савыкталтеш. Раян серымыже йоҥгата шӱлышан. Тиде шӱлышым автор шочмо калыкнан калык ойпогыж гыч налеш. «Возымем арака гай, – манеш тудо, – жап эртыме дене эре уэмдалт тӧрлалтеш, вияҥеш. Чоткыдо лиеш ман ӱшанем».  

 

Марла ойлаш ит вожыл 

Марий шомак кугезе вий ден темше!

Кузе тендам мондаш лиеш ала?

Пураш тӧчат коклаш йот ойжо – шеҥше,

Лугаш тӧчен ушнам да чий йӱлам.

 

Ме вуйым тидлан огына пу. Юмо,

Арале кечын порсын гай чоннам.

Кодеш шеҥгелне лӱдмӧ, шакше омо

Ок ише тек орайын почылтшо оҥнам.

 

Марий шомак аланысе висвисла

Ал кечыйолышто йолгалже тек чаткан.

Марий шомакым нимо ден от висе.

Нӧлта лӱмнам да арала чапнам.

 

Марла ойлаш ит вожыл, шерге лудшо,

Кумалтыш мутла шоктыжо ойет.

Марий чонетын эн куанле лукшо

Тек лийже лач марий йылман шочшет!.. 

Илышыште порылык кӱлеш 

Ты мландыште уна ме улына.

Каен, огеш лий пӧртылаш уэш.

Садлан ик ой ушеш эре солна,

Мыланем порырак лияш кӱлеш.

 

Ме каена садак яра кид дене,

Узьмакыште поянлык нимолан.

Чыла арверым мландыште коден.

Ме каена, чон погынам

Чонешак арален Ош Юмылан.

 

Йолташ, тыят лий поро весылан,

Шижмаш чонеш тек кече гай нӧлтеш.

Кидет шуялте, шыргыж йот еҥлан,

Ты илышыште порылык эн шерге.

Ава лӱм ден йодам…

Ава лӱм ден йодам, Ош Юмо,

Лыҥ чытышым да вийым пу!

Удалан лийже шучко омо,

Удан логаржылан – пий лу.

 

Ава лӱм ден йодам, арале,

Авалык кумыл ынже йом,

Капемым юзо ден сурале,

Шем черлан лий иман пижгом.

 

Ава лӱм ден йодам, Сандалык,

Алетым колто капышкем.

Тек лийже чонлан лыҥ шымалык,

Мый ӱдыр-эргым ыштынем.

 

Йӱдым

Сандалге йӱд кава гыч волыш мландыш.

Мый кече мучко тыйым вученам.

Ончалтышетше шӱдыраҥше ландыш,

Шинчаштет тудым мые чӱктенам.

 

Да ончылнем шогет тый пуйто Юмын

Улат эн лишыл родыжо – йомак.

Садлан дыр йӱд тынар ласка да умыр.

Шижмашым вошт ойлаш уке шомак.

 

Да мом ойлаш: чыла коеш, каваште

Ал ӱжара волгалтын шыргыжеш.

Тӱжем шырчашке савырна коваште,

Ик мланде чонлан шыгырла чучеш.

 

Кӱлешыс шулдыр йӱд кавашке чоҥешташлан.

Ший шӱдыр еш сымыстарен ушем.

Ме шочынна гын мландыште илашлан

Пӱртӱс пуа тек вийым лош пайлен. 

Аврора омыл

Мотор лияш Аврора мые омыл,

Садлан сукаш ом темле ончылнем.

Могай улмем ден кӧн могае сомыл,

Ом вурсо еҥым шкемым ончылтен.

 

Мый тӱп кастене корнывожыш лектын

Мужед ом кошт, шке илышем илем.

Ом тошт шотлаш пошкудын могай лектыш,

Да кӧн уда але сайрак илем.

 

Манеш-манеш ден сулыкым ом пого,

Мый еҥ пакчаш ом пыште ик кӱмат.

Жап эртымеке, кӧн могае пого –

Шке ужыда: могае тукымна. 

Ача-аватлан вуйым саве

Ача-аватлан вуйым саве,

Лач нуно веле чыла сайым

Тылат тӱняште тыланат.

Садланак илыш тӱзлана.

Пеленет улмылан кӧра,

Тек лийышт лишне я тораште,

Чон вургыжеш, чӱчка, ыра,

Шагат ден тӧр со шӱм кыра.

 

Ача-аватлан саве вуйым!

Жап эртымеке кынервуйым,

Мыняр от тӧчо, отак пурл.

Шонет тый илыш пеш кужу?

Ача-ава гына мемнам

Шупшалын корныш ужатат

Да кӱрылтеш вашлийме тат.

 

Ача-ава гына кастен,

Малаш вочмеке да эрден,

Ош Поро Юмо ден пырля

Икшывын лӱмжым шып ойлат.

Да шканышт огыл, йочаштлан

Сӧрат таза лияш, улан.

Вара адак ончат тораш,

Торалык ок каласе раш.

Илена-илена, каена… 

Шымлу теле эртымеш

Илена-илена, каена…

Пыл лоҥгаш йомына шып варнен.

Ме, докан, кӱшнӧ со канена,

Мландывалне куржталышт ярнен.

 

Ийына чоҥештен шикш пылеш,

Йӱр вӱд ден шортына тауштен.

Мланде пуйто ойнажым колеш,

Лывырген шогалеш ужарген.

 

Волена-волена эр эрден

Ош лупс лийын тӱням сугыньлаш.

Ала йӱд, ала омо эртен,

Ала шымлу ияш пӱрымаш?

 

Шымлу теле, кеҥеж да вӱдшор

Тат копа гыч шер семын йоген.

Савырнет гын шеҥгек, итак ӧр,

Шаланен ынде тудо пытен.

 

Шымлу теле поран ден куштен,

Шымлу шошо кеҥежым конден.

Шым кечемлан ош макым, уштен,

Йолташем, кодо вазыш шынден. 

Арале тудым 

Кунам шем йӱдым кӱдырчӧ кыра,

Кунам вӱр гае йӱр йога чыпчен,

Таҥемым ош суксем тек арала,

Йырваш чыла удам покта почкен.

 

Кунам шем пыл тӱням вошт авалта,

Ал кече тӱсшым йомдара йӧршеш, –

Суксем таҥемлан шийжым шавалта,

Тек волгыдышто тудо йӱштылеш.

 

Кунам тӱтан омсам кырен пура

Да тӱҥалеш чот урмыж мӱгыраш,

Тунам суксем таҥемлан шып мура,

Кодеш со чонжо волгыдо да раш.

 

Кунам таҥем шона тораш каяш,

Трук корнышто йомеш, шинчеш сукен,

Тудлан тый полшо вийым ешараш,

Арале тудым, вачӱмбал суксем. 

Пич каем шып деч

Могае телын кумыл сем почеш

Шортеш поран, темен кумда пасум?

Тыгодым чын ала шоя шочеш?

Могайым пӱрымаш конда сатум?

 

Южга ош корно. Шыдыжым велен,

Мардеж шӱла пеш нелын, шижалтеш.

Да мыйын чон, шижде, мардеж пелен

Ушна ик тыртышыш пӱжалт, шӱлешт.

 

Эрдене эр мый пич каем шып деч:

Эр волгыдо ош чын ден ваш ушнен…

Ший тылзын да ал кечын кумыл верч

Илем, пӱртӱслан веле ӱшанен.

Унала

Пырыс семын пырдыж гочын

Йӱд нушкеш пӧлемышкем.

Пурыш тымык, тӧрзам почын,

Шарлен возо, йол шарен.

 

Йӱштӧ пӧрт, ик йӱк ок шокто,

Тымык веле йырымваш.

Огеш пале тудо шокшым,

Вӱдым ок йод подылаш.

 

Лач тӧрза гыч тылзе, ошо,

Нерым куптыртыл онча.

Унала кеч тудо толжо…

Пӧрт йымал омсам почшаш.

 

Пиал толеш  пакча  шеҥгечын

Пиал нерген шонаш, пиалдыме мый омыл.

Ом шич, садлан, шорташ ал кумылемым тодыл.

Пиал – ю памаш вӱд, пура тудо йӱд омыш,

Теммеш ок лий йӱаш, от шылте тудым шолып.

 

Пиалым, муныла, киса  пӱктен ок шинче.

Пиал тулгайыкла кава гыч кышка чинчым.

Пиал уке – от кай кычалын тудым шечын.

Пиал чоя тыгай, толеш пакча шеҥгечын.

Мужедам

Икыт, кокыт, кандаш лу –

Його пырыслан йол лу.

Лу, латкокыт, шӱдӧ лу –

Каче-таҥым ужмем шу.

 

Ош кагазым чиялтем,

Шке шӱмемым сӱретлем.

Шӱртӧ ден лӱмет ургем,

Сорта тул ден суралем.

 

Икыт, кокыт, кандаш лу –

Кыне шовыр, левед пу.

Лу, латкокыт, шӱдӧ лу –

Ший товар, чаракым ру.

 

Той ӱпемым шалатем –

Шерге вошт шыдет луштем.

Семынем лӱмет ойлем,

Ӱппунемышкем кылдем.

Икыт, кокыт, кандаш лу –

Корнына лиеш кужу.

Лу, латкокыт, шӱдӧ лу –

Шӱм-чонетым кидыш пу.

 

Пурса пырчым шалатем,

Латкок чывылан пукшем.

Кочса тамлын – лийже эм,

Кондыза кычал таҥем.

 

Икыт, кокыт, кандаш лу –

Мужедеш изи куку.

Лу, латкокыт, шӱдӧ лу –

Шонымашем, лий ару.

 

Корнывожышто шогем,

Йылме кылдышым рудем.

Юзо вийым сӧрвалем –

Шӱм таҥем кычал кондем.

 

Настя Айгуза   


Настя Айгуза (Анастасия Айгузина) теле тылзын 31 кечынже 1989 ийыште Пошкырт Республике, Мишкан район, Тошто Кульчубай ялеш шочын. Яныш Ялкайн лӱмеш Чорай школышто, Марий кугыжаныш университетын Финн-угроведений институтыштыжо тунемын. Кызыт Тимофей Евсеев лӱмеш национальный тоштерыште наука пашаеҥлан тырша.

Анастасиян возымыжо у темым кычалме, техникым улаҥдаш тыршыме дене ойыртемалтеш. Эрвел ойын ямжым аралаш тыршымыже лудшын кумылжым савыра. 

 

Пӱрымаш деч от шыл

Пӱрымаш деч от шыл пыл коклаште,

Мо лийшаш – огеш эрте шулен.

Илыш корно возалтын копашке,

Мом ыштет, лач тыге гын пӱрен?

 

Куржшо еҥым ит кучо шылталыл,

Пиалан, сылне кечым сӧрен.

Кодшыж ден илен мошто пайдалын,

Мом ыштет, лач тыге гын пӱрен?

 

Чон шижмашым от шынде саскала,

Ок пелед тудо, сылнын йӱлен.

Корным кодо куан ден пиаллан,

Мом ыштет, лач тыге гын пӱрен?

 

Тый ит тошт вашталташ илыш корным,

Толкын вачын куржаш, юарлен.

Жап шумек шарналтет мунло ойым:

Илыман, лач тыге вет пӱрен.

Аваем

Аваем, воктекет шып пызналын,

Шинчаваш ойлымем чот шуэш.

Тынар жап кученам кумыл алым,

А чонем толкыналтын шортеш..

 

Пеш шуэн мый лиям пеленетше,

Пӧртылмек, тора корно вуча...

Тарватет муро семым… Йӱкетше

Йыр сеҥен, шӱмыштемже солна.

 

Мӱндыр корно чонем сымыстарыш

Ман ит шоно, авай, ит шонал...

Эрвел лыве жап толкын ден варныш,

Тора корныш тый таче ончал…

 

Шукертсек ойлынем, тоштын омыл,

Аваем, таушталын мурем:

Ош  тӱняш изи суксыла тольым,

Тый улат аваем –

 мый илем!                 

 

  ***

Йӱштӧ теле… Шортеш сылне шошо…

Кеҥеж тӱс шапалген, оралга.

Лач тыгак вашталтеш шеме-ошо.

Лач тыгак, огеш лий мӧҥгешла.

 

Илыш-корным ончал: йӱштӧ-шокшо.

Шинчавӱдлан перна куанат,

Пӧртылеш южгунам йомын кодшо,

Савырна памаш вӱд йогынат.

 

Ныжыл мут паремда сусыр чоным,

Йӱр почеш шонанпыл шогалеш.

Кайыккомбо каштан юзо корным,

Оҥ пелен аваем ӧндалеш... 

У корнышто

Ик эрдене, чиялын пинчакым,

Лектынам мый пасуш кычалаш

Мардеж дене варналтше пиалым –

Сусыр чонлан у эмым муаш…

 

Ачалаш гын, ок лий тудо шкемын,

Муро йӱклан йӧршеш вес вашмут.

Ошылан вашталташ улшо шемым –

Адакат мыйын огыл... Вес мут…

 

Сусыр чон вет ок сӧрӧ пиалым!

У шижмашлан уке вий-куат.

У йолгорным почаш, поген алым

Ситалеш мо виемже, ала?..

 

Ой, уке, кепшалта ала-можо…

Кӧргӧ йӱк шылтален пелешта:

«Тый шоналте, молан еҥын чоным

Эмгаташ, кунам шкендын коршта?»

 

Да лектам кажне кечын эрдене

Пасу гочын у корным эртем.

Вашталтем мутым шонго куэ ден,

Пӱрышемлан ласкан туаштен. 

Ыле… 

Лиеш гын чоным кӱ йымак пышташ,

Мый тидым, товатат, ыштемак, ыле…

Шӱмемым луктын, эрелан шылташ

Лиеш гын, шукертак шӱдемак ыле.

 

Пуат шинчам кумен илаш –

Тетла ом поч мый тудым ыле.

Кава гыч кӱла чоҥешташ –

Волем тушеч лач йӱдым ыле.

 

Йӱкем пыта гын пӱтынек,

Шинчаш ончен палет тый ыле…

Полшаш йодат гын, тӱрыснек

Чыла вием пуэмак ыле…

 

Пӱртӱс чон вийым пӧлеклен,

Кучен шым шукто, шыле.

