Поэзий шепкаште могай йоча озалана?..

Поэзий шепкаште могай йоча озалана?..

Тунемме ий мучаште марий кугыжаныш университетын сылнымутлан шӱман студентше-влак «Поэзий шепкаште» почеламут книгаштым савыктен луктыч. Тиде – тыгаяк лӱман сылнымут клубын икымше паша саскаже.  Савыктен лукташ Марий Эл писатель ушем, самырык-влакын «У вий» ушемышт полшеныт. Книгам чумырымо годым кугу чолгалыкым  университетын студенткыже Т.Соловьева ончыктен, шкеак редактироватлен. Ойым пуышо редактор семын С.Д.Архипова полшен. Книга комым О.А.Филиппова сӧрастарен. Тираж – 700 экземпляр.

Май мучаште студент-влак ты книган шочмо кечыжымат пайремлышт. Рушлаже ынде тыгайым "презентаций" манына. Пайрем пеш куанле ыле. Шуко тау мут "Поэзий шепкам" рӱзышӧ Татьяна Соловьевалан йоҥгыш. Студент-влак дене пырля мыят куанышым:  у пагыт самырык-влаклан кугу йӧным ыштен. Кузе ты кугу йӧн дене  нуно пайдаланеныт – тидын нерген мыйын возымем.

У савыктыш лудшылан латкок авторын кудло ик почеламутшым темла. Нуно (В. Комаровым шотлаш огыл гын) чыланат Марий кугыжаныш университетыште тунемыт.

Мо нерген возат тачысе самырык-влак? Тиде йодышлан вашмутым почеламут-влакын вуймутышт гычат палаш лиеш. Возат шочмо-кушмо мландым, ялым, калыкым пагалымышт нерген, авашт, лишыл таҥышт  нерген. Илышын тӱрлӧ сынже – ошо ден шеме, куан ден ойго, айдемын верже – нерген  моло деч утларак раш каласаш тырша  Надежда Васильева. Шонымашыже шкешотан, каласен колтымыжо вучыдымо, койышыжо – шкем умылаш тыршыше. Ончалза ныл корным:

Яндар кагазым кидыш налын,

Чонем ден кӱшкӧ чоҥештем.

Лышташыш кумылым пышталын,

Каем поэзий корно ден…

Надялан  ойырен налме корныштыжо утларак куан кумылым, ӱшанле йолташым тыланыме шуэш. Тыгай кумыл денак  возалтыныт Е. Яковлеван "Йомшо порылык", "Осал паша" почеламутшо-влак. 

Кажне гаяк автор шканже шке шочмо мланде нерген рашемдаш тырша. В.Комаров «Кельмаксола – вис-вис кундем», Т. Лапина «Шочмо вер ӱжеш», Н.Николаева «Марий Эл», Р. Сунгурова «Олор ялем» почеламутлаштышт шочмо ялым, элым моктат.  Возымаштышт лудшылан у шонымаш, у сӱрет, сылнымут формо але огеш кой. Надежда Николаева «Марий Эл» почеламутшым, моло дене таҥастарымаште, утларак куаныме  кумыл дене возен, шонем:

Марий Эл да марий калык,

Пешак шерге улыда.

Мыланем ок кӱл поянлык,

Пеленемже лийыда.

Авторын тиде почеламутым сцене гыч йоҥгалтарымыжым ик гана веле огыл колынам. Ойлымыжым колыштын, почеламутысо шонымашым луктын каласыме почеш кычкыралтыш палым шындымемак шуэш. Чаманаш кодеш: авторын кумылжо ден книгаште возымо икгай огытыл.

Надян «Пӧтъял школемлан» почеламутшо нергенат каласыде огеш лий. Автор шочмо школжо нерген кугешнен, моктен возен. Почеламутын утларак ужашыже   кум стопан анапест йӧн дене келыштаралтын. Но  икымше строфа нерген тидым каласаш огеш лий. Тыште икымше корныштыжо кум стопан ямб, кокымшышто – каласашат ок лий, могай размер озалана. Тиде ныл корныштак слогын чотшо тӱрлӧ, уто слогеш йылме тӱкна. Авторын икымше строфа деч молыжым чаткан возымыжо «Тыгай ситыдымашыже кушеч лектын?» йодаш тарата. Ала книгам чумырен редактироватлыме годым тыгай ситыдымаш шочеш?  

