Шер теммешке - мер паша!..

Шер теммешке - мер паша!..

 

 

«Молан возет?»

Кӧ шке илышыжым калык дене ушен гын, кӧн ура шӱм-чонжо тӱшка паша верчын йӱла гын, тудын ойгыжат теҥыз гай кугу, тудын куанжат кававундаш гай, йырваш чолгыжеш.

Шабдар Осып

Тиде шонымемым 2012 ий 23 март йӱдым, марий калыкемын IX погынжо вашеш Йошкар-Оласе конференций деч вара, сераш шинчым. Кугу мутланымашым палемдыме ыле, а лекте кӱчымын. Мер ушем-влак шке пашашт нерген шот дене ышт ойло. Тыгай йӧным кучылт ышт мошто. Уставлан эҥертен кӧ улмыштым ойлышт, (Саскавий) могай куатле еҥ-влак чумыргымо нерген шарныктышт  (МНК) шаланен кайыше-влакым уэш ушнаш ӱжыч (Марий ушем)... Самырык Алёна Иванова мылам келшыш - сайын ойлыш! Иктешлыш, ончыкылыкым нерген пелештыш, делегатыш кандидат-влак нерген палдырыш. Шот ден, радам ден, поро шӱлыш ден... Молан оласе мер калык Алёна гай шкенжым ыш ончыкто? Нигӧат ыш чарыс, ыш мешае...

Тидым ом умыло да тӱрлӧ семын шонкален умылаш тыршен серем. Мер илышыште умылдымаш, туткар, азап годым шӱлыкаҥын шонымемым кагазлан ӱшанем. Тиде мылам илаш полша. Моло пашамат ыштен моштем: суртсомылжо, сад-пакчаже, кидпашаже... А вуй эре тӱшка паша нерген шона. Еҥ кокласе кылын вияҥ-кӱрышталтмым эскера. 

Кок ий ончыч шочмо мландемын ик тӧражлан (Ильиналан) шортын-шортын возышым. Шинчаваш чылажым ойлаш правам уке да... Вӱротызан шонымем Сергей Чавайн лӱмеш уремысе фонтанын кӱш чымалтарыме вӱдйогынжо гай шыжалте. Пелашем ужынат, «Але вара тыгай серышым колтет?» йодеш. Огым, манам. «Тугеже молан возет?» - «Чонем лыпландараш...». От шинче: тӧраш савырныше палымем мыйын почеламут книгам ынеж савыкте. Тыгеат ойлышым, тугеат сӧрышым — ну нигузе. Меже тый денет йолташ улынас, пытартышлан кычкыралме семынак лекте.  Уке, манеш, ме йолташ огынал...

Теве кызытат серем... Илышыште чыным кычалын, пушкыдо кумылемым пеҥгыдемден, у пашалан кумылаҥын, ончыкылыклан ӱшанен.  Серем шканем, лудшемлан, йолташемлан. Калыкемлан манам гын, иктажше шум шогалта дыр. Но мый калыкемланат возем. Марий тӱнян увержым, сылнымутым, тачысе сеҥымашна, теҥгечсе йомдарымашна нерген. Мер илышыште сайым кычалын, уда деч утаралтын. Южгунам, айдемын йоҥылыш лиймыжым ужамат, шижтарен сералташ, тунар йылме чыгылталтеш! Пайдажым ом уж да шыпак ончен чаманем. Ме XXI курымын «шке ушан улам манше» икшывыже улына. Шӱдӧ пачаш ик шорвондымак тошкал, саҥганам уэш-пачаш кырена. Чонна тыгай! Ура!!! Мый шкежат тыгаяк улам. Но ийготым погымо дене ушанрак лийме шуэш. Вуйым ом ший, шкемым виеш нигӧланат ом темле: ӱжыт - мием, йодыт - полшем. Ик сер дечын шӱкалыт гын, вес серышке тӱкнем. Нигӧлан мешайыде, илаш моторын! - мыйын чоной! Уда паша деч аралалт, кӱлеш-оккӱлыш нерым шӱшде, ешым кучен,  «Марий Эл» редакцийыште тыглай авторын, уста писательын возымыжым саемден тӧрлен, сылнымутым серен, мер пашаште шолын, Ош Кугу Юмылан тауштен...  Тӱшка калык верчын тыршыме  - тӱняште эн кугу, эн чапле паша! - серен йӧратыме писатель Шабдар Осып.  Тудлан мый ӱшанем.  Тудо мыйым ок ондале.