Ош Юмо илышым пуэн,

А мыйын кодо – ЫЛЕ… 

Шӱлык ой 

Ойлен колтем - нигӧ ок колышт,

Йомеш йӱкем мардеж коклаш.

Шортмем шуэш чон неле годым,

Кошкен пытен шинчавӱдат.

 

Мурен колтем гын ныжыл йӱкын –

Шокта йӱр йӱк, кӱдыртата.

Йомеш мутет куанле йӱдым –

Вучен ом шукто адакат.

 

Шонем, кунам кава лоҥгаште

Мый чоҥештем – мый йӱштылам.

А мландӱмбалсе чон коклаште

Молан адак, йолташ, йомам?

 

Нигӧ ок уж, ни ок шымате,

Ом кол лыжга ик мутымат.

Чонем, нигӧм мо от йӧрате?

Тылат мыят мо утенам?

Шинчавӱдан йӱр

Почам чонем, кумдан шаралын,

Шкет тылзе семын кеч улам.

Садер лоҥгаште кумылаҥын,

Чон почын пелештем: «Салам!»

 

Салам тӱня, кава, вӱд толкын!

Куш йомын улыда чылан?

Теҥгече вел кечан мур солныш,

А таче йӱр игечылан?!

 

Улам шкет писте гай чодыраште,

Йырваш пич тымык, йӧсӧ пеш…

Молан мемнан гын пӱрымаште

Эр кече огыл… Йӱр шортеш?

Йӧратенамак

Йӧратенамак: иктым пале –

Но тиде весе йылт шижмаш.

Коршта шӱмем – чон сусыр пале,

Садак ок йом йӧратымаш.

 

Ом керт нимом ыштен, ит сыре,

Шортеш чонем йӱран кастен.

Йодам шолем дечын: кеч кыре,

Шӱмем. Таҥемже вет йӱкшен!

 

Коклаштына эртен шем пырыс,

Тичмашым пелыгыч пайлен.

Она лий икте ынде тӱрыс,

Ала Юмак тыге пӱрен?

 

Шӱмем кӱлтка, йӱкетым колын,

Тый ий полат гае улат.

Кернак, мылам йӧршешлан йомыч,

Шортам…

Тек пиалан лият! 

Илышем 

Илышем – эртен кай(ы)ше теҥгечсе:

Ошкылам ӱмылемын шеҥгечше,

Кучынем, но ом керт адакат.

Илышем – эртен кайыше теҥгечсе,

Ок ончал веселан кечыжат.


 

Йомын эр, ныжыл йӱд пыл лоҥгаште,

Ӧндалеш йӱштӧ кид ден мардеж.

Шӱм-чонем кылмыктен ош чоҥгаште –

Ныжыл сем кӱрышталтын йомеш.

 

Куэрлаште шӱшка йылт шкет шӱшпык,

Кочо мурым мылам мо тушта?

Весела сем аршашыште шӱлык

Сай таҥемым мылам шарныкта.

Йӧратымаш тулото

Йӧратенамак тыйым, пале!

Шӱм-чон тулем ден когарген.

А кызыт мо? Коршта лач пале:

Шыч мошто мыйым шыматен.

 

Вучен лыжга шомакым, ойым,

Шып-тымыкым вел колынам.

Темленыс пӱрымаш вес корным,

Торалык торыш когыньнам.

 

Ме кызыт кок тул-кайык семын,

Чон ден чоҥештыл илена.

Шкет илыш, шӱлык кумыл дене

Шкеннам шкеак йӱлалтена. 

Корно 

Шер гай корно кия, кадыргалын,

Ошо-ошо, лум дечын яндар.

Шӱпык муро сӧра лач пиалым,

Но ты корныш мый таче ом кай.

 

Пӧртылаш тый шует шола кидым –

Сусыр чоным от эмле мут ден.

Шӱлыкаҥше шара-сур шинчатым,

Кеч каваре, ом керт мый монден.

 

Ом шылтале, ом йод, но ом мондо,

Йомын ынде пиал сравочна.

Тый кодат, а вот мыйым ош корно,

Шӱм йӱлен, тора век савыра.

 

Илышна – пуйто мужыр ош йӱксӧ.

Пырля огыл, посна шӱм кыра.

Лек эрдене, солна тудын йӱкшӧ -

Йомшо чоным кычалын мура.

 

Ӱмыреш аралем ты шижмашым,

Сото корным тылат пӧлеклен.

Тыланем поро чоным, пиалым.

Лош илаш Юмынажак пӱрен. 

Эртен кодшым

Эртен кодшым лиеш пӧртылташ гын,

Мый ту кечыш, колат, пӧртылам!

Вашлиям тыйым шокшы, ӧндалын,

Кеч ик тат воктенет ошкылам.

 

Ом вашталте нимом: неле-йӧсым,

Чыла угыч пырля эртена.

Тек кора келгынрак сусыр чоным,

Кеч ик татлан пырля лийына.

 

Раш коеш: илыш корнына икте,

Но ме коктын туп ден шогена.

Пӧртылташлан чыла - акше шерге:

Шулен йомын пиал корнына.

 

Переген она мошто пиалым,

Илышнам тышке-туш кышкена.

Муынат гын, йолташ, кумыл ямым,

Аралаш тудымат вашкыман.


Кӱбар Ангей

Кӱбар Ангей (Анжела Кибардина)   пургыж тылзын 21 кечынже 1989 ийыште Марий Эл, Марий Турек район, Мосара ялыште шочын. Ялысе школышто, Руэмысе лицейыште шинчымашым налын. Марий кугыжаныш университетын журналистике факультетыштыже тунемын. Пытартыш ийлаште Ямало-Ненецкий автоном округышто «Губкинская неделя» редакцийыште журналистлан пашам ыштен. Кызыт икшывым кушта.

Анжела почеламутым рушлат, марлат сера. Пӱрымашын кучыктен пуымо пӧлекшым шергинде семын налеш, почеламут корнылашке шыҥдара. Шӱлык кумылым, ойго азапым лудшо деч огеш шылте. Ты неле деч утлаш йӧным муын мошта. Нарашта чонжо гыч шыжалт лекше шонымаш курымашлык чыным шыҥдарымыж дене виян. 

 

Вӱддымӧ корно 

Авай, шуялте вӱдкоркам мылам:

У корныш лектын, вӱдым подылам.

Тек тиде чес ден капыш вий шыҥа,

Да оҥ лиеш йылт пеҥгыде оҥа.

 

Мый мланде йыр шкет савырнен толам,

Кеч самырык, но лӱддымӧ улам.

Шӱм туллан ӱшанен, каем йӱдвошт.

Могай кӱварым мый вончаш ом тошт?

 

Кунам ӱшан ден полыш мый денем,

Вет Юмо гай лият тый пеленем!

Тунемым изинек пашам ышташ –

Мый – тый дечет кӱрлалтдыме лышташ…

 

Айдеме кызыт илыш деч лӱдеш,

Лач пӧрт капка воктен гына коштеш.

Сурт-пече кӱкшытыш гына кӱза,

Ача-аважын пӧртлан вел оза.

 

А мый мардеж пуалме корно ден

Шке ӱмыремым шукертсек висем.

Шотлен ом мошто шӧртньӧ ден оксам,

Да ом ужале чоным нигунам.

 

Сандене корныш вӱдым вел йодам,

Тый лӱддымӧ улат, шкеат ужам… 

«Ӱдырамаш улам» маншылан

Ах, ӱдырамаш, ӱдырамаш!

Мо нерген шонет, кумен шинчатым?

Самырык улат, илалше вате –

Ок лий тыйым нимо ден сеҥаш.

 

Эр эрдене вӱдварам кучен,

Вонченат у курымыш каблук ден.

Тунемашлан вий куатым луктын,

Моштышыч, пӧръеҥым вашталтен.

 

Эрыкан мардеж дене шӱлет,

Шекланет тый кеч-могай осалым.

Пашамат ыштет кугу оксалан,

Да мотор полатыште илет.

 

Пелашет ок келше гын, вашке

Тый пуэн кертат ынде разводыш.

Тыланет йӧратымаш – лач модыш,

Тый чыла ыштен кертат вет шке.

 

Кидыште шагатым ончалат,

Шуктынет ала-мом жап деч ончыч.

Ынде корным йолын тый от вончо –

BMW ден писын кудалат.

 

Нойышо тый мӧҥгыш пӧртылат,

Ресторан гыч кочкышым йодат.

Мом ойлаш, улат кугу айдеме –

Лач пӧръеҥ гай кызыт тый улат.

 

Тувыр огыл, ӱмбалнет – костюм!

Шыргыжат, но нигунам от воштыл.

Мом ӧраш: тый шортынат от мошто –

Шинчавӱд олмеш – йырваш ош лум.

 

Лач йӱд омышто чонет пура:

Пуйто тый – тыглай шофёрын вате,

Кидыш кученат изи азатым,

Шып рӱпшен, малтет чукайым…

Ужар шудеш йошкар кыша…

Ужар шудеш йошкар кыша,

Шем шарнымашым йышт кышка.

Мый тиде мландым оролем –

Тый тыште колтышыч мален.

 

Йыр-ваш нӧлталтыт курык-влак,

Шумат ош кӱйым корно-влак,

Да кече шӱмдымын нула,

Ты чара мландым пирыла.

 

Тек ок шуҥгалт тышан иктат,

Чарна тек коштмыжым шагат.

Тек кас шумек, чаҥга ия,

Ты верым шып кораҥ кая.

 

Корнеш шогалтыме тамгам:

Ида поктал те машинам.

Вет ты вереш ала-кунам,

Мучашлыш ӱмыржым ачам… 

Ала-молан мый волгыдын ом шоно… 

Ала-молан мый волгыдын ом шоно,

Йыр-ваш лач ойгым вел ужам.

Мутем кастене ластыкышке возо,

Адак таҥлалтым кочо ден, шижам.

 

Куаныме да шыргыжме воктене,

Мый шкетын веле чуч шорташ ом шу.

Мый орлык ден логар мартеак темым,

Ынде мылам лач колымашым пу…

 

Вуеш ит нал, авай, тыгай улмемлан,

Тыге мый шке нерген гына шонем.

Мый ош тӱням ужам йӱд гае шемым,

Молан тыге, ом керт умылтарен.

 

Ӱшанынем: жаплан гына мый чаплын

Ом уж тӱням да чылашт деч шылам…

Аклаш тунем шуктем у илыш чапым,

Да шемым вес шинча ден ончалам. 

Моторем, колоем, чукаем

«Моторем, колоем, чукаем», -

Уныкажым вӱчка маривате.

Шӱлык тулым шӱм кӧргыш тоен,

Тудо модо йоча дене ятыр.

 

Ялт ок ойлыс марла изиет,

Ачаж гаяк: пала руш мутерым.

Чал кова уныкам шыматен,

Шочмо ойлан му чонышто верым.

 

Кеҥеж гоч уныка марла попыш,

Шыже кечын олаш тарванен,

Руш марий мариватылан ойлыш:

«Моторем, колоем, чукаем…» 

Ӱмыр мучко шкетын… 

Ӱмыр мучко шкетын, шкетын, шкетын…

…Ош кӧршӧк окнаште пудырген.

Петыралтын кайык дене четлык,

Ош вис-висым мланде пызырен.

 

Ӱштылалтын сай книгаште корно,

Да сорта арам йӱлен йога.

Эх, шуэш кузе чот кызыт шортмо,

Но огеш тол шинчавӱд - могай…

 

Йӧрыкталтын тул. Уке электрик.

Кӱрлын телефонын кандыра.

Кайык дене тарванале четлык.

Тул сорташте лӱдын чытыра.

 

Трук камвозо лач книга ӱмбаке.

Тул лышташ-влак мучко куржталеш.

Вошт шӱтен йӧратыме йомакым,

Кӱварвалым шокшын шупшалеш…

 

Шып тый миенат окна воктеке.

Ий гай йӱштӧ тӱҥшӧ ош кидет.

Ӱмыр мучко шкетын, шкетын, шкетын…

Таче тыйын ок шу илымет…

 

Тыйын велке илыш лийын шайык,

Тыйын гайым колымаш сола.

…Пурен кайыш четлыкышке кайык…

Оҥжо тудын шикш дене шӱла. 

Саламле, йолташ 

Саламле, йолташ, мыйым шочмо кечем ден!

Тылане мылам тыйым йӧршын мондаш.

Улат тый мылам эн ӱшанле айдеме,

Но Юмо пӱрен тылат весын лияш.

 

Саламле, йолташ, мыйым шочмо кечем ден!

Пӧлекле изи ший чондайым мылам.

Мый тушко пыштем шӱм-чон мурымо семым,

Йӧратыме серышым туш шӱкалам.

 

А тылзе йымалне волгалтын пушеҥге,

А мый тудын ӱмылыш йыштак шылам…

Саламле, йолташ, мыйым шочмо кечем ден!

Лиеш саламетше эн шерге мылам.

Мом ойлаш?

Шинчаончалтышет шума тупеем…

Шижам… Шижам, тый сыренат мылам.

Мый тый дечет шогальым савырнен…

Мый ом ончал шинчашкет нигунам.

 

А мыйым намыс ик пырчат ок коч,

Кеч тыйын ойлыметым мый шарнем.

Йышт шинчавӱд дене малаш ом воч

Да ом пӧрдал пелйӱд марте шонен.

 

Кӧ титакан? Кӧ таратен сыраш,

Молан ме ойырленна тый денет?

Ом пале, кызыт мом тылат ойлаш.

Шума тупем шинчаончалтышет.

 

Изи Надю

Изи Надю (Надежда Ложкина)  1991 ий теле тылзын 20 кечыштыже Марий Элын Советский районысо Мугыл ялеш шочын. Ондак Кукмарий, вара Ӱшнур кыдалаш школышто тунемын. Марий кугыжаныш университетын Национальный тӱвыра да тӱвыра-влак кокласе коммуникаций институтым тунем лекмеке (2014), шочмо велышкыже пӧртылын, школышто икшыве-влакым туныкта. Вячеслав Абукаев лӱмеш «Кинде-шинчал» премийын лауреатше.