Вера Гордеева «Элем ден кугешнем» почеламутышто эл нерген утларак иктешлыме, утларак келге шонымашым почын каласаш ӧрын огыл. Тидын дене тудын возымыжо моло деч ойыртемалтеш. Автор эртыше илышлан акым пуаш огеш лӱд, мучаште самырык-влак лӱм дене товатлыме семынат каласен колта. Авторын тыгай шӱлышыжым мокталтыме шуэш. Но туге гынат ты почеламутышто пералтышым эскерен шуктыдымылан кӧра йӱк йогынвӱд семын ок йыргыкте. Корнылаште слогын тӱрлӧ чотшат шонымашым ласкан каласен колташ эрыкым ок пу. Лач ты мландыштет марий калык ташлен; Элнам шӧрньӧ семын аклаш тӱҥал(ы)на  ой-влакымат утларак шонен возыман ыле дыр. Марий калык кузе ташлен кертеш? Элнам шӧртньӧ дене таҥастараш келшен толеш мо?

Утларак рашын ушешем шарналт кодо Вячеслав Комаровын почеламут аршашыже. Тудо – Советский район Кельмаксола ялын эргыже, Марий пединститутым тунем лекмеке, ик жап школышто тыршен, кызыт Марий телевиденийыште пашам ышта. Ятыр жап возен шогымыжо почеламут негызым чаткан, шот дене келыштараш полшен.

Вячеславын возымаштыже калыкнан чон поянлыкшым, йӱлажым пагалыме, шочмо кундемым йӧратыме, йолташым аралыме кумылжо шижалтеш. Тидыжак шерге мыланна возаш тӱҥалше авторышто. Тудо утларак келгын марий айдемын чонышкыжо ончалаш тоштеш: илышыштына могай верым ото («Мый коштам отышко»), йылме («Жаплыман шке йылмым») налын шогымо нерген шке шонымашыжым луктын каласа. У саман калыкнан тӱняончалтышыжымат, йӱлажымат у семын ончалаш кӱшта. Тиде тема марий поэзийыште йӧршеш але тӱкыдымӧ. Садлан самырык-влак ты йодышымат рашемдаш пижыт манын, ӱшаныме шуэш. А Вячеславын южо ойжо марий тӱняумылымаш дене огыт пуналт гынат, (Марий еҥ Юмо деке вашкен), возымаште у сылнымут йӧн-влак уке гынат, авторын кӱлешан йодышым тарватымыже лудшын кумылжым савыра.

Тематика могырымак ончалаш гын,  ӱдыр-влак чӱчкыдын ава нерген возат. Тыгай улыт Т. Яковлеван «Аван ойгыжо», Т. Соловьеван «Аваем», Т. Лапинан «Тылат авай», В. Гордееван «Салтак пӱрымаш» (вуймут нерген шоналташ уто огыл)  почеламутышт. Татьяна Лапина шыма да ныжыл икшыве семын уэш да уэш "Авай" манмыж дене лудшынат кумылжым савыра.

Тылат, авай, ойлем эн ныжыл мутым,

Тылат, авай, пеледышым погем

Уло почеламут тыгай кумыл дене возалтын.  Ӱдыр стихын чоҥалтме радамжым эскерен возен: ритмат тӧр возын, рифмат чатка. Чаткалык авторын ныжыл куанжым шижаш полша. 

Автор-влак утларак раш шке шижмашышт, йӧратымышт нерген возат, но тыгодымат шкеныштым шке умылаш тыршымышт раш шижалтеш.  Тидлан нигунарат ӧршаш огынал, вет рвезылык – айдеме илышын эн сылне, эн шарнаш кодшо пагытше. Вера Гордееван почеламут аршашыже «Вараш кодынат» почеламут дене почылтеш. Чоҥалтме могырымат, шонымашым радамлыме могырымат автор шке кумылжым чаткан, уто мут деч посна кагазышке пыштен. Ты почеламут негызеш Вералан ончыкыжым знак шындыме шотышто утларак шонаш  ойым пуымо шуэш. Молан манаш гын самырык автор-влак шукыж годым точко, запятой дене гына пайдаланат. А вет знак полшымо дене почеламутысо шонымашым утларак келгемден, утларак умылаш лийшын, ӱшанлын лудшо деке намиен шукташ лиеш.