Марий Элысе мер толкын тӱрлӧ шӧрынан, тӱрлӧ ончалтышан улмыж дене поян. Иктышт чоныштлан келшыше ушемыште, шке верыштым айлен, кучем дене ваш умылен илаш тыршат. Весышт нунын ваштареш улмыштым ончыктат, йӧнан годым, южгунам йӧн деч поснат шке шонымыштым ойлен, йӱлен когаргат. Тидыжат, тудыжат шочмо калыкын пӱрымашыж верч тургыжланен, кок йолгорно дене иктӧр (паралельно) эртат. Но тыгодым икымшыже шке илыш йӧнжым кучем кышкарыште кепшылалтеш (Э.Юзыкайн, Э.Чемышев), кокымшыжо эрыкан шонымаш дене шулдыраҥын пеҥгыдемеш (Козлов, Шкалина )але  шулен йомеш (Н.Попов,  В.Николаев, В.Пектеев). Ала нуно шке жапыштым вучат?.. Сай улеш, кӧ мер пашаште чыла моштымыжым (кумда, келге уш-акыл, шкем кучен, кутырен, ӱшандарен моштымаш, чоялык) кучылтын, шочмо калык нерген шонен ила ( М.Васютин, В.Мочаев). Шке вийлан ӱшанен, шордыла ончык эртен, ваштареш ойлышыжат (К.Сануков, Г.Шкалина, В.Танаков) шерге улыт. Нуно илышын пӱсӧ шӧрынжӧ дене коштын, шкешт нерген шагал шонат, жапыштыже, кӱлеш йодышым шынден моштымышт дене историйын вакшораважым пӧрдыктат.

Калыкыште «Кӧ дене улат?» манме йодышеш чӱчкыдынак тӱкнем. Кок ий ончыч ик сӱретче йолташем (С.Таныгин) «Мый тыйым Яковлеван еҥже улат ман шоненам...» мане. Кӧ тугай Лариса Яковлева? Шке пашажым сайын шукташ тыршыше шочмо марий калыкнан чувашватыже. Россий кугыжаныш Думыш сайлалтмыж годым тудын верч куанен йӱкленам, молымат тидым ышташ ӱжынам. Кӧ лийынам ныл ий жапыште тудын вуйлатыме «Мер Каҥашыште»? Мыйже VIII погынышто тудын верч мандатым шым нӧлталыс. Мыйын кумылем пӧръеҥ верч ыле. Но тыгай пӧръеҥже калык коклаште ыш кой. Тидын нерген ме ныл ий жапыште Лариса Николаевна дене ик ганат мутым ышна лук. Лариса Николаевна виян да куатле пӧръеҥ-влакын, нунын кумылыштым шуктен илыше ӱдырамаш-влакын сайлымашышт лийын. Туге гынат ме келшен, ваш шотлен пашам ыштенна. Тудо мыйым ӱлыкшын ыш ончо, мый мо кертмемым полшаш тыршенам.

Да, эртыше шым ий жапыште журналист да Мер Каҥашын (ныл ий) еҥже семын республикысе калык дене шолын илаш йӧн лие. Мер Каҥашыште, «Марий кумалтыш» юмыйӱла ушемыште  утларакшым журналист семын калык дене вашлийын, уверым пуэн мер толкынышто лӱҥгалтынам гын, Пӱртӱсын пӧлеклыме кумылем «Саскавий» марий ӱдырамаш да Марий Элысе Писатель ушемлаште почынам. 

Мер паша - чон йодмо сомыл. Тышке толмо корно икте веле: чон вургыжмаш, шке пӱрымашым ача-аван, кугезына-влакын сугыньышт почеш чоҥымаш. Чон йӱлымым  палыдыме еҥ-влак мыйым чӱчкыдынак ораде семын ончат, тыгайрак мут дене аклат.  Но яра жапем пӱтынек ты пашалан пӧлеклалтын: йӱд-кече манме гай ик сай лектыш верч шӱдӧ дене изи пашам тӧрлет. Мер паша мылам калык дене пырля илаш, шкемым тичмаш пиалан айдеме семын шижаш полша. Конешне, олмыштем кугыжанашын, верысе кучемын пагалыме еҥже лиеш гын, мер толкынлан утларак пайда лиеш ыле. Нунын технологий, ресурс манмет куатле. Ончалыт — пеледалтеш, пелештат — шочынат шогалеш, эше изиш пӱтыралыт — саскажат велалтеш. Но илышна лач кучем еҥын йодмыжо да кӱштымыжӧ дене гына ок чоҥалт. Илышыште чон кумыл дене ыштыме пашат шергакан. Поснак кызыт: шоя культура, шоя тӱняумылымаш озаланыме, айдеме чоным ужален-налаш тыршыме жапыште. Мыйым могай гына пашашке огыт ӱж: марий бизнесъеҥ мороженныйым ужалаш тарлынеже (Наумов), коллегем -   таза илыш йӧным темлыше пирамидыш шупшеш (Сергеев, Шакирова), палымем - мушкын-чиститлыше америнкан йӧрварым шӱкышӧ  сото маркетингыш (Очеев), нылымше уке-улшо изи пашадарем процент дене кӱжгемдаш темла (Долгова, Сергеев), визымше черле уш-акылем программироватлен эмлаш кӱлеш манеш (Актанаев, Соловьев)... Чылан сӧрат, ӱшандарат. Айдеме чоным мо дене гына огыт алгаштаре? Тыгодым шӱвал шындат нуно мыйын чонышкем! Нунылан Михаил Веллер манмыла «бабки, бабки, бабки гони»...