Надежда поэзийымат, прозымат сера. Почеламутшо-влак раш сӱрет, йоҥгалтше мут дене ойыртемалтыт. Прозыштыжо авторын пӱртӱс илышым эскераш йӧратымыже, шулдыран-чонан-влакын койышыштым умылаш тыршыме шижалтеш. Мыскарамат савыралаш кумылан. 

 

Ир лудо 

      Изиэм годым кӱтӱм кӱташ чӱчкыдынак колтат ыле. Вольыкшо шуко огыл, садлан шкетынак коштынам. Пӱртӱсыштӧ шуко оҥайым эскеренам. Ик тыгай сӱрет тачат шинча ончылнем.

…Ояр кеҥеж. Каваште ик пыл лапчыкат ок кой. Мый пел шинчам дене кечым ончалам, жапын могай шагатыш вончымыжым тогдаяш тыршем. Кечывал эше шуын огыл. Туге гынат вольык, вӱдым шрӱп да шрӱп подыл, сер воктенсе пушеҥге коклаш шылаш вашка. Мыят ӱмылым кычалам. Нӧлпер воктене капемлан луш лие. Солам пушеҥге укшыш сакен, вӱд деке волышым.

Изи Мун эҥерым кеҥеж тӱҥалтыште пӱяленыт. Вӱдшӧ кумдан шарлен. Тыгыде вӱд толкынын шовыртатымыжым эскерем. Шокшо кечеш сайынак улненам, омо пызыра. Нералтен колтышым.

А кунам шинчам почым, нигунам уждымо сӱретым ужым: ирлудо игыж-влак дене иеш, кок могырышко вӱд толкыным шара. Шы-ып шинчем, тарванашат лӱдынам, чонем лектын вочшашла кыра. Тыге шуко жап чытен шым керт, тӧршталтен кынел шогальым. Лудиге-влак сер воктенсе шудо коклаш шылаш вашкышт. Мый – нунын дек. Ава лудо угыч вӱдышкӧ волен кайыш, почешыже ныл игыже изи шулдырыштым шаралтен шуҥгалтыч. Чу, шонем семынем, а эше кок игыже куш шыльыч? Кудытын улыт ыльыс? Шудо коклаште нылйола коштын, ужар шудым ниялткален, йомшо-влакым кычалам. Теве мӧдывуй воктене йӱк шоктыш, тунамак шем моклакам руалтен кучышым. Шкеже ала куаненам, ала утыж ден тургыжланем, кайыклудым ончыштам. Кочмет шуэш дыр, семынем йодам. Тупсумкамым кудашын, лӱдын пытыше кайыкым кӧргышкыжӧ шындем. Кинде курикам падыштем. Кайыкем моткоч мотор, пыстылже йылгыжеш, шем шинчаже чуй да чуй мыйым лӱя. Киндым огешат ончал. Нелеш налын дыр. Тупшо гыч йыгалтынем ыле – кидемым чӱҥгал шындыш. Тупсумкамым петырышым.

– Надю-юш! – авамын йӱкшӧ йоҥгалте. Тудо мыйым кечывал жаплан алмашташ толын. Тугеже мӧҥгыш вашкыман. Сумкамым налын, ял могырыш тарванышым. Мӧҥгӧ миен шумеке, левашыш пурышым, яшлыкым налын, лудигым тушко колтышым.

– Тыштак лий, тылат вӱдым кондем, – парням рӱзалтен ойлем. Но кунам вӱд ате дене пӧртыльым, мыйын йолташем  – йывылдик! Куш каен? Йырым-йыр петыртыш, кушто тыйым кычалаш? Кумылем волен кайыш. Эше икмыняр жап шулдыраным тыште-тушто ончыштым, но шым му. Титакемым шижын, кӱтӱ деке пӧртыльым. Сер воктене шкет коштшо ава лудым ужым. Векат, йомшо игыжым кычалеш. Чонемлан утыр йӧсын чучо: молан титакым ыштышым?..

Кастене чон ойгемым авамлан ойлышым.

– Шыже велеш лудиге-влак авашт деч садак ойырлат, – лыпландарыш авам. – Тый жапым вашкыктенат. Ит ойгыро, лудиге йомын огыл, илен лектеш. Ирлудылан эрык шергакан.   

 

Ошо.

 Илыш сӱрет.

Йоча годым ик шошо кечын ме рвезе-влак дене палыме лийна. Кас велеш ялысе йоча-шамыч чумырген, лаптала модынна, ваш-ваш поктен куржталынна, рӱмбалгымеке, тулото воктен погынышна.

Рвезе-влак ешышт дене ола гыч илаш кусненыт. Кугуракше – Миша. Шольыжын лӱмжӧ – Стёпа. Изак-шоляк эре пырля. Нунын эше акашт, изашт, шӱжарышт лийыныт.

Кеҥеж мучко футболла модынна, йӱштылаш каена, йӱд марте тулото воктен тӱрлӧ оҥайым каласкален шинченна, мурым мурена. Шыжымат ойырлен огынал. Мӧҥгысӧ сомылым тӧрлаш полшымеке, уремыште кутыркален шинченна але тул шолгымышто пареҥгым кӱктен кочкынна. А телымже лумлан куанен юарленна. У ий пайремлан урем покшек кожым шогалтен сӧрастарена. Кугурак ӱдыр-рвезе-влак клубыш вашкеныт гын, ме шер теммешке лумышто почаҥынна, Мӧҥгӧ чылт нӧрен пытыше пуренна. Шошым мландын шулен лекмыжым вучен, ял мучашсе чара серыш куржталынна…

Тений шошо вараш кодын тольо. Теле каяшак ыш вашке, эше мартыште йӱштӧ поран чотак кылмыктыш, студент йолташем-влакын кумылыштым волтыш. Кече пыл-влакым пыкше шӱкал лекте гынат, шошет толын – куане, воштыл, иле! Но трук тиде куаным угыч шарнымаш толкын авалтыш…

Тунам тыге лие. Ме корем вес могырыш модаш кайышна. Олыкым кок могыр гычат чодыра авырен, ваштарешыже пасу, шеҥгелне корем. Тиде вер гыч шочмо ялна коеш. Чараште лум шулен, лач чодыра воктене изирак ошалге лаштык семын кия. Ме иктаж латвизытын лийынна докан. Йоча-влак кокыте шелалтна да лаптала модна. Вара ӱдыр-влак рвезе-шамычым кычалын модна. Рӱмбалгашат тӱҥалын, а ме чодыраште пернылына. Трук  ала-могай янлык йӱк шергылте. Вара уэш айдеме гаят магырале, урмыжмо семынат чучеш. Тулым ылыжтен, йырже верланышна. Лӱдынна гынат, шидмынам ваш-ваш огына ончыкто. Кутыркален шинчена. Ындыже чотак пычкемышалтын. Мый пасу велке туп дене шинчем ыле. Ваштарешем верланыше йолташем-влак чыланат кынелын кычкыраш тӱҥальыч: «Ошо! Ошо! Ошо-о-о!» Мыйже шойыштыт шонем, тарванымемат ок шу. Но рвезе-влак парням шуен, шеҥгек каят. Мый савырнышым… А тушто ош вургеман чонан, пуйто капышкыже плащым чиен, вуйжымат  петыра. Ик чодыра тӱр гычын лектын, эркын весе дек кусна. Ме шып улына, шортшаш гай лийынна, а воктенем шинчыше Андрей ок ӱшане. Изиш лиймек, пасу век ончале. Рвезе шинчажым туржеш, ок умыло, эше шога. Вара, нимом ойлыде, мемнан шеҥгек тӧрштен шыле. Мыйжат йолташ шеҥгеке пызнем. Туге гынат эскеренат шым шукто, ончылнышт шогем. Чыланат кычкырена, ваш шӱкедыл-тошкена – тунар лӱдынна. Шеҥгекрак да шеҥгекрак чакнена. Воктен пийна шинча, огешат опталте. Ынде тиде ошет вес чодыра тӱр марте миен шуо, савырныш да угыч лекме могырышкыжо ошкылеш. Ошкылешат огыл, пуйто южышто иеш. Изиш кожла деке миен ыш шу да ӱлык лап лийын йомо. Чылан шып улына, шӱлымӧ йӱкнам веле колына. Ик рвезе лумым налын ошо велкыла кудалтыш. Весат кудалта. Тыге чылан лишемаш тӧчена. Рвезе-шамыч лумым кышкат, ме почешышт ошкедена. Ончена, айдеме кия, ӱмбакыже ош вынер куэмым сакалтен улмаш. Кынел шогал кугу йӱк дене воштыл колтыш. Стёпам вигак палышна.  Куаненна шкеже, но йолташнам шылтален вӱчкалтышна. Тулотым лум дене йӧрыктен ялыш кутырен-кутырен пӧртылна.

Миша ден Стёпан ешыже ялыштына кок ий наре илыш. Сылне куван кеҥеж кечын Йошкар-Олашке пӧртыльыч. Нунын мемнан ялыште илымышт йоча пагыт нерген волгыдо шарнымашым кодыш. 

А кызыт ме чылан тӱрлӧ велыш шаланен каенна. Кылымат она кучо, кажныже шке илышым чоҥа. Ялыштынат ынде шып. Кеҥежым гына урем йоча йӱк дене келана.

…А теҥгече уверым кольым. Ту сылне шошо кастене мемнам ош куэмым шоҥал лӱдыктышӧ Ош чонан Стёпана илыш дене чеверласен. Эртыше шыжым. Молан? Титакше – йӧратымаш, маныт. Але вара ик айдемым гына йӧратен тыгай ошкылым ышташ лиеш? Молан  ачат-аватым шыч чамане? Миша шольычым кӧлан кодышыч? Неле пагытыште йоча годым пырля модмо йолташет-влакым молан шыч шарналте?..

Таче йӱдым сайын мален шым керт. Стёпа омешем кончыш. Иктаж куд ий ужын омыл гынат, шинчаончылнем кушкын шогалше мото-ор рвезе шога. Вачышкыже ош вынер куэм сакалтен, чарайолын шога. Мыйже ӧрын йодам: «Тиде - тый?  Тый илет?» А тудыжо шыргыжал вашештыш: «Илем».

Шонен шинчем…

мыскара

Мыйын йолташ ӱдырем уло. Тудо, ик могырым, пеш койышан, вес могырым, оҥай айдеме. Мо Йошкар-Олашкет тунемаш толын, эре рушла веле колталта. Ялыштыже тудым изирак-влакет Тачуш манына ыле, но кызытше тыге каласымыланна «Я - Татьяна!» манын руалеш.

Теве тудо икана мыланем йыҥгырта:

– Привет! Чё делаешь? – манеш Татьяна. – Пошли гулять, чё сидишь?

– Салам, – манам, – айда лектына.

– Ну-у, я те позвоню потом, – манеш.

– Йӧра, – манам, – а тыйже мо рушла веле кутырет?

– Ай, – манеш, – дык я привыкла уже. Дык я, – манеш, – всегда на русском, – манеш, – даже дома…

Каныш кечылан мӧҥгӧ кудальым. Тачуш мый декем унала тольо. Кас мучко пырля кутыркален шинчылтна, жап пеш писын эртыш. Йолташ ӱдыремет мыйын эре рушла куктыльо. Мый марла вашештем. Йӧндымӧ гынат, чытем.

Теве авам пурыш. Пеш ынде йолташем дечет йодыштеш: кузерак вара олаштет илымаш-кутырымаш, тунеммаш. Саде Татьянат марла рашкалта веле – каласкала.

Э-э, шочмо йылмет шарналтышыч аман, шонен шинчем.

 

Теле модыш 

Лум пырче ӱлыкӧ возеш,

Шарнаш темла йоча жапем.

Изи маска гай койылден

Лектам тӱжваке писын пеш.

 

Чием упшем, шарфем налам,

А йолыштем гын –  портышкем.

Ужгаште йомын шуҥгалтам,

Садак куржам-куржам, тошкем.

 

Ончем йырем – опта лумет,

Изи пием шупшеш йолем.

Тынар огеш кӱл сырымет,

Тылат келша модаш, палем.

 

Пижем пурлат, кудал колтет,

Вашкем кучаш Шемеч пием.

Капка йымак пурен шуктет,

А мый, яклешт, ӱлнат кием.

 

Лум пырче ӱлыкӧ возеш,

Ӱжеш модаш йоча тӱняш.

Лумат шулен пыта вашке...

Оҥай жапем кодеш шарнаш.

Шыже йӱр 

Шыже йӱр опталеш,

Мыйын чоным кочкеш.

Йӱштыжат, чот талешт,

Пуйто вийым шупшеш.

 

«Йӧратем, мый манам.

Тыйым молан вурсем?

Ну молан, ну молан

Каенат шып эртен?

 

Мардежшат писынрак,

Тӱтанжат утырак,

Пуалеш да адак

Мыйын шӱм-чон тура.

 

Теве шкетын шинчем,

Чоным туржын шонем:

Ну, молан, пиалем,

Акет шерге гын пеш?

 

Найдуш Чачи

Найдуш Чачи (Татьяна Петрова) 1992 ийыште теле тылзын 21 кечынже Марий Эл, Шернур район, Йошкар-Памаш ялыште шочын. Ялысе тӱҥалтыш,  Марисола кыдалаш школышто, 10-11 классым Советский район Ӱшнур школышто тунемын. 2010 ийыште "Яндар памаш" книгам савыктен. 2010-2015 ийлаште Марий кугыжаныш университетыште шинчымашым поген. Вячеслав Абукаев лӱмеш «Кинде-шинчал» сылнымут премийын  лауреатше.

Найдуш Чачи прозымат, поэзийымат воза. Пеш тыглай сӱретыштак лудшылан вучыдымым, уждымым ончыкташ тырша. 

 

Лий тый каргыме, сар! 

Илыш сӱрет 

Мландӱмбалне ямле пагыт… Шошо! Пушеҥге парчаште тыгыде лышташнер-влак пудешталт шарлат. У пагыт толмым ужар тӱсышт дене шижтарат. Икмыняр кече гыч пӱтынь тӱня ужар сывыным чия. Айдемын чоныштыжат, ушыштыжат у пагыт илана. Ялысе пече воктен шогышо шоҥго ломбынат лышташлаже кечыйол дене модеш. Икмыняр укшыжо кошкышырак гынат, эше ила. Шер пырче гай палдырныше орлаҥге тамле пушым шара.

