«Пайрем, пайрем» манмет дене

Тачысе темылан

«Пайрем, пайрем» манмет дене

Шкенжым пагалыше кажне калыкын шке пайрем календарьже, радамлын эртарыме йӱлаже уло. Тылзе календарьын ончыктымыж дене толын шогат кугезына-влакын арален кодымо йӱла пайремышт. Тиде радам таче Марий юмыйӱла ушем, тудын вуйлатышыже, Тӱҥ онаеҥ А.И.Таныгинын, полышкалышыже В.М.Мамаевын  ойжо почеш  пеҥгыдемдалт шукталтеш.

Тылеч посна мер калык вияҥме корныжым, моло калык деч ойыртемалтше улмыжым пеҥгыдемдыше кече-влакымат палемден. Таче шкешотан калык улмынам ончыктышо кум национальный пайремым пайремлена.  Тиде: Марий талешке кече (26 апрель), Пеледыш пайрем (12 июнь), Марий тиште кече (10 декабрь). Кажне пайрем йӱла моло калык деч ойыртемалтше пӱрымашнам, вияҥ толмо корнынам, чон поянлыкнам, тӱняумылымашнам ончыкта. А кузерак ме нуным пайремлена?

Талешке кече

Пайрем кажне ийын 26 апрельыште эртаралтеш. Тиде кечын 1556 ийыште кугыжан сарзыже-влак дене кредалмаште Малмыж орым аралыме годым марий талешке Болтуш колен. Пайрем нерген шонымашым эше 1917 ийыштак Пӱрӧ олаште эртыше Икымше марий погынышто просветитель П.П.Глезденёв ойлен улмаш. Болтуш гай талешкына-влакым шарнен, тыгак моло чолга еҥ-влакын лӱмыштым мондаш огыл манын, 26 апрельым икымше гана 1991 ийыште «Марий ушемын» еҥже-влак палемденыт. Тыге ме калыкнан талешкыжым шарныме дене чон куатнам нӧлтена. Кугу сарлаште вуйым пыштыше-влакым шарнен, тачысе чолга еҥ-влакым сеҥымаш дене саламлен, чоныштына ончыкылыклан ӱшаным шочыктена. Калыкна дене утларак кугешныме кумылым аралена, шочмо мландым йӧратыше, кугуракым пагалыше самырык тукымым куштена.

Но пайремым эртарыме йӱла, радам але пеҥгыдемын шуын огыл. Школлаште, книгагудылаште тачысе чолгаеҥ дене вашлиймаш, лудмаш, вуй савымаш-влак эртаралтыт гынат, уло калыкнам иктеш ушышо паша таче але уке. Ты шотышто мер ушем-влак мучаш мартеак  шке йӧныштым кучылтыт манаш огеш лий. Ӱмаште Мер Каҥаш Йошкар-Оласе чапкӱ-влак воктеке пеледыш аршашым, вуй савыме йӱлам шуктымо радамым мер ушем-влаклан шукташ темлен ыле. Туге гынат Йошкар-Олаште, В.Мосоловым, И.Палантайым, С.Чавайным да молымат шарналтен, чапкӱышт, шарныме оҥашт ончыко калыкым чумырымо огыл. Районлаште да яллаште улшо чапкӱ, кугезына-влакын шӱгарлашт нергенат ты кечын шагал еҥ шарналтен. Икмыняр ий ончыч ты кече вашеш кугезына-влакын шӱгарыштым тӧрлымӧ пашам тӱҥалме ыле. Но пытартыш ийлаште ты суап нергенат мондымо гай чучеш. Моктанаш нимо ден: шӱкшудо да вондер дене петыралтше шӱгар тачысе тукымнан арже нерген ойла.  