Но илатыс  мер шонымаш ден «ВийАр»-ысе самырык-влак! Нунын шонымашышт волгыдо, кумылышт кӱшнӧ, ӱшанышт мучашдыме, ыштыме пашашт чон гыч чоныш куснышо. Тӱҥжо - нуно шканышт ӱшанат. Садлан молылынат ойлем: чонда вургыжеш гын, ушныза мер пашашке. Тыглай айдемылан юмо молым пӱрен огыл. Поро паша ӱлык ок воч, манеш калыкна.

 

«Ик тымык ото уло...»

 

Марий юмыйӱла ушемыште «Ото» журналым савыктымылан вуйын шогем. «Ото» мылам моткоч шерге. Шке икшывем гаяк. 2002 ийыште «Марий ушем» вуйлатыше Ираида Степанован темлымыж дене тудым шочыктенам. Пашадыме улам ыле. Марий книга издательствыште коло ий ыштымеке, «Ото» икымше кугу проект лийын. Мый содержаний да савыктымылан вуйын шогенам, Ираида Александровна директор семын окса пашам виктарен. Тудын «Марий ушем» деч кораҥмекыже, икмыняр ий журнал деч посна илышна. XIII погын деч вара Тӱҥ онаеҥ А. Таныгинын йодмыж почеш уэш ылыжна.  Эртыше ныл ий жапыште кум номер лектын. Журналын пашажым ворандараш Н.Попов, С.Новиков, С.Пехметова, Н.Никтина, Г.Ласточкина, А. Соловьева полшат. Лудшо-влак кажне номерым вучат, кумылын налыт.

«Марий кумалтыш» юмыйӱла ушемым савыктышыже семын «Ото» марий айдемым юмо нерген шонаш, юмыйӱла пашалан пижаш тарата. Онаеҥ-влакын пайрем да кумалме йӱла нерген каласкалымышт, йӱлам шуктымо радамым лончылымышт дене пырля  кумалтышмутым, сылнымутым, калык ойпогым лудаш темлыме. Кужеҥер, У Торъял, Шернур  кундемлаште эртыше  кумалтыш-влакым кумдан ончыктымо. Туге гынат журналым калыкыште шарыме паша эркын кая. Кумалтышлаште калык журналым налаш моткоч кумылан. Но ты шотышто тыгай йӧндымылык уло: Юмо дене кылым кучен шогымо годым  ужалыме-налме пашам шукташ келшен ок тол. Тӱрлӧ вашлиймаште, пайремлаште тудым ужалаш лиеш. Но кӱсотышто... Очыни, могай-гынат вес йӧным муман. Ала, кумалтышыш толын, кугу  надырым пыштыше марийлан, пагалымашым ончыктен, тауштен яра кучыктыман?..

Юмыйӱла ушемын пашажам ончен, весат куандара: пытартыш ийлаште Йошкар-Ола воктенсе, Медведево, Оршанка районласе шемер калык Ош Кугу Юмылан вуйым савыме кумылым ончыктен. Тӱҥалыныт отым аралыме паша гыч, изи тӱшка дене кумалаш лектын, кугу пашалан пижыт.  Шернур велне Чумбылат курыкысо вуй савымаш  тӱнямбалсе шуко еҥым шкеж деке савырен конда. Эртыше ийын тыште латиндеш онаеҥ, шаге ончыко шогалын, калык лӱм дене Ош Кугу Юмылан пелештен. Вячеслав Мамаевын вуйлатыме Шернурысо юмыйӱла ушем ик эн виянлан шотлалтеш. Мер калык Вячеслав Михайловичын пелештыме ю мутшылан ӱшана.