Ломбо йымалне, ӱшык верыште, – олымбал. Тошто: йӱржӧ, лумжо, мардежше оҥажым шырпештареныт. Ала-кунамак писын ыштыме каналтыме верын кок туржо, пагытым ончыде, кок патырла шогат. Олымбалне шоҥго Марпа кува шинча. Пурла кидыштыже эҥертыш тоям кучен, шола копаж дене лыжгайыше ончылшовычыжым чаманен ниялта. Вара, тояжым кученак, кок кидше дене шовыч лукшым чоткыдынрак кылден тӧрла. Жапын-жапын, кечым ончалын, шинчажым кумалта. Эртыше илышыжым шарналтен, уш-акылже дене тӱрлӧ пагытыште, тӱрлӧ верыште коштеш. Ужар мардежын ломбо тамже угыч шинчыме олмышкыжо пӧртылта. Марпа пыч почылтшо шинчажым ял мучашке виктара. Сорта, гай вияш пӱнчым тӱткын ончалешат, вуйжым ӱлыкӧ сакен, кидысе тояж дене шем мландым тӱкалта.

«Эх, Мландава! Шучко сар жапыште мыйым ашнен луктыч. Тыгайже тетла омешат ынже кончо. Ял гыч тунам шӱдӧ кум пӧръеҥым ужатышна. Пасу капка тураште кушшо пӱнчӧ тачат нуным вуча. Тышеч кумло индешыже гына шочмо верыш пӧртыльыч. Нылле визытше эрелан сӧй пасуэш кодыч. А моло салтакше кушан йомыч? Илыше кодыныт гын, кушто илат? Коленыт гын, кушто шӱгарышт? Кава ден мланде коклаште кыша деч посна йомаш лиеш мо? Сарыште лиеш улмаш… Тый титакан улат, каргыме сар!.» – тургыжланен, Марпа кокай тояж дене угыч ала-молан мландым пералта.   

…Тунам тудо урем дене мӧҥгыжӧ ошкылеш улмаш. Шеҥгелныже йолйӱк шоктыш. Семон Вӧдыр поктен шуо. Трук ойлыш: «Марпа, сар… Мий, аватлан ойло. Сар тӱҥалын!» – логар пундаш гыч лекше чытырналтше йӱк дене кычкырале Вӧдыр. Шкеже, Марпам ончылтен, писын гына куржо.

Сар… Марпа тунам тиде мутым сайынже паленат огыл. Тудлан улыжат латныл ий веле. Туге гынат ты шомакын осал-шучкылыкшым аважын вӱдыжгӧ, лӱдшӧ шинчаже шижтарыш. Ачаже сарыш кайыш да увер деч посна йомо. Аваже ойгырен, пашалан пижаш, шинчын канаш верым ыш му. Туешкыш. Тетла ыш кынел. Шужен ярныше шольыжат кӱпнен орланыш. Кочкаш нимо укеат, Марпа йолташ ӱдыржӧ-влак дене пырля Роҥго уездыш кочкаш йӧрышӧ шем роклан миен кошто. Толмыжлан пошкудо деран кодымо шольыжо ош тӱня дене чеверласыш. Идалык жапыште тудо пасушто шогышо шкет пушеҥге гай шӱлыкаҥе, илышаш кумылжо йомо…

Но теве ялысе ӱдыр-влаклан Киров кундемысе чодырам руаш погынаш шӱдышт. Марпат нунын коклаш логале. Латвич ияш ӱдыр-влак кугыеҥ пашалан пижыч. Нӧргӧ кап-кылым, пӱртӱсын пуымо нарашталыкым шотыш налде, пӧръеҥ пашаште пеҥгыдем шуаралтыч. А мынярын ӱнардыме лийын явыгышт, эрелан чодыра лоҥгаште кодыч? Мынярын сусыргышо кид-йолан пӧртыльыч?.. Пӱрымӧ мурышт кочо ӧпке мут дене йоҥгалте. Молан тыге лие? Молан?! Сар титакан… Сар…

Марпа чыла-чыла шарна. Ала-кунам мондалтшыжат ушешыже возеш. Икана телым тудо пире дене вашлие. Чодыра корно дене мӧҥгӧ толмыж годым шеҥгелан кодшо Онисан варгыжмыжым кольо. Савырнен ончале: коклаштышт – пире. Марпан тупрӱдыж дене йӱштӧ мужо куржын волыш, пуйто шӱмжӧ  йолвундашке шуҥгалте. Янлык лишемын да лишемын… ӧрткышӧ ӱдыр кушто шоген, туштак волен шинчын да «Ош Кугу Юмо, арале! Ош Кугу Юмо…» пелешткален.  Пире тудым тӱткын ончалынат, пич кожер коклашке пурен йомын.

Чодыра руымашке коштмыжо Марпам неле колхоз паша деч ыш утаре. Илаш кӱлын. Йӧным кычалын. Йӱштӧ шыже-телым, вӱдотыза мо? – вӱротыза налмешке, чара кида йытыным кӱрмжым нигунам ок мондо. Керылтше шырпын шуркалымыжым кызытат шижеш – копажым шаралтен ончалеш. Шижде лекше шинчавӱдшӧ копавундашке чыпча. Мыняр вий-ӱнарым, тазалыкым налын тиде сар! Марпа корштышо йолжым тарватен, тояж дене угыч мландым тӱкалта…

Ынде ялыште, Марпа кува семын тоям тоялен, шоҥго ломбо воктен тошто теҥгылышке лектын шичше-влак шукынак огытыл. Ӱмыр мучко шнуй семын аралыме, эртыше илышым шарныктыше верышкышт шуэнрак лектыт. Ошын пеледше ломбыжо ош тувырым шоҥалше авашт  семын нуным шымата, изи лышташыже-влак мардеж толкынышто «лый-лый» пелештымыла лӱҥгалтат. Айдеме дене пырля пушеҥгыжат неле илыш курымым илен лектын. Мыняр гана кукшо кеҥежын шокшыжо, чатлама телын пудештарылше йӱштыжӧ когартен-кылмыктен?! Тудо весымат шарна: сар гыч пӧртылшӧ салтак-влак ломбо воктенсе мланде ӱмбаке шинчын, ачамланде верч шогымышт нерген пӱйым пурын, шинчавӱдым ӱштыл каласкалышт. Тунам иктыже тыгайым шарналтыш: кӱртньыгорным чоҥышо-влак бомбо дене пудештарыме имне вӱташке логалыныт. Имне вӱта дене эртышыла, кок могырышто сусырген, кӱрышталт колышо имне-влакым ужыныт. Нунат айдеме семынак орланеныт. Вӱта мучаште ик имне эше колымаш дене кучедалын: ончыл йолжо кӱрылт ойырлен. Орланыше шинчаж гыч шинчавӱд йоген! Имньын шинчавӱдшӧ салтак-влакын чонышкышт пӱсӧ кӱзӧ семын керылтын…

Тиде ломбым Марпан кочаже ӱдыр уныка шочмо лӱмеш шынден. Саде саскаҥше пушеҥге воктенак Марпа шке пелашыж дене палыме лийын. Ольош эвакуироватлалт толшо лийын. Сар деч вара умыр касым эртараш манын, Ольошыжо олымбалым ыштыш. Тиде ломбыш шӱшпык толын шинчын, мыняр тӱрлӧ семжым нунылан пӧлеклыш?!.

Ломбо ден Марпан пӱрымашыштат икгайракак. Коктынат нуно пеҥгыде улыт, илышын порыжым, йӧсыжым ик семын ужын-шижын иленыт. Ийготым погымо семын Марпан сынышкыже куптыр возын гын, ломбо рӱдынат шӱмжӧ козыраҥ шырпешталтын. А ик куптыржо поснак ойыртемалтше: тудо Марпа ден Ольошын чон падырашыштым – ӱдырыштым – ушештара. Марпан ӱдыржӧ ялыште, олаште тунеме. Мужырлалтын, олаштак ешым чумырыш. Аваж деке корным мондыш. Веҥыже шкет Марпам олашке ӱжӧ, но… Ӱдыржӧ тореш лие. Сарын ветеранже-влаклан ялыштак кийыман ман руале. Икшывыжым шарналтен, Марпа шортын колтыш. Сар жапыште шинчавӱдым лукде тыршыше Марпа тыныс жапыштыже кочо мутлан кӧра шинчавӱдым йоктара.  

Марпан ӱдыржӧ ачажым тойымашке тольо да шочмо суртыштыжо ик кече веле шогыш. Шымытшылан, ныллыжлан ӱстел сийым погаш, сортам чӱктен ушташ пошкудыжо-влак полшышт. Марпа йӧратыме Ольошыж деч шукырак илаш шоненат огыл. Но пӱрымаш деч от шыл. Теве ынде тудо шкетын. Ял мучаште шогышо пӱнчӧ семынак  тудо Кугу Ачамланде сарын палыж-влакым арала.

Индешымше май… Коло кокымшо июнь… Кече-влак эртат, идалыкым поктат. Марпаланат таче адак йӧсын чучеш, пуйто кажне шонымашыже тудын кӧргышкыжӧ кидым шуралын, шӱмжым туржеш. Тудо пала, у кече курымашлык моторлыкым ок сӧрӧ. Индешымше май пайрем деч ончыч Марпалан пӧрт сомылкам ышташ пошкудо икшыве-влак полшышт, школыш ӱжыч. Мийыш, вашлийыч, каласкалыш. Но Сеҥымаш кече эртен, толын сар тӱҥалме кече. Нигӧ огеш тӱкалте окнашке, нигӧ ок поч капкам кочыртатен. Ала садланак шоҥго ломбо деке лектын, тошто олымбаке шинчын, шоҥго Марпа кокай жапын-жапын кадыр тояж дене мландым тӱкалта?.. 

 

Чевер кеҥеж

Кава гыч кече шыргыжале,

Чоян гына шинчам пӱяле.

Лектам уремыш шонкален,

Молан волен гын кумылем?..

 

А тӱнӧ шокшо, куэрлаште

Кечалтын кодын куан лаштык.

Пӱртӱс сӱрет мочол ласка,

Чевер кеҥеж – тугай мастар!

 

Сӧрал пеледышан аршашым

Таҥем мылам гына аралыш.

Нӧлталте мыйын кумылем:

Чевер кеҥеж кундемыштем!

 

Эше илем! 

Шем йӱд шке вийжым пуыш ӱжаралан,

Каватӱр пуйто эҥыжвӱд леҥеж.

Кидем шуем сай илышлан, эрлалан,

Чонем куандара чевер кеҥеж.

 

Могай лиеш гын таче мемнан корно?

Шӱртнен возам я угыч кынелам?

Налам ӱшан йолташ дечын лач порым?

Шӱм тич куан дене умбак куржам!

 

Осал ой дек ом савырне, ом чакне.

Чонем йӱла тек ойыплалтын вел.

Ал ӱжаралан шыргыжальын таче,

Ойлем мый таум, эр эрден кынел.

 

Эше илем! Да ыштышашлык шуко!

Эн лишыл еҥын кидшым мый кучем.

Тек ончыкем лектеш осал шем шучко,

Мый поро илышлан вел ӱшанем.

 

Тымык йӱдым

Шем мыжерым чиен сото мланде,

Пурыш омо тӱняшке ола.

Орол семын, уремысе лампе

Почеш кодшо-влаклан шып йӱла…

 

Машина, кече мучко ноялын,

Корно ден мӧҥгӧ велыш иеш.

Озажат, тудлан таум ойлалын,

Эркынрак пачер дек ошкылеш.

 

Шокшо кочкыш вуча ӱстембалне,

Малмыверыште – пушкыдо вакш.

Авалтен эргым омо лай тамле –

Эрлалан вий-куат шукемшаш…

 

…Вес пӧлемыште тымык пелйӱдым

Сорта тул адакат ылыжеш.

Сукен шинчын, лукде уто йӱкым,

Ава эргыже верч кумалеш… 

От чаре йӧраташ 

Шарналте, йолташ, кузе кече нӧлталте,

Кузе йӱд пычкемыш шулен эр эрден,

Кунам ме шинченна йыштак ӧндалалтын.

Молан тиде пагытше писын эртен?..

 

Тунам тый пелештышыч ныжыл шомакым,

Ончальыч шинчашкем, лыжган шыматен.

Уке, тый шыч колто ондалчык йомакым,

Кунам шып йоҥга: «Тыйым вел йӧратем…»

 

Шыч пале, мо лие тунам шӱмем дене!

А тудо пырткен, кечыйол гай чӱчкен.

Яндар памаш вӱд гае сугынь оетше

Изи чоныштем куан тулым чӱктен.

 

…Чыла шарналталын, шонем тымык водын,

Адак ӱжара каватӱрыш иеш.

Молан чыла эртыш, чонеш кочым кодыш?

Уке вашмутем, шӱлык ой ден илем. 

 

Посна колышталын ик шӱшпыкын семжым,

Посна ончена, ӱшанен, ик каваш. 

Кок корно, кок шоныш шӱм-кылышке темын,

Но тиде ок чаре ваш-ваш йӧраташ! 

Йӧратен шынденам 

Йӧратен шынденам мый уэш,

Угыч ужым волгалтше шинчатым,

Шарналтальым мондалтдыме татым,

Мутемат посна корныш возеш.

 

Ужым тыйым мый кызыт уэш,

Ончалам ӱмбакет таҥет семын,

Тый пуэт илышлан пиал семым,

Ылыжеш тул-памаш шӱм-кылеш.

 

Йӧратен шынденам мый уэш.

Тольык ончычсым огыл, а весым…

Ок чактаре ынде ойго-йӧсӧ,

Вет йӧратышым тыйым уэш.

Вучымаш… 

Адак пич йӱд. Шӱмем шортеш.

Да шӱлык чоным пургедеш.

Кушкед луктеш чыла луклам,

Уэш вӱдыжтара шинчам.

 

Пычкемыш авыра шӱргем,

Ургаш тӧчем ойган шӱмем.

Палет, туге чот йӧратем,

Пуэн кертам шке ӱмырем!

 

Вашлийме тат марте тора.

Воктен улат – чонем мура.

Вучен, умбакыже илаш,

Тыгай пуалтын пӱрымаш?.. 

