Мыйын шочмо-кушмо верже

Калык окса дене

Йыван Кырла:

«Мыйын шочмо-кушмо верже - Оно-Морко Купсола»

 

Эртыше 2009-ше ий шочмо калыкнан уш-акылыштыже Йыван Кырлан идалыкше семын шарналт кодеш. Тÿнямбалне уста киноартист да поэт семын чапланыше марийын шочмыжлан 100 ий теме.

Кырла идалык (март, 2009 – март, 2010) шуко вашлиймашлан, усталыкым вияҥдыше поро пашалан поян ыле. Марий Эл Правительстве лÿмгече вашеш лÿмын оргкомитетым чумырен, тудым тÿвыра, печать да калык-влакын паша шотышто  министр Михаил Васютин устан вуйлатен. План почеш Шернурышто научно-практический конференций, М.Шкетан лўмеш театрыште Юрий Соловьёвын «Йыван Кырла» пьесыж почеш спектакль, Йошкар-Олаште кинофестиваль, Йыван Кырлан лÿмжым нумалше Марисола кыдалаш школышто финн-угор самырык-влакын университетышт эртеныт. Шыжым Мер Каҥашын темлымыже, Марий Эл Республикын президентше Леонид Маркеловын кÿштымыж дене Йошкар-Ола кÿртньыгорно вокзал воктене «Путёвка в жизнь» киносо Мустафа сынан чапкÿ нöлталте. Мер пашаште чолган шогылтшо 250 наре йолташна-влакым «Йыван Кырла, 1909-2009. Калык верч тыршымаш» медаль дене палемдышт. Нине паша радамыште Йыван Кырлан шочын-кушмо Оно-Морко Купсолаштыже мер калыкын шарныктыше кўм вераҥдымыже ПОСНАК ойыртемалтеш.

Йўк-йўан - олаште,

Пич поран - пасушто.

Кудалам мый ялышке,

Шочмо-кушмо верышке…

Тыге возен Йыван Кырла 1931 ийыште «Корнышто» почеламутыштыжо. Тудын шочмо ялже Оно эҥер воктене верланен. Йошкар-Ола­-Уржум корнын 100-шє километрыштыже шола могырыш ик меҥге наре йолын пурыман. 42 суртан ялыштына таче 147 еҥ ила.

Самырык тукым пўрымє мландым ок кодо. Соловьёвмытын, Лукояновмытын, Петровмытын, Шабдаровмытын, Кузиковмытын, Дудинмытын да молынат тукымышт шке сурт олмым арален, мотор суртым чоҥеныт. Пошкудо ялла гыч куснен толшо-шамычат шагалын огытыл. «Марисолинский» совхозын лунчыргымыж деч вара шке вийлан ўшанен илат. Кодшо ий мучаште тышке пўртўс газ толын:  42 пöрт гыч 33 канде тул дене пайдалана.

Йыван Кырла «Корнышто» почеламутым имне дене кудалшыжла возен. Таче ме, шукырак калыкше, кÿртньö имньыш шинчынна. Купсолан лап верыште верланымыжлан кöра, машина дене кудал пураш итат шоно. Поснак шошо вўдшор, шыже ночко годым Оно вÿдын шола серыштыже верланыше Марисолаш логалаш, 2-3 меҥгым коремла да куп гоч топкыман. Асфальт корным чоҥымо нерген ойлымо годым ме шке кумылнам эреак Йыван Кырлан лўмжє дене кылденна. Таче, тудым шарныктыше, калык ушышто аралалт кодшо сурт олмыжо гына уло. Тиде пöрт олмо öрдыж кундемласе еҥ-влакым шкеж деке ÿжеш. Турист-влак Немда ден Лаж ушнымашке, Чумбылат курык, Шайтан ер деке эртымышт годым Купсола ял гоч эрташ тыршат. Тыге турист йолгорно шукертак такырген. 100 ияш лÿмгече вашеш чыла тидым иктешлен, тÿшка вий дене корно йодышымат тöрлен колтымо шуын.

«Мыйын шочмо,

Кушмо урлык –

Мер пашаште ончыл е‰!»

Купсола ялыш турист корным вияҥдыме нерген Марисола школын туныктышыжо-влак: Людмила Рыбакова, Зинаида Ермакова, школ директор Анатолий Васильев,  Марисола ял шотан илемым вуйлатыше Олег Охотников ятыр ойленыт. Ялын старостаже Владимир Чемеков, онаеҥ Валентин Соловьёв  Кырлам шарныктыше сурт олмым ойырен палемдаш кÿлмє нерген умыленыт. Но тÿрлö амаллан кöра лÿмгече марте паша воранен огыл. 2008 ий мучаште Марий Эл культура, печать да национальность паша шотышто министерствын «Этнокультурым вияҥдыме» программышкыже ялыште чапкÿым шогалтыме нерген Шернур тўвыра пöлкан лÿмжє дене проектым темлыме. Проектыште кÿлан 30 тужем утла тенгем йодмо, молыжым ял калык «шке ыштена» ман сöрен. Тидын годымак Марий Эл президентлан корным чоҥымо нерген йодмашым возымо. Лидия Соловьёва ты йодмашыш ял калыкын кидпалыжым поген.