Мемнан онаеҥна-влак тӱҥ шотышто шемер калык гыч лекше улыт. Акрет  годым шочшо тӱняумылымашым, кӧргӧ поянлыкым, чонышт гыч луктын, кертмышт да моштымышт семын мыланна каласкалат. Юмыйӱлана таче, тӱнямбалне пӱртӱсым аралыме верч тыршыше, тудым Юмо семын саклыше моло шотан калык дене пырля ила. 30-40 ий ончыч  калык ойпогым шымлызе Виталий  Акцорин ден поэт Валентин Колумб тыгай ойым серен коденыт:  «Марий калыкна шонымашыже, уш-акыл философийже дене наукымат ончылтен кертын!» Серымышт — сугынь гаяк. Калыкнам кугу паша вуча. Пӱртӱс — тиде юмо тӱняумылымаш таче келге шымлымашым, наука могырым  аралтыш-акым йодеш. Ты пашаш шымлызе-влакым ушыман. Российысе школлаште юмыйӱлам туныкташ тӱҥалме дене марий тӱняончалтыш нерген калыкыште утларак ойлаш, умылтараш йӧн шочеш. Но шымлыде, иктешлыде, туныктымо пособийым, книгам савыкташ ок лий. Онаеҥ-влак таче шке шинчымашыштым каласкалаш ямде улыт. Кугезына-влакын чон поянлыкыштым пӱрымӧ шергинде гае кушкын толшо тукымлан кучыкташ — тиде нунын порысышт. Шымлызе да онаеҥ иктеш ушнен, марий юмыйӱлан тӱҥ умылымашыжым (концепцийжым), кӧргӧ шонымашыжым самырык тукымлан ӱшанлын кучыкташ йӧным муына. 

«Марий кумалтыш» юмыйӱла ушем — таче тӱжем дене мер калыкым иктеш чумырышо мер толкын. Ончалза, кузе пытартыш ийлаште калыкнан чонжо ото деке мелын савырнен. Ошкуэр, Кугу Коклала, Шорнотысо, Чокмотоысо кумалтышлаште тӱжем дене калык погына. 2009 ийыште Советский районысо Кукмарий вел Тумеротышто кум тӱжем наре еҥ толмо нерген чонышто волгыдо шарнымаш ила. Тидын нерген огыл мо Сергей Чавайнын йӧратыме «Тӱжем денат, тӱжем денат...» мурышто туштен каласыме?

 

«Саскавий»

Тачысе «Саскавий» марий ӱдырамаш ушемыш маривате-влак  икымше гана 2007 ий 22 декабрьыште чумыргенна. Ме шарненна: эше эртыше курымын индешлумшо ийлаштыже национальный романтизм шӱлышеш шочын ыле тыгаяк лӱман клуб. Марий тӱнян эн чапле ватыже-влак, калыкнан элитыже Тимофей Евсеев лӱмеш тоштерыш чумыргеныт. Римма Катаева, Альбертина Иванова, Мария Матукова ты тӱшка гыч шарналт кодыныт. Мемнан кызытсе вуйлатышына, Галина Ширяеват, нунын коклаште лийын. Нуно тачат марий ӱдырамашын лӱмжым кӱшнӧ кучат. Нунын семын илаш, шкем тичмаш пиалан айдеме семын шижаш мыланнат нигӧат ок чарыс. 

Ме ончычсо Саскавий-влакын шӱлышыштым арален кодымо шонымаш дене  ушемнам «Саскавий»  марий ӱдырамаш ушем» ман лӱмденна.  Учредитлыме мутланымаште кумло наре вате лийын. Йошкар-Оласе культура, наука пашаеҥ, туныктышо, эмлыше-влак толыныт. Ушем вуйлатышлан Культура, печать да национальность паша шотышто министрын алмаштышыже Галина Ширяевам сайленна. Вуйверыш Галина Шкалина, Ираида Степанова, Надежда Казанцева, Антонида Ильина, Нина Орман  да мый лийынна. Вуйлатышым алмашташ Ираида Степановалан да мыланем ӱшаненыт. Тошто йӱлам аралыме шот дене ме Римма Катаевам, Альбертина Ивановам, Мария Матуковамат,   ӱжынна. Мария Байрамовнам вуйверыш сайленна ыле. Но тудо вашкумылым ыш ончыкто, ыш тол. 

Вуйлатышына кугыжаныш пашам шуктышыжла, Марий Элысе мер пашаланат чонжым пуа. Советский район Кодам ялын ӱдыржӧ Моско оласе академийыште «Культура сферыште кугыжаныш да муниципал виктем» специальностьым налын. Ешан, кок эргыже, ик уныкаже уло. Ме пагалена шкенан вуйлатышынам. Моло маривате семынак, Галина Степановна - сӱрткӧргыштӧ уста озавате. Книгам лудаш, бассейныш, марий мончаш, сауныш кошташ жапым муэш. Шке урлыкшо верч мутым кучен илыше: каныш жапшым ача-ава суртлан пӧлекла, шкет илыше ачажын тазалыкшым тӱткын арала.  Шочмо ялыш чӱчкыдын коштмыжо кок ий ончыч машина руль воктеке шинчаш таратен. Кызыт марий тӱняште тыгай ӱдырамаш шукын улыт манаш ок лий. Садлан ме кертме семын тудлан полшашак тыршена. 