Адак йӧратымаш нерген

Йӧратымем нерген возем,

Эре возем, ноен пытем!

Йӱд-кече пиалем нерген

Сераш йодеш мыйын чонем.

 

Йӧршеш от пу ласкан малаш,

Эх, юзо тый, йӧратымаш!

Мландем гыч ош каваш нӧлта,

Узьмак гыч тамыкыш волта.

Вашлийме тат

Шӱмем тошкен пытарыш

Осал шинчан пелйӱд.

Ойгемым лыпландарыш

Ший кумыл шинчавӱд.

Вашлийме жап тораште,

Кузе илен шуаш?

Огеш лий мо ты татым

Изиш кеч лишемдаш?

Вучен илем, а мыйым

Аяр жап сусырта.

Шӱмбел игем, а тыйым

Йӧратымаш вӱчка?

Тый йӧратет мо мыйым?

Вашмутым мый вучем.

Шӱмемын порсын шӱртым

Лач тый денет кылдем.

Вучен илаш вет неле,

Торалык когарта.

Тек ятыр тӱжем меҥге

Кылнам пеҥгыдемда.

Мыняр кужун она уж,

Тунар лишемына.

Садлан нигӧм она ӱж,

Вашлиймым пайремлаш. 

Мый шочын  омыл еҥ-влакым  аклаш…

Тек шыже йÿр осал лавырам кышка,

Тек шем мардеж тоя ош кечым шолышт.

Тек еҥ шомак чонемым вошт шӱта,

Келша гын нунылан ты шучко койыш,

Мый лач шинчам кумем…

                      Молан мут-влак?

Ом вурсо,

          ом каргал мый

                                  нунын семын.

Вет шочын омыл еҥ-влакым аклаш,

Шӱлен илем шӱмемын лукмо семым.

…Кунам вес еҥын ӱмыржӧ оҥай

Мондет тый шкендым, йомдарет.

Шинчен кодат мекшаҥше пундыш гай,

Аклен от шукто илышетын татшым.

Марина Яндыбай

Марина  Яндыбай (Марина Чермакова) рошто тылзын 5 кечынже 1993 ийыште Марий Эл, Параньга район, Олорышто шочын. 1999 ийыште Олор кыдалаш школышко тунемаш каен.  2015 ийыште Марий кугыжаныш университетым тунем лектын. Вячеслав Абукаев лӱмеш «Кинде-шинчал» сылнымут премийын лауреатше.

Марина утларакшым шочмо вер, йӧратымаш нерген воза. Шочмо йылме, илыш да колымаш нерген шонымыжо вургыжшо чонан автор улмыжым ончыкта.

Авай

Кеч-куш тый кай тора верлашке,

Чонет эре ава пелен.

Ший толкын мут дене чоннашке

Пурта куаным пӧлеклен.

 

Ош лум шулен вӱд йогын дене,

Шке тӱсшым мландылан пуэн.

Йоча жапем ынде шенгелне,

Ом керт мый тудым пӧртылтен.

 

Шижам ойгаҥше кумылетым,

Мылам верч ойгырет, авай,

Лач канде ер гай шинчаетым,

Ончалын, мый ужам кавам.

 

Шарнет, авай,  йоча жапемым,

Мый шортын тольым тый декет.

Рудальыч шыргыж чон-ойгемым,

Шыман ӧндалын вӱчкалтет.

       

Авай, ит ойло жап эрта ман,

«Чеверын» – кидшым рӱзалтен.

Ок мушкылт шӱм гыч йӱр вӱд дене,

Сай шарнымаш – йоча жапем.

 

Кунам улам мый тыйын кӱдынь,

Ош кече чоным волгалта.

Ом шого лӱдын мые йӱдым,

Шӱмет югорным ончыкта. 

Студент 

Школ илыш, мур куан ден темын,

Шӱм-чоным утыр волгалтен.

Ынде чоҥештыш кайык семын,

Ош шулдырлажым шаралтен?

 

Ну, мом ыштет? Тыгае илыш:

Ом керт мый тудым шогалтен.

Кодеш эрелан сылне шӱлыш,

Илаш школемым шарналтен.

 

Тöр корнышко шыман тошкалын,

Студент еш дене шаулем.

Лай рвезе пагытыш вончалын,

Мотор тӱнялан куанем!

 

Лӱшка мӱкш еш гай тӱшкагудо,

Книга ӱмбак велеш ӱпем.

Студент йолташ воктенем шуко,

Ош кече гай йӱла шӱмем.                                   

Вашлийме  тат 

Ший шӱдыр-влак, волгалтын,

Ош  тылзе йыр куштен чӱчкат.

А теле касс, шыман йоҥгалтын,

Вашлийме татым пӧлекла.

 

Шонем: лекташ мо тый декетше?

Памаш гай кумыл йыргыкта.

Мӧр олык, сылне шыргыжметше,

Кеҥежыш мыйым вашкыкта.

 

Ончальыч йыштак воштылалын,

Йорга шинчатым модыктен.

ӧндал шупшалын, йӧраталын,

Ош теле йӱштым мондыктет.

Шарнымаш.

Студент йолташем

Юрий Яндыбаевым шарнен 

Молан онча гын шыргыж шошо кече,

Шупшалын йошкарталын эр кавам?

Пеледше тымык дене эр игече,

Молан от шиж тый шем ойган тамгам?

 

Велеш эр лупс гай шинчавӱд аважын,

Нӧрталын чурий тӱсым йышт гына.

Шӱм-чонжыш умдо керылтын ачажын,

Тошкале эрге шем тӱняш уна.

 

Кӱрлалте нӧргӧ илыш ош тӱняште,

Пӱрымашна тыгай возалтын мо саҥгаш?

Студент йолташ таҥашыж-влак коклаште,

Волгалт илаш шонен, тӱням ончаш.

 

Кумда кугорно нале тыйын чоным,

«Чеверын» мутым луктыч шыргыжал.

Мардежла чымыше автобус корно

Йомдарыш тыйым, шӱм-чонет пунчал.

 

От шоно: пӱрымаш тыгае манын,

От пале: мо лиеш эрла, тачат…

Молан наҥгайыш шем пылшол изамым?

Молан гын рвезынек виеш малташ?

 

Ош суксо семын тый илет каваште,

Ончет тый кӱшыч шӱдыран кастен.

Илет йӱлалын, чолгыж шӱм-чоннаште

Ош кечын тулжо ден ыраш вашкен.

 

Ош кайыкла омеш пуэт йӱкетым,

Ава-ачатым шыматет жаплан.

Тунам луктат посто гай мут оетым,

Йышт шыргыжалын, тый йомат эрлан.

 

Узьмак тӱняште, лыйге чоҥешталын,

Ош Юмо ден пырля-пырля улат.

Ме илена эре Тендам шарналын,

Ме мурынажым мурена тылат.

Жаплан вел улмаш

Жаплан вел улмаш сай шошо татше,

Савырныш шем ночко шыже лапыш.

Ир мардежла шупшыл шындыш касше,

Чывылтале йӱштӧ вӱдшӧ капым.

 

Шым шоно: пиал тыге вашке шула ман,

Савырен чыла-чыла пуракыш.

Шыматен эрдене ӱжараже,

Но кузе кастен шем авалтыш?..

 

Ом пале: мо тугай ынде пиалже?

Жаплан веле мо

йӧратымашын ямле тамже?

 

Теле элыштем

Лумаҥ ошемше кундемнаже

Ош тувыр-шовырым чиен.

Ал кечын воштылмо куанже

Пӧлеклыш мурым йылдыртен.

 

Кож-влакше, вуйыштым нӧлталын,

Элемым пуйто оролат.

Эҥерым ий ден леведалын,

Ший чекым пуйто аралат.

 

Тошкалын мамык лум тӧшакым,

Чонем куан ден лӱҥгалта.

Ош телын йӱштӧ кидкопажым

Элемын тулжо ырыкта.

Олаште

Муралше кайыкла чоҥештышым олашке,

У шинчымаш памашеш йӱштылаш тыматлын.

Кодеш ялем шеҥгелне, мый ончем торашке,

Тасма гай рвезе илыш йогыныш вончалын.

 

Ом пу кышкаш воктек, мый неле кӱ шомакым,

Молан арам пурташ шӱм-чоныш шӱлык касым.

Молан гын колышташ кӧранышын мут-влакшым,

Чаткан тошкал эртем шӱкшудым йолйымалне.

 

Сандалык илышнаже чылтак мундыра гай,

Пӧрдеш шке шӱртыж ден рудалын курым татшым.

Чонем мура, шып тымык дене юарлалын,

Воктенак улшо йолташ-влак ден куаналын.

Ӱшан 

Ом тошт шорташ

шып тымык кас лишемме годым,

Молан шӱм-чоным угыч ойгаҥдаш мылам?

Эртен чыла: йӧратымаш шулен да кодын,

Шижмаш пеш кочо – арымшудо гай таман.

 

Тошкем, эртем пӱрымашемын нур кугорным,

Мурсем куат ден воштыл ончык ошкылам.

Йӧралт возам гынат, кынелын, сусыр чоным,

Эмлем пиал сескемын тулжо ден гына.

 

Эре ок йӱрыс кӱдырчан осал тӱтанже,

Лектеш ош кече, шонанпылым пӱгынлен.

Кошка ший лупс гай шинчавӱд. Ӱшанже

Кава ден мландым авалта тек пӱтынек. 

Пиалем. 

Пиалем погем шер пырче семын,

Шем чиям ом пурто варналташ.

Чон йоҥга, луктеш у сылне семым,

Тарата шӱм-чоным муралташ.

 

Илыш омо семын чылтак огыл,

Вашлияш перна торжа денат.

Вуйым ом сакал эн неле годым,

Илыш ӱй да мӱй ман ом шонал?..

 

Йывыртал илем, улам айдеме,

Ош тӱняш мый толынам илаш!

Пиал ден шӱм чондаем темже,

Йӱд пычкемыш годым шарналташ.

                 

Эльвира Рыжова

Тудо 1991 ий 10 майыште Морко районысо Ярансола ялыште  шочын. Шӱргыял кыдалаш школ деч вара университетыште Финн-угроведений институтышто тунемын. 2013 ийыште туныктышын дипломжым налын, РенТВ-12 телеканалын журналистшылан пашам ыштен. Кызыт Медведево район Краснооктябрьский школышто марий йылмым туныкта. Вячеслав Абукаев лӱмеш «Ошкеча» сылнымут премийын лауреатше.

Эльвира  прозым гына сера. Утларакшым изи жанрым ойыра. Шонкалымаш-эссеже, илыш сӱретлаже «Марий Эл» газетеш, «Ончыко» журналеш савыкталтыныт. Сюжетым тӱҥ шотышто илыш гыч налеш. Мут радамже чатка. Мария Илибаеван серымыжым лудаш йӧрата. Тӱнямбал сылнымутым шымла.  

Пӱрымаш - пире огыл 

Илыш сӱрет 

   Уремыште чатлама йӱштӧ теле. Пӱсӧ мардеж коклан сырымыжым ончыктынеже да, ок тошт. Кӱкшака вер гыч йышт-юшт вола да, олык лапыште шаланен йомеш. Пошкудо пӧртозан пийже гына кужу-у-н урмыжалта. «Йӱдвошт тыге толаша, мо лийшаш гын?..» - Лидук пеле йӱкын пелештышат, воктенже мален кийыше эргыж воктеке пызнен, шӱм падырашыжым шыман ӧндале. Орлыкан чонжо гыч шинчавӱд кышкалалте. 

    Лидук шкежат – тулык икшыве. Йоча жапше оласе йочапӧртыштӧ эртен. Ик училищыште тунемаш тӧчыш, но шот ыш лек. Ондалалте! Икымше рвезыж дечак мӱшкырае, шкет ава лие. Паша, илыме вер шотышто ятыр вере омсам тӱкалтыш, но… Полыш кидым ыш вашлий. Теве ынде шым ий изи ялын яра кодшо тошто суртыштыжо илат. Тыште тымык. Нигӧ тыйым ок воштыл, нигӧ ок вурсо. Пошкудо пӧръеҥ (ешан!) тудын ден са-а-йын кутыра, коклан йӱдым толын кая. Пашам темла. Лидук шым ий жапыште тӱрлӧ вере кычкалт тӧчыш. Фермыже, шала пашаже, тыште-тушто кӱвар мушмыжо… Ик ий гыч пӧръеҥет эргым пӧлеклыш. Йышт гынат, тидат ӱдырамашлан куан! Ватыже вашлийме еда шӱтышашла ончалеш гынат…

Но Лидам вес ойго вучен: ӱдыржым шучко чер суксыш савырыш. Ӱдырамашын моторлыкшым шӱлык пӱрдале да неле шонымаш шарча семынак петырыш. Кумло ийыш тошкалше ӱдырамаш чалемын сынышкыже лучко наре ийым ешарыш. Тыге аваж ден эргыже коктын кодыч… Теве тудо: воктенжак… Вич ияш изи падыраш аважым ӧндале, жап шуде чалемше ӱпшым ниялтыш… 

    Чыла сай, чыла чыташ лиеш. Но Лидук шкежат тӧрлаташ  лийдыме чер ден орлана. Теве кызытат эмлымвер гыч пӧртылын. Вийже шошо лумла шула, ойго чонжым утыр туржеш. Изи Колюжым  шкетшымак коден, эмлымверыш коштеш.

    Аваж пелен Колю эн пиалан: ӱстембалне тамле кочкыш пушлана, шокшо пӧрт, аван ласка ончалтыш. Колюлан молыжо нимат ок кӱл.  Лачак аваже гына ынже кодо. Пеленжак лийже…

Пиал ден ойго иквереш коштыт, маныт. Шучко черым сеҥаш ӱдырамашын вий-куатше ыш сите. Эргыжым эрден шокшо шӱр ден сийлыш, тувыр-йолашыжым шӱялтен, кашташке сакалыш, пӧрткӧргым мушкын эрыктыш. Кас велеш каналташ возо да ыш кынел. Урем гыч модын пурышо Колю  аважым помыжалтмыжым вучен шинчышылак мален колтен…

   Ял калык Лидукым пытартыш корныш ужатен. Рвезе мыняр улмо шинчавӱдшым чыла шортын пытарен, аваж деч ик татланат кораҥын огыл. Помыжалтмыжым да вуйжо гыч пушкыдо кидше дене ласкан ниялтымыжым вучен, но аваже... Тиддеч вара рвезе оласе йочапӧртыш колтеныт. Шыма ончалтышан, поро чонан рвезе кӱчык жапыште у ешыш логалын: иза, шӱжар, у ача-ава пелен шокшо кумылым шижын. Колюнат аваже, эсогыл ачаже уло!