Икмыняр ий ончыч Талешке кечын Йошкар-Оласе самырык-влак Марий паркым почмо йӱлам илышыш пуртеныт ыле. Ынде Марий парк уке. Садлан марий ӱдыр-рвезе-влак утларак куатле йӧным кычалыт. Тидын нергенак ойла тений нунын «Тый марла кутырет?» акцийлан ямдылалтмышт. Ты кечын студент-влак Йошкар-Оласе уремлаште шке таҥашыж деке ик йодыш дене лектеш: тый марла кутырет? Вашештыше кажне еҥым ӧрыктарыше пӧлек вуча.

Чыла тидым шотыш налын, февраль кыдалне Мер Каҥаш Талешке кечым эртарыме пайрем сценарийлан конкурсым увертарен. Сценарий 1,5-2 шагаташ пайрем программым авалтышаш. Тыгодым сценарийын тӱҥ шонымашыже пайрем калыкын чон куатшым нӧлтал колтышаш, шочмо мландым, калыкым йӧратыме, аралыме шижмашым шочыктышаш.

Возымо пашадам Мер Каҥашын правленийышкыже тыгай адрес дене колтен кертыда: 424000, Йошкар-Ола, Гагарин урем, 8 пӧрт ,  206 пӧлем. Тел.: 64-15-72. Эл. адрес: mochaev@bk.ru 

Сценарийым возышо да сеҥыше радамыш лекше-влаклан Мер Каҥаш правлений турист корныш лекташ путёвкым кучыкта.

Пеледыш пайрем

Шошо ага пашам мучашлымек, акрет марий Агавайремым пайремлен. Неле нур паша деч вара муро, куштымаш, модыш дене кап-кылым лывыртен.

Совет жапыште Агавайрем, Семык олмеш шочын Пеледыш пайрем. Тиде пайрем йӱла йӧршеш вес сынан, у илышым чоҥаш тыршыме дене ылыжын. Икымше гана 1920 ийыште Шернур селаште эртаралтын. Пӱртӱс лоҥгаште тӱшка калыкын чумыргымыжо пӱртӱсын икшыве улмынам шижаш йӧным ыштен. У пайрем калыкнан уш-акылжым волгалтарымаште, у илышлан сай негызым чоҥымаште кумда верым айлен. Тыге верлаште калык шке паша лектышыжым иктешлен, вара район да республика кӱкшытыштӧ шошо ага, вольык ончымаште ойыртемалтше-влакым саламлен, пӧлек, окса премий дене палемден. Поян культур программе темлалтын. Вий-куат дене таҥасымаш, концерт, мурен-куштымаш калыклан келшен.

Туге гынат кодшо курымышто Агавайрем кумалтыш, чыла вере огыл гынат, лийын. Шернур районысо Марисола-Купсола ял воктен улшо шелыкышке нигунамат ты тул ыш йӧрӧ: неле сар ийлаштат, совет кучемын юмылан кумалме ваштареш шогымыж годымат  Кужеҥер, Советский, Морко, Параньга, Йошкар-Ола вел марий-влак тышке толыныт. Кунар чот чареныт, тунар утларак калык тышке вуй саваш вашкен. Оно-Морко Агавайрем иктешлышылан шотлалтеш да эн  пытартышлан эртаралтеш. Совет кучем тошто йӱлам жаплымылан поктылын. Садлан коча-кована, ача-авана-влак эр кече дене пырля лектын кумалын огытыл. Шелык олмыш йӱдрӱдын толыныт. Ӱжара печкалтме деч ончыч,  сомылым шуктен, мӧҥгыш пӧртылыныт.  

Илышнам пужен чоҥымо деч вара Пеледыш пайрем Российын кечыж дене иктеш толеш. Ты кечын руш родына «Руш куэ» пайремым, татар пошкудына «Сабантуйым» пайремла. Тыге, мый шонем, Пеледыш пайремын республикысе калыкым иктеш ушымо куатше, тӱп калыкын йӱлажым пагалыме кумыл эркын-эркын ӱштылалтеш.