А тунам, 2007 ийыште маривате-влак ончычсо тӱҥалтышым аралаш, у ошкыл, сай паша дене илышнам сылнештараш шоненна. Ме шке коклаште келанен,  чоным лыпландырен илыме корно деч кораҥаш, ӱдырамаш ончылно лекше пӱсӧ  йодыш-влаклан вашмутым кычалаш кутырен келшенна. Ушемыш тачат серыме йодмаш деч посна ушнаш лиеш. Кудло наре маривате ушемыште улмынам ий еда окса надыр дене пеҥгыдемдена.

Ушем шочмеке, тудым регистрироватлыме нерген шоненна. Пашам вораҥдарен колташ, проект пашаш ушнаш регистраций деч посна нигузеат ок лийыс. Уставым серенна, юридический требованийым шукташ йӧнымат кычал мумо гай чучын. Но «ответственностьым» шке ӱмбаке налме жапыште вуйвер ты шонымаш деч кораҥын. Мый тидын нерген тачат чаманем. Коми Республикысе вате-влак гай илаш гын, (Нуно Российысе регион-влак шотышто комитет полшымо дене деч миллион теҥгеаш проектым илышыш шыҥдарат. Яллашке лектын, арака йӱмо, аярым кӧргыш пуалтарыме, тамакым шупшмо, азам кудалтыме ваштареш ойлат. Тиде ешым чумырен, икшывым чын корно дене кушташ кумылым луктеш да йӧным ыштас) регистраций кӱлешак ыле. 

«Саскавий» шке паша планжым пӱтынек шочмо калыкын поянлыкшым аралымашке виктарен. Ме чӱчкыдынак шочмо йылме дене арун мутланыме, тӱвыра поянлыкнан шке шотан улмыжым перегыме,  кована-влакын йӱлаштым кучымо, таза уш-акыл, таза кап-кыл дене илыме шотышто мутланена. Тидын нерген ваш-ваш шарныктен, южгунамже туныктенат, ты койышым илышыш шыҥдаренна. Тыгай тӱняончалтыш мыланна шкеннам тичмаш пиалан марий айдеме, маривате семын шижын, илышнам чоҥаш полша.

Эртыше ныл ий жапыште шшагал огыл ышталтын. Ялысе ӱдырамаш-влак дене вашлиймаш, лӱмгече дене саламлымаш, йыргешке ӱстел, марий кочкыш фестиваль, марий пайремлашке (Пеледыш, Талешке да Тиште кече-влак) рӱж ушнымаш да тулеч молат. Чылажат кӱлешан, калыкыште палыме, мутланымашым таврватыше сомыл.

Мер пашаште чӱчкыдынак тыге лиеда: калык ончык лектын, туге ойлен колтена дык!.. Поснак  паша планым ыштыме годым. Поро да ушан улмынам тыге ончыктена. Сай койыш, нимом от каласе. Но мый вате-влаклан эре ойлем:  темленат гын, ыште! Вес семынже лийынжат ок керт: тыйын чон гыч шыжалт лекше шонымашетым молан вес еҥ илышыш шыҥдарышаш? Тиде ончылгочак кӱчымӧ лектыш нерген шижтарас... «Саскавийыштат» тыгай лиеда. Темлат, а вара йыштак эскерат, кузе ты паша ворана (Катаева, Альбертина). Ойленыт ыле: кугун  пагалыме вате-влакым иктеш ушен, ветеран-влак каҥаш гайракым чумыраш. Тачат ты ой  южышто чоҥештыле, шканже верым ок му.

Паша планыштына идалыклан кеч ик район дене кылым ыштен, ваш миен коштмым эн кугу пашалан шотлена. Икымше гана 2008 ий шошым ме «Индеш памаш» туркорно дене Кужеҥерысе Визым велыш миенна. Кужеҥер поселкышто районысо вате-влак дене йыргешке ӱстел йыр шинчын, ӱдырамашын илышыште верже нерген мутланенна. Визымыште тыгаяк вашлиймашым палемдыме ыле, но верысе вате-влак ала-молан ышт чумырго. Садлан ты миен коштмына Визым кундемысе пӱртӱс лоҥгаште каныме семын эртыш.

2008 ий шыжым Провой велыш лупшалтна. Тысе чолга вате-влак  культурологий доктор Галина Шкалинан «Марий илышын тошто кышаже» книга презентацийым ямдыленыт да авторын книгаж негызеш шке кундемысе йӱла поянлыкым модын, мурен-куштен ончыктеныт. Тиде Саскавий-влаклан моткоч вучыдымо лийын. Галина Евгеньевнан книгаже мариватым шке калыкын тӱвыра поянлыкшым йылт у семын ончалаш таратен! Тылеч вара тыште Ольга Майкован вуйлатыме  «Юлвий» ушем шочын. Пеленыштак «Сылвий» этнографий да фольклор ансамбль иланен. Вес ийын «Нылле ик порлыкым налын» шулдыран мут-влак книга негызешат тыгаяк мутланымаш эртен. Сылнымутчо Зинаида Ермаковам, Альбертина Ивановам, Лидия Семёновам, журналист-влакым мутланаш ӱжмӧ.