Тӱҥалтыште чылажат йомакла чучын: ешыште йӧратымаш, умылымаш озаланен. Но жап эртыме семын чылажат вашталтын. У ача-аван Мичу эргышт Колюлан шыдым кучен. Тулык рвезын чаткан школыш коштмыжо, урок деч вара сурт сомылкалан пижмыже, ача-аван мокталтен пелештымыже тудлан келшен огыл. Мичу Колюм йышт мыскылен, коктын улмышт годым ик гана огыл оҥ гычат ваш руалтен, вийыштым тергеныт.

Шыҥа изи да, пурлеш гын, садак корштара, маныт. Колюланат неле лийын, но чытен, ала тыгак лийшаш манын шонен. Кугурак лиймекше, ача-аван йӱштӧ кумылыштым  шижын. Калык арам ок ойло: икшыве ача-ава кидыште – каван ӱмбал озым, еҥ кидыште – каван йымал куштыра.  Лач шӱжарже, Олю, Колюм чаманен, поро мутшо дене лыпландарен. Рвезе шкенжым ешыште уто семын шижын гынат, чытен. Латкандаш ий темымеш ешыште илен. Южгунамже малашат толын огыл, но Олю рвезын кушто улмыжым эре пален.

Латкандаш ий деч вара Колюм тиде суртыш пуртен огытыл. Олюланат кутыраш чареныт. А Николай Йошкар-Олашке толын, спортфакультетыш тунемаш пурен, тӱшкагудышто илен. Сылне марий ӱдыр дене палыме лийын. Изи годым орланет гын, кугу лиймекет йывыртет, манеш калык. Ала тиде чынак?.. 

Ӱдырамаш - илышын рÿдыжӧ

«…Ӱдырамаш – мардеж, волгенче гаяк пӱртӱсын вийже» – палемден XVIII курымышто американ поэт Хулио Торри. Тиде шонымаш тачат шке кÿлешлыкшым йомдарен огыл. Чынак, волгенче шинчалан коеш гын, уло тӱня волгалт кайымыла чучеш. Чоным лӱдмö шӱлыш авалта, пуйто волгенче чылажымат шке кидыштыже куча. А теве Кенан Хулуси вес семын каласен: «Ӱдырамаш окна шовыч гай. Сӱретше сылне, но тӱням тетла от уж». Тыгай ваштарешла шонымаш мыйымат утыр шонаш тарата.

Мый  XIX курымысо француз поэт, критик Шарль Бодлерын шонымашыж дене утларак келшем. Уста философын ойжо почеш, ӱдырамаш – пиал деке ӱжмаш. Ӱдырамаш уло – пӱртӱс одарлана, кайык мура, мардеж изи ньогала юарла, кечыйол шыргыжеш – уло тӱня куанен ила. Суртышто ӱдырамаш кид уло гын, вольык ломыжеш, пий опталта, икшыве кычкырлыме йӱк-йӱан пылышыш солна, оралте тӱзлана. Тоштыеҥ-влак ойленыт: суртым ӱдырамаш сӧрастара, кудывечым – пӧръеҥ. Чылажат лач ӱдырамашлан кӧра.

Ӱдырамаш  илышын рӱдыжӧ манме шонымаш кызыт иктымат огеш ӧрыктаре. Лидия Иксанова ӱдырамаш нерген теве кузе шонкала:

 

Те, тыгае поро, сае 

Те.

Те, ушан-шотан да тале 

Те.

Те, йӧратыше мурсемым 

Те.

Те, калык чоныш шыҥыше мургайык 

Те.

Ӱдырамаш – эн ончычак пӧръеҥлан ӱшанле полыш. Эстон калык «Вате – марийжылан полышкалыше, а марий – ватыжлан эҥертыш» манеш. Ме кеч-кунамат йӧратыме пелаш, чон падыраш пелен лияш тыршена.

 

Тылат лиям мый шошо муро,

Эн сылне, эн чевер тугай –

Тӱжем мурсем коклаште икте,

Изи йочан ал кумыл гай.

 

Пӧръеҥым шӱйжӧ гыч ӧндалше поро ӱдырамашын кидше – тиде тудлан пӱрымашын кава гыч кудалтыме утарыше оҥгыжо. Вет кузе сапым шупшкедет, кузела виктарен колтет, пӧръеҥ тугела савырна. Чылажымат вискален, шонен, ваш умылен ыштыман. Лачак ваш-ваш эҥертен, ик ойыш толын, пырля жапым эртарен, сай лектышыш шуаш лиеш. Француз философ Андре Моруан ойжо дене келшыде ок лий: ӱдырамаш ден эртарыме жапым арам йомдарымылан шотлыман огыл.

Ӱдырамаш – чон эмлызе манам гынат, йоҥылыш ом лий дыр. Тудо кузе мастарын сусырым пидын кертеш, тыгак чоным сусыртен мошта. Таче гына вочшо лум гай пушкыдо мамык кид, чон пундаш гыч тулла йӱлен лекше йӧратымаш, весела, поро шинчаончалтыш, кумылым вӱчкышӧ мут – нимо деч сай эм. Тыгайым ӱдырамаш деч молыжо нигӧат пӧлеклен огеш керт.

Йочалан ава – чыла: тӱргоч шоҥешталт вужгыжшо куан, шинчавӱд ден вӱдыжгышӧ ойго. Лач ава пелен икшыве тӱнян сӧраллыкшым ужаш да аклаш тунемеш. Куан я ойго, таза я черле – ава чон эре икшыве пелен, а икшыве чон… Кӱ пелен, маныт. Аваланна илыме курымыштыжо мыняр неле-йӧсым, кочо шинчавӱдым, малыдыме йӱдым чыташыже пернен? Мом кӱртньӧ огеш чыте, тудым ӱдырамаш чыта, маныт. Тидыже тыгак. Садланак ава нерген писатель-влак почеламутым, композитор-влак сылне семым возат, сӱретче-влак сӱретыш шке кумылыштым пыштат. Вет ава – эн йӧратыме да пагалыме, эн лишыл айдеме. Тидын нерген Лидия Иксанова тыге каласен:

Лиеш гын шӱдырым волташ,

Волтем да пӧлеклем ыле тылат.

Лиеш ыле гын ӱжарам пурташ,

Пӧлемышкет пуртем ыле тылат…

Мыланем ынде чылажат раш коеш, ӱдырамаш – тиде чыла. Тидын нерген нимом шылтыде, аптыраныде ойлаш лиеш. Чылажат тыланет, ӱдырамаш, чылажат:

Канде-канде кава,

Шокшо кече шыма.

Эр шӧрвал тӱтыра,

Йӱд пычкемыш ӱма…

Чылажат тыланет,

Тыланет, тыланет

Йотышто йомшо.

А илыш пеш кугу, сложный,

тудым школ программыш нигузеат от шындаре….

Тыге палемден шочмо калыкнан ик эн лывырге йылман, Олык Ипай лÿмеш Кугыжаныш премийын лауреатше прозаик Валентин Косоротов. Илышнаже вара чынжымак тынар неле да оргажан мо? Тиде йодышлан кажне айдемын шке вашмутшо уло, очыни.

Илышыш мурен-чÿчкен пурышо самырык еҥын шинчаштыже волгыдо тулым шекланаш – кугу пиал. А шере-кочым ятыр ужшо илалше-влакын куаныштым шÿм-чон возакысе ойгышт шÿлыканда. Поснак ÿдырамаш-влакын. Южыжо шканже раш вашмутымат ок му: молан ила, молан орлана? Садлан угыч да угыч нелын гына шÿлалта. Раш: йöсö, оргажан илыш корным эрта. Ушыш вигак чон инженер М.Шкетанын шулдыран мутшо толын пура: «Марий ÿдырамашын илышыже нигӧ дечын йöсö, нигö дечын шинчавÿдан».

Идалык-влак эҥер вӱдла йогат, ик курым весе дене алмашталте. Теве айдемылан латкандаш ий теме, теве кумло … Шиждымын вачӱмбаке витле ий возо, кудло визыт пералтыш. Самырык годым ыштыме паша кажне айдемым шонгемме велеш куандарышаш. Но чылаж годым тыгай сӱрет илышышке ок шындаралт. Илышын эн кочо сӱретше – ӱмырым шкетын эртараш.  

Нур покшелне шкетын кодшо

Кугу тумо шып шога.

Кӧ пала – мыняр ийготшо,

Кудо шошо ужарга.

Мирон Большаков «Тумо» почеламутыштыжо тыге возен. Теве кандашле вич ийыш тошкалше Лизук умыла: тиде тумо тудын деч ныл-вич пачаш шукырак ужын, шукырак колын, шукырак чытен. Шинчам да чоным куандарышыже – пырдыжыште кажне татым шотлен мутланыше тошто шагат. Тык-тык – жапын минутыш савырнымыжым шижтара. Ку-ку, ку-ку – йӱшто чонан кайык шагатым шотла. Пӧрт марий тӱрын пеледышыж дене волгалтеш: окна шарчаже, юмылукшо, ӱстелшовычшо, малыме вер леведышыже, кӱпчыкшӧ… Йырым-йыр име дене тӱрлӧ тусан шӱртым пӱшкылын тӱрлымо кидпаша. Нине пеледыш-влак шӧрын кайыше конгам, кочыртатыше койкым, акрет пӱкен ден ӱстелым рыҥ шогаш, сылнын кояш таратат. Кертеш ыле гын, Лизук пӱтынь озанлыкшым тыге куча ыле да... Ок керт шол. Вӱтаже, ынде иктаж лу ият лиеш, сӱмырлен. Капкажат шӧрын каен. Шоҥго ковай шкет илен почанеш. А куш пурет? Шортат да илет. Ӱнарже лум шулымылак шула. Уремыш пытартыш гана кеҥежым лектын ыле. Теле гоч яндар южым юалге окна воктен шӱлалта. Кылмаш огыл манын, шем мыжержым шоҥалешат, тидым-тудым ыштыл, жапым эртара. Южгунам пошкудыжо-влак пурен лектыт. Кочкаш кондат, мончаш пураш ӱжыт. Ынде арня лиеш, иктат толын огыл.

Теве таче Лизук ковай окна воктек шинчын, шинчам пыч ыштыде, лумын мландӱмбак йогымыжым онча. Ала родо-тукымжым, ала поро пошкудыжо-влакым вуча – иктат ок пале. Но таче кече марте тудо нигунамат паша деч посна шинчен огыл. Эре кидпашам ыштен: кӱнчылам шӱдырен, носким пидын. Таче шып шинча, илышыжым радамла, коеш. Ала чонжо иктаж лийшашым шижын? Таклан огыл Валентин Косоротов тыге каласен: «Тӱня илыш – тӱрлӧ илыш… Иктыже сай: мланде помышыш кас кече пурен йоммо годым иктат ӱшаным ок йомдаре: у кече эрла огыл гын, кумышто, кумышто огыл гын, нылымшыште, но садак у пиалым конда». Ала у кече Лизук ковайланат пиалым конден?

…Лизук ешыште вучымо да йöратыме ÿдыр лийын. Тиде еш ялыште ик эн поянлан шотлалтын. Чияш вургем да ӱстел ӱмбалне кочкыш ситышын лийын. Самырык ӱдыр школымат медаль, кӱшыл школым йошкар диплом дене пытарен. Тунеммыж годымак Санюк лÿман рвезе дене палыме лийын. Институт деч вара кок йöратыше чон иктыш ушнен. Ешым чумырымеке, пелашыже тудым шке мöҥгыжö, тора кундемыш нангаен. Вес калык, вес йÿла, вес йылме – Лизам чылт вашталтеныт. Ешыште веле огыл, ял ÿмбалнат тÿрлö шомак коштеден. Шочмо-кушмо мöҥгышкыжö ик гана веле огыл каяш шонен, но тыгай шонымаш шикш гай шаланен йомын. Ала ача-аваж деч, ала ял калык шомак деч лӱдын, чылажымат чытен, йÿдшö-кечыже пашам ыштен. Икшывым пöлеклен кертдымыжлан пелашыже еҥ ончылнак весе дене пернылын, варажым вес ÿдырамашым марлан налын. Таклан огыл, ик суртышто кок ÿдырамаш нигунамат оза огыт лий маныт. Тыштат тыгак.

Ик гана веле огыл Лизан кочо шинчавÿд дене кÿпчык амырген, пырдыж ден потолок шуко гана шортмо йÿкым колын, пуйто лыпландараш тыршеныт.

Икмыняр жап тушто яра пашам ыштен илымек, Лиза чыла шуэн, нимо деч посна лектын каен. Шинча куш онча, тушко. Пиалешыже вес пöръеҥым вашлийын. Но вич ий пырля илымек, пöръеҥ рак дене черланен колен. Тыге нылле ияш ÿдырамаш палыдыме ялыште, еҥын суртышто шкет шинчен кодын. Кертмыж семын сурт-оралтым ачалкален, вольыкымат, сад-пакчамат кучен. Но вÿта сумырлымылан кöра, чонан-влак денат чеверласыш.  

Шоҥго кован ындыжым тазалыкшат начарештын. Икте коршта, весе, кумшо. Теве таче йÿдымат шагат пуйто шонгыеҥын ойгыжым шижын, оҥарен «тый шке-ет, шке-ет, шке-ет улат! маншыла умдыжым перкален да илышаш минутым шотлен. Ала садлан Лизук ковай таче йӱдымак помыжалтын, окна воктек миен шинчын да кечывал марте тушеч кораҥын огыл. Вараже ала шинчен ноен, ала лай омыжо темдалын, ала чонжо корштен – малыме верышкыже каен да пенгыдын мален колтен. Курымешлан. 