Ты шотыштак ме, мер калык шкежат, кунар-гынат лушкыдылыкым ончыктенна. Ялыште, районышто, республик кӱкшытыштӧ радам дене пайремлыме йӱла таче шагалже годым эскералтеш. Ял озанлыкын икшырымын илаш тӧчымыжӧ мланде, вольык ончымо паша дене ӱмырым шуйышо калыкнам пайрем шотыштат нужнаҥдарен. Кугу паша лектыш дене чапланыше мастар еҥна-влак шагалын кодыныт, ветеранна-влак нергенат  ме шуэн шарналтена. Чыла тиде Пеледыш пайремын куатшым мӧҥгештарен. Кузе ончычсо пайрем шӱлышым пӧртылташ – тиде ончыкылык паша.

Тиште кече

Тиште кече ончыч ойлымо кок пайрем деч ойыртемалтше: тудын кугыжаныш статусшо уло. Марий Элын Президентше 1998 ий 18 ноябрьыште лекше кӱштымыж дене пеҥгыдемдалтын. Икымше гана 1990-ше ийыште палемдыме. Тылеч вара Марий Элыштат, ӧрдыж кундемлаштат калыкна ты пайремым шотыш налын ила. Нуно шарнат: 10 декабрь 1775 ийыште икымше «Марий грамматика» савыкталт лектын. Ты кечым шарнен, ме толмо корнынам утларак палаш, жаплаш тунемына. Шочмо йылмынам сылнештен вияҥдаш кӱлмым умылена.

Таче школлаште, кӱшыл тунемме верлаште, книгагудылаште йылмызе, шымлызе, мутмастар-влак дене вашлиймаш-влак эртат. С.Чавайн лӱмеш книгагудо кок ийлан ик гана «Марий Элын эн сай книгаже» конкурсым иктешла. Туге гынат ты пайрем але чыла шотыштат пеҥгыдем шуын манаш огеш лий. 2008 ийыште эртыше Тиште кечат тидым раш ончыктыш. Марий сылнымутын драматургий жанржылан пӧлеклалтше Тиште кас утларак мыскара-койдарчык сценка-влак негызеш чоҥалтын ыле. Тыге  пайремын тӱҥ шонымашыжым ончыкташ йӧн ыш лий, чон куан, кугешныме кумыл ыш почылт.

Пайремын кӱлешыже нерген Марий кугыжаныш университетын профессоржо, академик  И.Г.Иванов тыге палемдыш:

Тиште кече тӱвыра илышыште шукерте огыл шочын. Туге гынат эркын да куатым пога, марий калыкын йӧратыме пайремышкыже савырна.  Тыгак лийман дыр, вет возыктыш айдеме тукымлан корным ончыктышо шӱдыр дене иктак. Арам огыл марий-влак ты пайремым Тиште лӱм дене кылденыт. Тиде кугезына-влакын йылмыштышт кавасе шӱдырым ончыктен.

Возыктышым айдемын шонен мумо кугу сеҥымашыжлан шотлат. Тудлан кӧра гына айдеме тукым тачысе кӱкшытышкӧ нӧлталтын. Марий деке тиде варашрак толын шуын гынат, тудо мемнам тӱнямбал калык ешыш шуҥгалтарен. Марийлан тӱням почын, тӱням марий дене палдарен. Садлан ты кечым ме ик эн тӱҥ пайремышкына савырышаш улына. Тек тудо марий еҥлан, кеч-кӧ тудо лийже, рвезе ма шоҥго, оласе ма ялысе, пашаче але интеллигент – чылаланат ик эн волгыдо пайрем лиеш. Тек тудо уло марий калыкын илыш вийжым иктыш чумыра, акрет тиште семынак калыкын ончыкылык корныжым волгалтара. Марий-влак, тидым ида мондо да марий тиштылан йӧраш ида пу!  

Мемнан пайремлан мо шуэш?..