Мемнам Оршанкыштат вученыт. Тыште Татьяна Мальцеван вуйлатыме  «Ошлавий» ушем шочын. Шкетанын мландыштыже Галина Григорьева, Валентина Добрынина, Галина Петухова, Зинаида Волкова  гай вате-влак Мамич Бердейлан вуй савыме верым почмаште, тудлан кӱым вераҥдымаште ятыр тыршеныт. Нуно марий муро да куштымаш полшымо дене  самырык тукымым шуарат. Кугунур школысо «Шонанпыл» ансамбльыш кудло наре икшыве коштеш. Чолга ӱдыр-влак Марина Садова ден Людмила Помогаева тӱнямбалне марий муро дене таҥасымашке ушненыт. Йӧнымат муын моштеныт. Йодмо шуэш: таче Марий Элыштына «Шонанпыл» гай вес ансамбль уло мо? Уке вет. А вуйлатат тудым Кугунур школын туныктышыжо-влак:   Лариса Акулова ден Елена Рыбакова. IX марий калык погын вашеш конференцийыште Оршанка калык Елена Рыбакован пашажым Республика кӱкшытыштӧ  аклаш кӱлмӧ нерген шарныктыш. Чынак, молан сулышо айдемым суапландараш огыл?

2009 ийыште ме Ош Юмын ӱдыржӧ-влак денат вашлийынна.  Тыге Морко районысо Шор-Уньжа вате-влакым финн шымлызе Ильдико Лехтинен аклен. Нунын деке  унала «Саскавий-влакым «Передовик» ял озанлык артельын тунамсе вуйлатышыже Геннадий Григорьев ӱжын. Верысе вате-влакым ушан-шотан улмо койышышт мыланна  пример семын шарналт кодын. Кузе нуно шкештым чаткан кучат, кузе моторын ош тувыр-шовырым чиен моштат, кугезе ший деч аралалт толшо ший дене сылнештарыме ӱзагаршт!!! Ныл-вич шагат эрдене кынелын, ешым пукшен-йӱктен, вольык сомылкам тӧрлен, тӱшка пашашке куржыт. Еш вий дене шошо, кеҥеж, шыже пагытысе кугу пашам тӧрлен, телым кидпаша дене, ялысе ансамбльыште мурен-куштен чоныштым лывыртат. Людмила Григорьева, Римма Петрова, Алевтина Васильева, Галина Конышева да молат икшыве, пелаш нерген азапланен, мер пашаш ушнен, шкешт нерген утыжым огыт пуштылане. Чын марий вате тыгаяк лийшаш огыл мо?!

2010 ийыште Саскавий-влаклан Марий Турекын Савак мландышкыже миен савырнаш пиал шыргыжале. Марий мурызо Ида Крылован шочмыжлан 80 ияш лӱмгече Надежда Казанцевам «Муро йӱкеш шочынам» книгам сераш таратен. Книга пайрем мурызын шочмо кундемыштыже увертарыме фестиваль кышкарыште эртен. Тунам верысе администраций Ида Крылован лӱмжӧ дене кучем да мер пашаште чолгалыкым ончыктышо ӱдырамаш-влаклан премийым кок ийлан ик гана кучыктымо нерген увертарыш. Кӧлан икымше премий логалеш - вургыж вучена.

Тений, 30 мартыште, Саскавий-влак У Торъял посёлкышто «Шонанпыл» ӱдырамаш клубын еҥже-влак дене вашлийна. Мутланымаш шочмо калыкнан ик эн яндар йӱкан шӱшпыкшӧ, Марий Элнан калык, Россий Федерацийын сулло артисткыже Майя Романован лӱмжӧ дене кылдалтын ыле. Чаманена, Майя Тимофеевна шкеже миен ыш керт. Родо-тукымжо, пошкудыжо-влак пеш чот вученыт гынат... Чумыргышо калык актрисын усталыкше, чон поянлыкше нерген кугешнен ойлен. Марий Элын калык писательже Василий Горохов, Кугу сарын ветеранже Алексей Якимов, родыжо Тамара Пушкина Майя Тимофеевнам ӱмыр мучко пагален йӧратымышт нерген ойленыт.

Яллашке лектын коштмо мемнамат унам вашлияш кумылаҥден. Ялысе йолташ ӱдырна-влакым олаште вашлийына: тоштерыш, сӱрет да кидпаша выставкыш, театрыш ӱжына. Провой, Унчо, Оршанка, Марий-Турек вате-влак Йошкар-Олашке толын, мемнан дене пырля чонышытм лывыртеныт. 