 Т.Соловьева "Тый улат да" почеламутыштыжо эше шкенжым раш умылен шуктен огыл, коеш:

 Илышемлан тачат ом куане,

Кеч пиал дене темын суртем…

воза автор да ныл корно гоч иктешла:

Мыланемже куан икте веле:

Тый улат, да ош тӱняште илем!

Тыгай ваштарешла шонымаш лудшын кумылжым огеш нал, чонышкыжо ок воч. Адакшым пытартыш корнышто мут радамымат кӱлеш деч посна вашталтыме. Ончалза кузе сылнын йоҥга икымше корно: Тый улат, да илем ош тӱняште… "Ом ӧпкеле", "Кечан йӱр", "Таҥемлан" почеламутшо-влак нерген тыге каласаш ок лий.  Автор шонмашыжым, шижмашыжым радамлен, раш почын пуэн.

Раиса Сунгурован "Ом йӧрате" почеламутшо моло автор-влакын возымышт деч ойыртемалтеш. Уло почеламут ик рифме полшымо дене келыштаралтын:

…Ом йӧрате йӱрым шинчашкем витен.

Ом йӧрате мурым кумылем волтен.

Ом йӧрате пӱрым вуйым аҥыртен.

Ом йӧрате тыйым весе алмаштен…

Авторлан ойым пуымо семын каласынем: предложений-влакат икгай синтаксический йӧн дене чоҥалтыт ыле гын, шонымаш лудшын чоныш утларак келгын шыҥа ыле. Тидым тӧрлаш – нимомат ок шого. 

Книгаште прозым возышо автор икте гына – Светлана Конакова.  Тудо пӱртӱс сӱрет полшымо дене лудшым илыш нерген шонаш тарата. Тыгай улыт «Шонанпыл», «Шӱдыр», «Шошо» шонкалымашын, южгунамже мутланымашан, ойым пуышан, новелла сынан, кӱчык ойлымаш-влак. Шочмо сылнымутыштына тиде жанр кумдан шарлыше огыл. Садлан, Светлана, тыгай ойыртемалтше произведений-влакым ончыкыжат шочыктен шого.

У книга нерген возымаштем поэзийын негызшым гына ончальым: ритм, рифме, шонымашым раш да чын  возымым. Негызлык шинчымашым самырык-влак эше кыдалаш школыштак налыныт. Ты шинчымашым ончыкыжо моштен кучылташ тӱҥалыт манын, ӱшаныме шуэш.

Республикысе писатель ушемын пытартыш погынымаштыже поэт, Марий Эл кугыжаныш премийын лауреатше А.Спиридонов редактор-влак институтым йомдарен толмына нерген азапланен ойлыш. У книгам шергалме годымат тиде раш койо. Самырык-влак опытан редакторлан эҥертат ыле гын, книгам ямдылыме годым шуко ситыдымаш деч кораҥаш лиеш ыле.  

"Поэзий шепкан саскаже" ончылмутышто поэтесса Светлана Архипова воза: "Сылне ойпидыш тыйын шӱм гыч лектын гын, ош тӱняште тудо нигунам кокыт лийын ок керт, тудо – икте, лач тыйын гына.  Муретым, радамлен каласкалыметым  вес еҥ дене нигунам от луго, вет тудо тыйын илышет, койышет, мастарлыкет, куанет, моторлыкет".  Светлана Дмитриевна дене моткочак келшыме шуэш. Но тӱҥжӧ, очыни, тыште огыл. Тӱҥжӧ – лудшо айдеме возыметым колыштын, моло автор-влак  коклаште тыйын чон йӱкетым пален, ойырен кертше. Самырык-влакланат тыгай сылнымутым шочыкташ сугыньлем.

 

29 пеледыш 2006

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1