2008 ий мучаште Мер Каҥаш пайрем-влак нерген мер колыштмашым эртарен. Йошкар-Оласе мер да культур пашаеҥ-влакым иктеш чумырен, марий пайремын пӱрымашыже нерген мутланеныт. Марий, Руш, Татар культур рӱдер-влакын пашаеҥышт, мер толкынысо чолга еҥ-влак коклаште кум марий пайрем нерген пӱсӧ мутланымаш лийын. Утларак Пеледыш пайрем нерген ӱчашеныт. Иктышт Пеледыш пайрем ден Агавайрем йӱлам иктеш ушаш темленыт. Йошкар-Ола воктенсе пӱртӱс лоҥгаште пайремым Агавайрем кумалтыш дене почаш да варажым Пеледыш пайремыш куснаш ойленыт. Тыгай ойым Марий юмыйӱла ушемын еҥже-влак тӱрыснек авалташ келшен огытыл. Агавайрем кумалтыш радам шуко шӧрынан, тӱҥалтыш гыч мучаш марте ик шонымаш, шӱлыш дене эртаралтеш. Тидлан кажне айдеме ончылгоч ямдылалтшаш. А Пеледыш пайрем тӱрлӧ шонымашан, веран, койышан калыкым авалтыше. Тыгай годым кок пайрем йӱлам иктеш ышташ лиеш мо?

Озаҥ оласе культур институтын студентше Сания Рамай шке диплом пашажлан «Пеледыш пайрем» темым ойырен. Пошкудо татар калыкын ӱдыржӧ шке пашаж нерген тыге ойла:

Ты пайремыште, мый шонем, марий калыкын пӱртӱс дене кылже, пашаче еҥым пагален, йӱлам шотлен илыше чонжо раш почылтеш. Садлан тудым арален, вияҥден колтыман. Тидын нергенак диплом пашамат возем.

Мутланымаште Талешке да Тиште пайрем-влак нергенат тӱрлӧ ой лие. Лачак авалтен, илышыш шыҥдараш йӧршыжӧ гына ыш йоҥго.

Таче тыглай айдеме пайремын тӱҥ шонымашыжым кузе умыла? Тидым рашемдаш южгунамже эсогыл лӱдыкшӧ. Вет пайрем калык шукыж годым тамлын сийлалтме, жапым веселан эртарыме нерген веле азаплана.

А моло йодышыжо: молан Пеледыш, Тиште, Талешке пайрем маналтеш, молан лачак тиде жапыште – тачысе айдеме огешат шарналте.

Марий пайрем-влак эн ончычак марий айдемын марий, нацийын ик чон улмыжым шижаш полшат. Нуно чон куатым пеҥгыдемдаш, пошкудо, родо дене келшен, ваш пагален илаш кумылаҥдат. Тыгай умылымаш таза уш-акылан айдемын чоныштыжо гына ылыжын кертеш. Кочо лем ден сийлалтше айдеме шагалже годым кап-кылым тазаҥдыме, чоным аруэмдыме тошто йӱла нерген шарна. 

Туге гынат калыкна йӱла пайремже дене виян, палемда медицина наука кандидат Р.П.Четкарёва, - Рошто, Ӱярня, Кугече, Семык, Угинде тиде калыкыште ила, тиде пеш сай!

Ойлат, Волжский район Корамас кундемысе калык чонышто Лышташ пайрем ила. Ила чыла акырсаманым, илышым пужен чоҥымым, тӱрлӧ кризисым сеҥен. Ял калык, изижге-кугужге, шнуй пушеҥге деке лектын, юмын мутым пелештен, мурен-куштен, нур покшелне арален куштымо пушеҥгын лышташыжым шупшалеш. Могай тошто да тунамак тачысе кечылан келшен толшо пайрем! Калык чонышто аралалт кодшо!

Тӱрлӧ шонымашан калыкым иктеш чумырен, ик ойыш шуаш кеч-кунамат куштылго огыл. Туге гынат лишыл ийлаште мыланна пайрем-влак йодышым вораҥдарен колтыде огеш лий. Кузе ме таче пайрем йӱланам жаплена? Калыкланна могай йӱлам темлена? Тидын деч шога мемнан волгыдо ончыкылыкна.

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1