Моло мер ушем семынак «Саскавий» проект дене пашалан кумылан. Ме 2009 ийыште тӱшка калык дене артист да поэт Йыван Кырлалан шочмо ялыштыже кӱым вераҥдаш полшенна. Калык чонышто шочшо проект кучемыште полышым муын огыл, садлан ты пашалан пӱтынек калык вий дене пижме. Саскавий-влак,  Шернур районысо Купсола калык дене кылым ыштен, оксам чумырымашке 1500 наре еҥым ушеныт.  Тиде чынак калык кумылым иктеш чумырышо паша лийын. Калыкнан лӱмлӧ эргыжлан чапкӱым вераҥдыме дене ял калык шке илыш йӧнжымат саемдаш шонен. Тыште таче кажне озавате канде тул дене пайдалана.  Марий Элысе автодорын 2010-2015 ийлаште чоҥаш сӧрымӧ корныжыжат шуйналт возеш манме ӱшан дене илена. 

«Марий Элыштына пытартыш ийлаште калык уш-акылым, калык чоным сургалтарыше идей уке уке гаяк, - палемден «Саскавий» ушемын 2011 ийым иктешлыме да сайлыме погынымаштыже  Марий Эл культура, печать да национальность паша шотышто министр М.Васютин -  Таче посна идейым илышышке шыҥдараш йӧнат уло, а чоным авалтыше  проект уке гаяк. Теве Правительство театр-влаклан сай грантым ойырен, кузе тудым илышыш шыҥдарыман, мучаш марте раш огыл. Тиде мемнам тургыжландара». 

Тиде мыйымат тургыжландара. Мер ушемын йӧнжым саемдымаште проект паша эн тӱҥ верым налшаш. 2011 ийыште «Саскавий» ушем «Муралте, авай, марий мурым» проектым илышыш шыҥдарен. Шепкамуро-влакым савыктен, Йошкар-Оласе азам ыштыме пӧртыштӧ самырык ава-влаклан кучыкташ шоненна. Ом шылте,  проектым шке книгамым савыкташ кӱлмӧ шонымаш дене чоҥенам. Йоча книгамын марий шӱлышан, марий кумылан лийшашыжым раш ужынам. Фото ден сӧрастараш Денис Речкиным йодынам, шернур тӱрызӧ Лидия Веткина лӱмын марий ӱдырлан тувырым, ончылшовычым тӱрлен. Проект  М.Кастрен лӱмеш ушемысе еҥ-влаклан келшен. Нуно типографий роскотлан оксам ойыреныт. Тунамак «Саскавий» ӱдырамаш ушем гоч Марий Элысе этнокультурым 2009-2013 ийлаште вияҥдымаш» программа дене «Марий Эл Президентын грантше» манме окса ойыралтын.  Тидлан Марий национальный конгрессын банкысе счетшылан эҥертыме.

Еҥын йӧнжӧ — тудо еҥынак. Еҥ шинчаш ончен, нимодымо айдемыш савырнаш моткоч куштылго. «Айдеме - эн шерге поянлык, порылык, вашполыш » манме шонымаш — пшик ӱштылалтыт. Тунар волтен шындат южгунамже! 

Мер илышыте «пошкудын» сай лектышлан кыжганымаш эреак лийын. Таза таҥасымашым ужамат, «Чӱкталте!» - шке семынем куанем. Но кунам мыйын порылыкемым лавыраш тошкат...  Ом чыте мый тыгайым, сай шонымемым ом пу тошкаш. Тек шкешт лавыраштышт почаҥыт, а мый кораҥам... Ик чӱчалтышыштат ӱмбакем ынже логал. 

Тачысе илышыштына айдемем шотлыдымаш чыла вере шижалтеш: уремыште, корнышто, кевытыште, автобусышто, эсогыл театрыштат... Йӱштӧ кумыл йыр-ваш озалана. Ончылгочак воктен шогышо айдемым тушман семын ужына. Кевытысе ороллан мый ворла коям, кондукторлан — мераҥла, полицайлан тушманла. Мый палем: воктенем улшо южо марийжат мыйым ужалалтшылан шотла. Тольык кӧлан? Мо шотышто? Кӧлан кӱлам мый серен моштымо усталыкем, марий шӱлышан шонымашем ден? Кӱлмемым пешыжак ом шиж.  Шканем шке кӱлам. Моткоч кӱлам!..  Ом кӱл гын, ом иле ыле.  

  Президентын грантше Йочам аралыме кечын мер калыклан Курчак театрын «Колыбельная» спектакльжым ончыкташ, чумыргышо-влак дене шочмо йылмын, тӱвыра поянлыкын, йӱлан кӱлешлыкше нерген ойлаш йӧным ыштен. «Муралте, авай, марий мурым» книган  6000 экземпляржым Йошкар-Оласе перинатальный рӱдерын йоча врачше Лариса Фёдоровалан кучыктымо. Тудо самырык ава-влаклан пӧлекла.

 

А мый йӧратем сылнымутым...