Ото Лай

Ото Лай (Володя Матвеев) 1989 ийын ага тылзын 27 кечынже Марий Элын Волжск районысо Отымбал ялеш шочын. Отымбал тӱҥалтыш, Петъял кыдалаш школлаште шинчымашым налын. Марий кугыжаныш университетын журналистике факультетыштыже тунемын. Куд ий «Марий Эл радиошто» журналистлан тыршен, кызыт тиде радион  пашажым вуйлата.

Ото Лайын сылнымут пӱрымашыже пиалан манаш лиеш. Кычалме кумылжо почеламутым, ойлымашым, пьесым возаш тарата. 2013 ийыште Марий самырык театрыште шындалтше «Марпа» постановкыжо Марий Элысе Кугыжаныш премий дене палемдалте. 2014 ийыште Вячеслав Абукаев лӱмеш «Кайыккомбо кашта» премийым нале. Автор илышын пӱсын йодышыжо-влаклан раш вашмутым кычалеш. Тыгодым геройын илышыжым тӱрлӧ шӧрын гыч ончыктен мошта. 

 

Стапанват еҥгай 

Ойлымаш 

- Почат-уке? Окнатым шалатем! – Тамара яндам кыра. – Пенсиет чаманенат мо? Ик падыраш уныкатлан кеч кампеткым налын пуэм ыле…

   Кеҥеж йӱд рӱдын орышо ӱдырамашын кычкырыме йӱкшӧ торашке шокта. Тудлан пошкудо сурт оралте гыч пий-влак вашештат: йӱдым ласкалыкым пытарен коштшо айдемым вурсат. Теве ваштареш пӧртыштӧ тул чӱкталте, вате-марий мутланен уремышке вашкат:

– Адак аважым андыктара… – Лаймырватын йӱкшӧ шоктыш.

– Стапанват енгай кузе чыта ала? – марийже вашешта.

– Эй, Тамара! Логаретлан ок сите мо? – Лаймырвате ӱдырамаш дек тура керылтеш.

– Тыйжын мо пашат? – Тамара пошкудо вате-марийым огешат ончал.

– Ушетше уло мо, Тамара? Йӱдым шоҥгыеҥым ит тревожи, каналташ пу, – Лаймыр вате Тамара дек толын шогалеш.

– Таче авай пенсийым налын, уныкажлан ик мӱгиндымат налын ыш пу! – Тамаран йӱкшӧ оралген.

– Ит жалыви, намысдыме! Аван пенсийжым вучен ила, ужат? Кай! Пашам ыште.

– Тыйжын мо пашат? Авайын пенсийжым теак лӱштен киеда. Мыйын толмылан эре «уке» манеш.

– Арака деч молыжым садак нимат от нал, – Лаймырвате Тамарам палисад кӧргӧ гыч, кынервуйжо гыч кучен, вӱденак луктеш, вара лыжганрак пелешта: – Кеч икшывет нерген шоналте, школыш каяш шуын вет.

– Шуын… и мо? Кая, тунемеш…

– Сайын чикташ, пукшаш, книгам налаш кӱлеш.

– Мыйын икшывем рожын йолаш дене ок кошт…

– Тамара, ну кеч изишак чарне, а? Арня дене йӱшӧ коштат, ӱдырамаш вуя намысетат уке мо?

– Кӧн могай пашаже мый денем? Кузе моштем, туге илем! – кидшым шупшыл кораҥден, шке семынже вурседылын Тамара урем дене тырым-торым ошкыл колтыш.

   Лайдемыр ден ватыже икмыняр жап почешыже ончен шогыштат, Овроси ковайын капкажым шӱкал ончышт:

– Стапанват енгай, тыштак улат мо? – Лаймырвате шыпак йодеш.

– Кайыш мо, калер? –  шоҥгыеҥын йӱкшӧ шоктыш, капкатӱкӧ кочыртатен волен кайыш, вишыште шкежат койылалтыш.

– Кайыш, эр марте коштеш ынде, – Лаймырвате пычкемышыште шонго Овросин какши капшым чаманен вӱчкалта.

– Эй, юмет, чыла пеледышем тошкен пытарыш, – Овроси ковай палисадник омсам уэш почо, пеле шортшо йӱк дене ешарыш, – георгинжым Венюлан школыш наҥгаяш шынденам ыле.

– Ит шорт, Стапанват енгай, Рита тылат мемнан пакча гыч конден пуа, – тымарте шып шогышо Лаймыр йӱкшым лукто.

– Ом шорт… чаманем… – Овроси ковайын йӱкшӧ чытырналте.

– Лӱдат гын, ала тый денет малаш кодам? Кӧ пала: ала адак толын лектеш, каяный, – манеш Лаймырвате. 

– Ок кӱл, Риту, кайыза, малыза… Мылам кӧра теат огыда мале, – Овроси пычкемышыште кидшӱма саскам нӧлталме гай ыштышат, капка дек лишеме.

– Э, томаша, шешкыч капкамат ирен кодыш. – Лайдемыр шӧрын лийше палисадник капкам онча. – Эрла ачален пуэм.

– Йӧра, еҥгай, ме каена. Мо гын, толын лектына эше. – Лаймырватат капкаште йомшо ӱдырамашым чаманен ончен кодо. Капка тӱкӧ уэш кочыртатен волен кайыш.

– Пӧръеҥ лиеш гын, мушкынден пуэм ыле, – урем гоч вончышыжла, Лаймырын шыдыже уэш лекте.   

– Кеч мушкындо, кеч уке, вараш кодмо ала-мо, Лаюк? Тудым ынде, манметла, колотка веле тӧрлата… Ой, юмет, йӱдым тыгай шомакат йылмыш толеш, ой прости, – умшажым ыреслен Лаймырвате мане.  Коктынат кудывечыш пурен йомыч.

     Овроси ковай капкам шаньык дене чараклен шогалтышат, кудывече покшел орвашке толын шинче. Ял вуй гыч «Ой-дой-дэ, ой-дой-дэ» манын Тамаран муралтымыже шоктыш. «Ой, юмыжат…», – манын келгын шӱлалтыш Овроси да э-э-э-э-э шортын нале вет.

                                                                2.

    Эрдене Овроси эргыжын суртышкыжо тарваныш. Тамарам марлан налмек, Валерий у пӧртым ял вуйыштак чоҥыш. Пеҥгыде сурт-оралте лийшаш ыле… «Венюкемже таче мален шотым муо мо си?» – Овроси шке семынже шонкален, тоям тоялен ошкылеш. Кевыт тураште чарналтыш. Ала-мом шоналтен шогыш, вара кевытыш пурыш.

– Ик кило мырмеладет висалте-ян, Люся, – мыжер кӱсенже гыч шӧр пакетым луктын, Овроси пелештыш. Чытырыше кидше дене рончен, нершовыч вӱдылкам лукто. Пыкше гына руден керте: чот кылден шынден.

– Шешкыч теҥгече орадыш колта шонышым, – кевытче шоҥгылан вуйым шиеш. – «Арымеш пу! Эрла авай тӱла» манеш. Ок кораҥ и чыла! Аракалан пижын. «Ом пу!» маньымат, мыйым кузе-гына мыскылен ыш кодо…

– Э-э-эй, прости тудым, Люся! Тольык прости… – Овроси кевытчын шинчашкыже ончале. Ончалтышыже – кугу титакым ыштыше икшывын гае. Теве-теве шинчавӱд толеш, но ала-кузе чыта.

– Овроси кокай, тетла нигушто родо-тукымет уке мо? – кевытче чаманен ойла. – Тиде ораде дене илен толашымеш вес вере ласкан илет ыле…

– Венюкемже тыште да… – Овроси кевытчын висен пуымо мармелад пакетшым нале да омса велыш савырныш. Шинчаж гыч чыпчалтше шинчавӱдым кевытче ыш уж.

– Эх, Овроси кокайжат… Тынар чытет, а орлыкет ок пыте, – кевытчын ойжо шоктыш. Овроси тудым кольо гынат, нимомат ыш пелеште, пурымаште шогалтен кодымо тояжым нале да кевыт гыч лекте.

Овросим чылан чаманат. Полшашыжат полшат. Теве вашкудо Лаймыр ден ватыже  сад-пакчам пургед пуышт, паренгым шындаш полшышт. Орвуянже годым Тамарат толын кая, чыла пӧртсомылкам ышташ полша. Сайже годым тудын деч сайжым муашат ок лий. Но кунам подылеш, Овроси тудлан капкажымат почаш лӱдеш. Логарыш арака логалмек, Тамара вестӱрлемеш: аважым авалан ок шотло. Овроси веле мо? Йӱшӧ Тамарам койо гын,  кугыракше уремын вес могырышкыжо вонча, изиже кудывечыш пурен шылеш: кеч-кӧ денат вурседылаш амалым муэш. Овроси пала: таче шешкыже мокмыран. Мокмыр шӧраш адакат окса кӱлеш. Ӱдырамаш уныкаж верч ойгыра, шешкыжын черланыме жаплан шкеж дек илаш наҥгайынеже. Сандене нунын дек тарванен.

Капка ончык шумек, Овроси ончыч йӱк-йӱаным колышт шогыш, вара кугу кӱртньӧ капкам шӱкале. Кудывечысе пий кок-кум гана опталтыш, ковам пален налмек шыпланыш. Пий йӱкым колын, кудывечыш Тамара лекте. Аважым ужын, вуй шовычшым тӧрлатыш, халат урвалтыжым почкалтыш:

– Авай, тый улат аман. Презылан шудым пуэн пурышымат, пучымышым шолтем. Айда, эр кочкышым пырля тамлена. Венюкат помыжалтын.

Шешкыжын порын кутырымыжлан Овроси ынде ок ӧр: айнымекше, Тамара мо лиймым сайын огешат шарне, шкенжым моткоч тыматлын куча. Аваж ончылно титакан улмыжым пала, чон кӧргыж дене шижеш, а мо верч титакан – умылен ок керт. Теве эр годсек пӧрт кокла сомылымат ворандара, ушкалымат кӱтӱш колтен, коеш.

– Шешке, вара паренге шӱмлан воло, йӧра? Пел ведра погынен, кочкыш вашак дене пырля презылан пуэт, – Овроси шкежат порын мутлана.

    Пӧртӧнчылно «Павай!» манын кычкыралме шоктыш. Тиде Веня коважын йӱкшым пален. Куржын лекте, шоҥгыеҥым ӧндалын, шӱйышкыжӧ кержалте. Овроси пӧртӧнчыл мучаштак волен шинче, Веням ончыкыжо шынден, мармелад пакетшым рудыш.

– Авай, мландывалне ида шинчылт, айста пӧртыш пурена, – Тамара ушкаллан йӱаш темен ямдылыме волыштак шӱргыж ден кидшым шӱалтыш, аважлан кынелаш полшыш, пӧртыш вӱден пуртыш.

    Пӧрткӧргыштат моткоч ару. Тамара эрден эрак йытыраен шуктен. Овроси ӱстел коклаш пурен шинче, ваштареш пырдыжыште кечыше кугу фотосӱретым шымлен ончале. Мӧҥгыштыжат тыгай фотосӱрет уло, но изирак. А тидым Тамара пелашыжын колмекше кугемден. Овроси гаяк волгыдо шинчан, нугыдо шем ӱпан, салтак вургемым чийыше рвезе онча. Тиде карточкым Валерий армий гыч колтен. Кок ий Свердловск кундемыште службым эртыме деч вара мӧҥгыжӧ толын ыле. Армийысе йолташыже-влак йӱдвелыш пырля каяш ӱжыныт, тушто сай пашадаран верым муын пуэныт. Ончыч Валера сай пашадарым налын, эсогыл, мӧҥгыжат колтеден, а вара озаже тӱлымым чарнен. Пел ий окса деч посна илымеке, чыла кудалтен да толын. Аваже пеш чот йывыртен: ава шӱм шочшо пелен куана шол. Коло ныл ияш рвезылан келшыше ӱдырат вашке лекте: пошкудо ял гыч медшӱжарлан тунем лекше, фельдшер пунктыш пашам ышташ толшо Тамарам шуко ава шке эргыжлан налыктынеже ыле. Но йытыра Кыргорий тудын шӱмжылан утларак пернен. Валерий южгунамже амал деч посна тудын дек коштеш ыле: то вуйжо коршта, то кид-йол пеҥеш, то мӱшкырым путыра… Пуйто. Тамара тиде модышым вара веле тогдаен – йӧратенат шынден.

         Кеҥеж эртымеке, ялыште кугу сӱан гӱжлен: ӱдыр-качын куанжым пайлаш уло ял погынен. Сӱан – сӱан гаяк, а вара еш илыш. Тамара, декретыш лекмешкыже, фельдшер пунктыштак шогылто, а Валерийлан ялозанлык артельыште тракторым пуышт. Еш илышым адакат саман локтыльо: совхоз кӱлдымашыш лекте, уло-уке оралтым да техникым ужален пытарышт. Тунам шуко пӧръеҥ, шочмо суртым коден, мӱндыр велыш пашам кычал кайыш. Пӧръеҥ веле мо? Ятыр йоча коча-кова пелен кодыч: ава-влакат Озаҥ, Моско корным такыртышт. Валерий кугу машинашке шинче, дальнобойщик лие. Мӱндыр корнын неле-йӧсыжым пален нале: кунамже Балтий теҥыз марте кая, кунамже Мӱндыр Эрвелышкат шуэш. Сибирь тайга гоч эртыме годым мыняр гана пудырген шогалын, теле йӱштыштӧ, полыш толын шумеш, кылмен-шужен жапым эртарен. Мӧҥгыжӧ пӧртылеш да тӱрлымат каласкала ыле. Икана тайга коклаште тудын фургонжым пире-влак авыреныт, вес гана чот йӱштылан кӧра кылмымек шапаш ораважымат йӱлалтен ырашыже пернен. Аваже шӱм чытырен колыштын, Тамара икана огыл сӧрвален: «Валерий, ала тугак илен лектына? Икшыве ача деч посна кушкеш, ит кай тетла, ит кай…» Валерий аваж ден пелашыжлан сӧрен: «Чыталтыза, эрелан огыл вет… Йолӱмбак пеҥгыдын шогалына. Пӧртымат чоҥыман, икшывымат пукшен-чиктыман. Чыталтыза…» Кок ий гыч Валерийын шонымашыже шукталте: чапле сурт-оралтым нӧлтен шындыш,  аважлан у мончам чоҥыш, пӧрт леведышым уэмдыш. Тавым кӱнчаш тӱҥалын ыле да мучашлен ыш шукто –  корныш кайыш.