                        Таче калыкемын

                        Чонжо куштылемын,

                        Йӱр почеш рӱзалтше

                        Тумерла гаяк, -

тыге возен Валентин Колумб эртыше курымышто. Ме тачат йӧн лийме семын, моштымына семын чон кумылнам почаш толашена. Тумерлаже семынак огыл гын, куэрла гайже шогылтынак. Мер паша нерген ойлышыла, сылнымут нергенат пелештыде ок лий. Писатель ушем таче мер ушемлан шотлалтешыс. Тугеже серыме пашамат мер паша семын аклыман.

Проза дене серымем тӱҥ шотышто журналист пашам дене кылдалтше. Калыкнан ончылъеҥже, сылнымут да мер илыш нерген очерк, статья-влак жапын йодмыж дене «Марий Эл» газетыште, «Марий сандалык», «Ончыко» журналлаште савыкталтыт. Финляндийыш, Сургутыш миен коштмо нерген очерк тӱҥалтыш лийыныт. Тылеч вара «Шарнымаш сортам» ылыжтенам: калыкыште пырчын-пырчын шарнымашым поген,  писатель-влак Г.Чемеков, Е.Герасимов, Ю.Байгуза, А.Сенькова, Т.Петухов, мурызо Ида Крылова нерген серенам. Чонемым пунчалме семын. 2011 ийыште Морко район «Передовик» ял озанлык артельыште дояркылан пашам ыштен коштмемат лудшылан келшен. Очерк Марий Эл Президентын ял озанлык паша теме дене  номинацийыште премийыжм сулен.

Яра жапыште, кумыл лекме годым поэзий дене илем. Почеламут книга-влакым савыктем. Пытартыш ныл ий жапыште лышташ гай вичкыж кок книгам луктым: кӱшнӧ ойлымо «Муралте, авай, марий мурым» да йолташ-влаклан пӧлек семын кучыкташ лийже манын,   «Шеремет, Шернурет... / Сернур, Сернур...!» рушла-марла почеламут сборникым. Марий лудшо таче почеламутым йӧрата манаш ок лий. Туге гынат яллашке мийыме годым книгамым йодыт. Поснак вате-влак мыйым автор семын сайын палат. 

Тауштымо шуэш почеламутемым кусарыше родо-тукым писатель-влаклан: Александр Волковлан, Арво Валтонлан, Светлана Хамалайненлан, Леена Лаулайайненлан, Райя Бартенслан, Надя Каталинлан, Янош Пустаилан.  Нуно почеламутемым карел, венгр, финн журналлаште савыктеныт. Эстонийыште  «Kuum ӧӧ» (2008), Финляндийыште «Vaahterat palavat» (2009), «Tie marin nykylyriikkaan” (2011) альманахлаште серымем савыкталтын. Эстонийыштак Арво Валтон, «Soovin saada nӓkineiyks” (2010) книгам печатлен. Тиде мыйын кумылемым нӧлта.

Тений мыламат пел курым темеш. Лӱмгече вашеш Марий Элыштемат кум томан ойпогым (поэзий, очерк-влак, кусарыме сылнымут) савыкташ йодмашым серенам. Раш вашмутым але налын омыл гынат, ӱшаныме шуэш: иктаж-кунам... 

Иктаж-кунам

Толеш дыр мландыш тымык

Ош ландыш рӱзалта ош оҥгырлам.

Тунам, тунам

Айдеме чон моторлык

Сеҥа чыла азап ден орлыклам.

Тунам, тунам...

Но ландышын шке жапше...

Тунам, тунам...

Айдемынат тыгак...

Кодеш эрелан

Илышнан суапше,

Эн неле годымат

Огеш тугалт...

 

Тиде серымемым вӱдшор тылзын визымше кечынже мучашлем. Таче Марий кугыжаныш университетын  Финн-угор институтыштыжо Марий калыкын IX погынжо вашеш самырык-влакын конференцийышт эртыш. Лариса Яковлеван вуйлатыме Мер Каҥаш самырык тукымлан корным почеш.  Погыныш 17 делегат сайлалте. Студент, аспирант, туныктышо, шымлызе-влак-влак, ваш-ваш темлен, шке ӱшан мутыштым ойлышт.  Кузе нунын илышышт чоҥалтеш, могай пӱрымаш нуным вуча, ме огына пале. Ӱшаныме шуэш: шочмо калык, йылме, тӱвыра нерген тургыжланен ойлымыштым нуно огыт мондо да Марий Сандылыкнан тӱҥ поянлыкшым курго семын арален кужу ӱмыргорным эртат.

Мер Каҥаш вуйверын 2008-2011 ийласе еҥже,

«Саскавий» марий ӱдырамаш ушем вуйлатышын алмаштышыже,

«Ото» журналын тӱҥ редакторжо

Зоя Дудина-Глушкова

«Марий Сандалык» журнал, 2012 ий 1 №.





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1