Кайыш: ик эрдене таза пӧръеҥ лектын кудале, вес эрдене колышым кондышт…

Тудо йӱдым Овроси мален ыш керт: ава шӱм вургыжын. Пычкемышыште юмылук воктек лишемын, сӧрвален юмылтен. Кенета телефон йыҥгыртыш, шӱм пурт! лие. «Валерий Самсонов тендан родо-тукымда? Тудым Мамадыш воктен машина тошкен…», – палыдыме пӧръеҥ кочо уверым каласыш. Умбакыже мом ойленыт, Овроси ок шарне, йымалтувыржо денак уремыш лектын куржын, вашкудо Лаймырын окнажым кырен, машина дене Мамадышыш нангаяш сӧрвален. Лаймыр мут деч посна кӧнен. Ял мучаште машина чарналтыш. Кузе ты ойгым шешкылан каласыман? Овроси машина гыч лектынат ыш керт, Лаймырым пурен каласаш йодо. Тамара лекте, уто мут деч посна аваж воктек шинче да чот ондалын шорто… Кок  ӱдырамаш ик ойго дене шортыныт. Корно мучко ик мутымат ышт пелеште, Лаймыр гына поче-поче тамакым шупшын.

    «Лӱмын машин йымак чыкеныт», – мане ик шопыр. Валерий йӱд вашеш корно воктенсе кочмыверыш каналташ пурен улмаш. Кафеште тудын дек палыдыме еҥ-влак пижыныт: ала оксам йодыныт, ала иктаж-куш наҥгаен кодаш сӧрваленыт – раш огыл… Но мо-гынат келшен огыл, Валерийым уремеш пӱтырен кученыт. Икжап гыч ала-кӧ кафешке пурен каласен: корнышто еҥ тошкалтын. Овроси тидын нерген вес тыгаяк шопыр деч пален налын. Нунын толмашеш эргыжым моргыш наҥгеныт ыле. Ава, вуйжо гыч ош шовычшым руден, корнеш йоген кодшо вӱрым ӱштылын.  Кугу машинам тарлен, эргын капшым ялыш кондышт. Тойышт…

Илыш вашталте. Тамара ойгыж дене подылаш тӱҥале, чӱчкыдынак ял ӱмбалне койо. Овроси кум кечыште шонгеме: вуйжо чалеме, могыржо кошкыш. Изи Веня гына кугу тӱнян ойгыжым  умылен кертын огыл: ачажым тоен толмеке, йыр погынышо калык коклаште мураш тӱҥалын: пайрем ман шонен. Тидлан ынде кок ият эртыш…

 – Авай, чайышкет шӧрым пышташ мо? – Овросин шарнымашыжым шешкыжын йӱкшӧ кӱрльӧ.

    Овроси чайгоркажым кучыш:

– Ай, когартымыла модеш! Ешаре, шешке, ешаре, шокшыж дене йылмем изи икшывын гай когарга ынде.

– Авай, – Тамара моткоч йӧндымын шкенжым шижеш, – Венюшна тений школыш кая. Мыйын оксам уке ынде… Чыла йӱын колтышым ала-мо, авай, – шинчажым кораҥдыш, вара уэш сӧрвалышыла ончале, – школ вургемым налаш полшо, молыжым пакчасаскам але шӧрым ужалем да налам. Авай, полшо, пожалысте… – кенета Тамара кӱварӱмбак сукалтен шинче, аважын йолжым ӧндалын, изи йочала шортын колтыш.

    Овроси козыра копаж дене шешкыжын вуйжым ниялтыш, угыч фотосӱретысе эргыжым ончале. Эргыжым онча да шешкыжым йӧрата, шешкыжым йӧрата да эргыжым шымала…

– Шешке, чарне ынде… Кынел… Тый Венюшын капшым кандыра ден висен нал-я, пашкар дене йолжым висе. Эрла Чарлаш миен толам…

                                                                3.

    Эрдене Овроси мелнам кӱэште. Шокшо кочкышым пурлде, корныш лекташ ок йӧрӧ. Тыге эше аважак ойлен. Котомкашкыже кум мелнам осылен пыштыш. Юмылук ваштареш шогалын, оҥжым ыреслыш: «Корныштем корнем виктаре…»

– Стапанват еҥгай, погыненат шуктышыч? Айда корнылан шинчына,  – Лаймырвате Овросим ужаташ пурен.

– Рита, казам пакча шенгелнак вӱраҥлышым, ончалат?

– Ит коляне, кечываллан толам, йӱктем, а укем шеҥгеч ӱдырна ончалеш. Тый гына сайын миен тол, Стапанват еҥгай, –  Лаймырвате Овросин вуй шовычшым тӧрлатыш, котомкажым тупыш сакаш полшыш.

– Чарлажат ынде вашталтын дыр… – семынже мутланен, Овроси кудывечыш лекте.

– Чарлаже вашталтын, но пазарже туштак. Ит ойгыро, от йом, – Рита шонгыеҥым лыпландара.

– Ну, туге лийже…

    Овроси олашке писын миен шуо. Пурымаштак шекланыш: ола у тӱсым налын. Тоштыжым пужат, олмешыже у пӧртым нӧлтат. Пазар – тошто верыштак. Овроси, жапым шуйкалыде, шонен толмо пашаж дене ошкыльо. Котомкаж гыч шешкыжын висен пуымо кандырам да шанчашым лукто, пазар мучко ошкыл колтыш. У тунемме ий вашеш чыла гаяк лукышто книгам, тетрадьым, школ вургемым ужалат. «Шинчат шарлас…» – Овроси шонкала, то ик вере, то вес вере лишемеш. Келшыше чием шинчалан вигак ыш верешт. Венюкемлан эн мотор костюмым налам, вара пӱркыт гае каче лийын шогалеш, шоналтен, Овроси ик ужалкалше деран чарнен шогале.

– Уныкамлан школ формым налнем, теве тиде костюм мош шуэш? – кӱшнырак кечыше порсын шӱшан шем костюмым ончыктыш.    

– Оксатше сита мо, ковай? Тидыже шергырак вет, кум тӱжемыш шуэш… – тамакым тӱргыктен шогышо ӱдырамаш вашештыш.

– Кум тӱжем? Мо вара… Шӱшашкыже шӧртньым йыгыме мо?

  Илалше кевытче тамакшым кудалтыш, костюмым волтен, кован нер ончыкшо тушкалтыш:

– Ага! Шӧртньым йыгыме! – воштылале.

– Шӧртньӧ але шӧртньӧ огыл, но пеш моторыс! – Овроси ковай кандыра чумыркам рудаш тӱҥале.

     Чытырыше кид дене тыгеат, тугеат пӱтыркален ончыш – кандыра пеҥгыдын кылдалтын. Шот уке. Пошкудо ужалыше ӱдырамаш налшым эскерен, йолташ ватыжлан воштылале:

– Колтат вет шонго картам! Шкешт орланат, мемнам орландарат. Мом толаша ынде?

– Теве тидын кӱкшытан эрге икшывылан йӧралыже уло мо?  – рудымек, Овроси ужалышылан кандыражым шуялтыш.

– Висен ончышаш, – кевытче прилавке шеҥгелан йомо, – уло, ковай, лач ты размерлан толшо уло, – йӱкшӧ шоктыш.

– Тугеже мылам вӱдыл пу, ӱдырем, – Овроси куанымыж дене ласкан-порын ойлен колтыш. – Вара теве тидын кутышан ботинке кӱлеш, –шанчаш падырашым шуялтыш. Пошкудо ужалыше утен каен воштыл колтыш. Овроси куанымыж дене тудым огешат кол, семынже тугак шыргыжеш.

– Ой, уке, ковай, мый йолчиемым ом ужале. Теве ваштарешна ужалат, тушто ончал, – кевытче вашештыш.

– Тау, ӱдырем, ик паша лие, – Стапанвате савырненат шуктыш.

- Ковай, а оксатше? – кевытчын йӱкшӧ торжаҥе.

- Э-э-э калтак, лиям салтак, – Овроси шкенжым шке воштылале, – нелеш ида нал, шонго вуй тыгай вет…

   Котомка пундаште тошто шӧр пакетшым кычал муо. Тушеч нершовыч вӱдылкам луктын рудыш, сатучылан кагаз оксам шуялтыш. Пошкудыжо игылтын мане:

– Эрге-ӱдыретше оксагалтамат налын пуэн огыт керт мо?

   Ӱдырамаш-влакын кутырымыштым колын, кова деке кумшо ужалыше лишеме:

– Тыланда йолчием кӱлеш? Кӧлан налнеда? Уныкалан? Айста ончалына.

  Ужалыше шонгыеҥлан налме арверым котомкашкыже пышташ полшыш, корно гоч вӱден нангайыш, вара шанчаш кутышан йолчиемым ойырен пуыш.

– Тиде келшышаш, очыни, – лыжган пелештыш, - Кудшӱдӧ витле теҥгем шога. Но мый тыланда шулдыракын пуэм: 500 тенгелан налаш келшеда? Ме ялысе-влаклан южгунам шулдештарена.

– Э-э-э-э, кум тӱжем деч вара вичшӱдыжо окса мо? – Овроси шыргыжале.

– Тугеже кагаз атышкыже пыштен пуэм, уныкада куанен чийыже, таза лийже, – сатучо тауштыш. 

   Овросин куанжылан мучаш уке: уныкажлан школыш каяш полша.  Моло гаяк чатка, мотор, у вургеман лиеш. Шонгыеҥын шинчажлан шуко сай сату перныш. Теве йошкар кӧрган калошым пе-е-е-еш налнеже да… «Тений тоштымак чиен пытарышаш», – шоналтыш.

    Жап эше уло. Вашкаш нигуш. Автобус кок шагат гыч веле тарвана. Театрым ончалшаш, пужен колтен огытыл дыр… Овроси шке семынже шонкален, корно гоч вончыш. Уке, театр верыштыжак. Самырыкше годым Овроси  колхоз калык дене пырля тышке ятыр гана спектакль ончаш толын. «У муро», «Ачийжат-авийжат», «Салика» спектакль-влакым йӧратен ончен. Театр полат ончылно кож воктен ӱмылыш изиш каналташ шинче. Тошто артист-влакым шарналта: Георгий Пушкин, Мария Сапожникова, Степан Кузьминых, Иван Матвеев, Мария Митрофанова, Римма Русина, Майя Романова. Сценыште йоҥгышо муро-влакым кызытат сайын шарна. Семынже муралта:

– Ваш-ваш келшымаш  пиал,

Тиде, вик ойлем, шагал.

Коктын ик ой ден, уло шӱм чон ден

Паша ден илаш пиал. 

Паша ден илаш – пиал,

Тиде, вик ойлем, шагал.

Йоҥылыш лият – йолташ-влак полшат,

Тиде адакат улеш пиал. 

Куанен илаш – пиал!

Тиде, вик ойлем, шагал.

Ойгым чытымаш, йӧсым сеҥымаш

Адакат улеш пиал…

     Театрыш пурен-лекше-влакат улыт. Овроси тӱсленак ончыш: ала иктаж палыме артист койылда. «Еш илышышт мо шот вара? Мыйын семынак шонгемыныт дыр. Икшывышт ончат-уке? Шоҥго пӧртыш веле наҥгай кудалтат ман гыч шоктыш», – Овроси шонкала.

     Игече шокшо. Кече шыже велыш тайныме деч ончыч мландым сайынак ырыктен кодынеже. Овросим омо темдале: ала шокшо кече йымалне коштмо дене, ала шуко еҥ коклаште лийме дене вуй чот пеҥеш. «Ик шӱшпык омым малышаш гын веле?» – шоналтышат, котомкажым ӧндалын, кож тӱҥыш эҥертыш.

    Ик жап гыч омым ужеш: пуйто пасушто шурным тӱредеш, воктенжак ош вынер тувыран Тамара ден Венюкшо кылтам чумырат. Кенета, шӧртняҥше шурно пасум лойгыктен, Валерий куржын тольо. Тудат ошым чиен. «Авай, мый тольым!» – оҥ пеленже ӧндалеш. – Авай, айда мӧҥгӧ каена, нойышыч вет…

– Чыте, эше тӱред пытарен омыл.

– Э-э-э, сорлатым Тамаралан кодо, тек тӱредеш, а Веню кылтам чумыраш тунемеш. Тудат ынде кушкын, ончал…

– Чын, эргым, Венюна тыйын гаяк патыр кушкеш.

– Айда, – Валерий уэш аважлан кидым шуялта, - ачай тыйым шукертсек вуча…

   Юарлыше уныкажым, шӱлыкан шешкыжым ончалын, Овроси эргыж пелен тарвана…

                                                           4.

   … «Э-ла-лай, э-ла-лай» – Тамаран йӱкшӧ адак ял мучко шергылтеш.

– Адак логаржылан муынат шуктен, – Лаймырвате пелашыжым пашаш ужата.

– Эргыже школыш кая вет, куанен, – Лаймыр вашешта. – Мом ыштен кертына ме, Риту? Тамара гай тулыкшо тӱня мучко миллион! А мыняр икшыве ача-аван улмо ӱмбач тулык кушкеш?..

Тувырым чиен, картузым упшалын Лаймыр кудывечыш лекте. Лаймыр вате окна воктек шинче. Машина кудывече гыч кудал лекте да ял мучашкыла кудале. Шукат ыш эрте, Лаймыр уэш капка ончык кудал тольо. Лаймырвате марийже ваштареш лекте.

– Чий, олаш каена. Ялсовет председачыл мыйым шогалтыш: олаште Стапанват енгайым колышым муыныт.

– Ой, юмет… – Лаймырвате магырен шорташ тӱҥале. Пӧртыш пурен, содор вургемым вашталтен чийыш.

    Машина уэш корнышко тарваныш. Кевыт воктеч кудал эртыме годым Лаймырвате ужын шуктыш: тенгылыште вуйым кумык сакен, Тамара шинчылтеш. Кидыштыже – кленча.  «Э-ла-лай, э-ла-лай»  мурыжо у ойгым гына сӧра.  

 "Марий Сандалык - Марийский мир", 2015, 4№.





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1