     Ялысе чапкÿ нерген проект Марий Элысе лÿмгече планыш логалын огыл. Тунам ял калык шке вий дене пашалан пижын. Тўҥалтышлан Лидия ден Валентин Соловьёвмыт пошкудо-влак деч 9100 теҥге оксам погеныт. Поро кумылым ончыктышо пошкудем-влакын лÿмыштым возымо кагаз мый денем уке. Такшым, ятыр гана эскеренам: ялыштына мер пашалан (кумалтышлан, пайрем ÿстеллан, тÿшка пашалан) погымышт годым пöрт еда эртат. Тыгодым кагаз, кидпале деч поснак пашам вораҥдарат. Очыни, кугураклан ÿшаныме кумылышт шке коклаште нимогай йодышымат огеш лук. Йыван Кырлам шарныктыше кÿым шогалташ надырым пуышо пошкудем-влак шкеныштым ончыкташ огыт вашке.

Оксам погымо пашашке Йыван Кырла лÿмеш Марисола школын туныктышыжо ден тунемшыже-влак чолган ушненыт. Школ директор Анатолий Васильевын, музыкым туныктышо Вячеслав Дудинын вуйлатыме кандаш еҥан артист еш Марисолаште (кок гана), Йошкар-Памашыште, Казанскийыште, Шÿдымарийыште концертым ончыктен. Вячеслав Дудин, Эдуард Ерофеев, Сергей Танышев, Нелли Фёдорова, Алексей Григорьев, Вениамин Семёнов, Вероника Соловьёва, Ольга Максимова, Наталья Дудина Йыван Кырлан творчествыжым, усталыкшым лÿмын возымо муро дене чапландареныт. Билет шотеш туныктышо-влак Йыван Кырлан сынже дене порылык кумылым ончыкташ ÿжшö Таныккагазым (свидетельствым) ямдыленыт. Тушто тыгай ойым серыме: «Лÿмлє поэт да киноартист Йыван Кырлалан Купсола ялыште чапкÿм шындаш надырым пуыметлан тау».  Тиде таныккагазым ончаш толшо еҥ шке аклен налын: кö коло теҥгем, кö кумлым, кö витлым пуэн. Утларак калыкше витле теҥге дене оксам пыштен. Тыге Марисола школын артистше-влак тÿшка пашалан 10140 теҥгем чумыреныт. Нунын койышыштым Марисола йочасадын чинче гай икшывыштат авалтеныт. Ача-аваштлан ончыктымо концерт дене 1680 теҥгем чумыреныт.

24 апрельыште, Йошкар-Олаште Мер Каҥашын пленумжо эртыме кечын, Марисола гыч Анатолий Васильев, Зинаида Ермакова толыныт. Юрий Соловьёв да мый Военно-мемориал компанийыште гранит кÿым ойыренна. Ту жаплан погымо 16 тÿжем утла тенгем тўленна.  

Данле паша деч öрдыжтö кодаш намыс лийын. Мыят мо кертмем дене полшенам. Йолташем, палымем, родем-влаклан ышталтше мер паша нерген каласкаленам. Тыге, шкежат умылен шуктыде, оксам погышо еҥыш савырненам. Тÿҥалтышыште икмыняр еҥ кÿсенышт гыч тыглаяк гына шийвундым луктын пуэн. Тыгай кумылан е‰-влакын шагалын огытыл улмыштым умылен, лÿмыштым кагазыш возаш тÿҥалынам. Теве нунын лўмышт: Валерий Мочаев - 1600 теҥге, Михиал Васютин, Виталий Макаров, Вячеслав Воронцов, Геннадий Сепеев, Зоя Дудина - 1000 те‰ге дене, Эдуард Александров, Анатолий Радыгин, Галина Ширяева - 500 теҥге дене, Зинаида Ермакова, Галина Лебедева, Татьяна Жаботинская, Владимир Смирнов (Сэмэ‰эр) - 200 теҥге дене, Анатолий Сапаев, Руслан Бушков, Наталья Пушкина, Александр Абдулов, Светлана Белкова, Нина Игнатьева, Андрей Егошин, Августа Швецова, Любовь Капитонова, Родион Чузаев, Вячеслав Осипов-Ярча, Владимир Егоров 100 теҥге дене. 50 теҥге дене Василий Крылов, Татьяна Степанова, Александр Петров, Анфиса Эманова, Эльвира Куклина, Зинаида Шабалина, Ирина Ямбаршева, Эльвира Терентьева, Алевтина Васильева, Тамара Патрушева ушненыт.  

Йошкар-Олаште ты пашаш «Саскавий» ÿдырамаш ушем чолган ушнен. 14 майыште Республикысе курчак театрыште «Мыйын шочмо-кушмо верже Оно-Морко Купсола» сылнымут да сылнысем касым эртареныт. Марисола школысо артист-влакын концертышкышт Купсолаште шочын-кушшо серызе-влак: Сергей Шабдаров, Зоя Дудина, Юрий Соловьёв ушненыт.  

Тиде касыште мемнан ден пырля  Оршанка районысо «Ошлавийын» ватыже-влакат  лийыныт: 600 те‰гем кучыктеныт. «Саскавийым» вуйлатыше Галина Ширяева Купсола ялын онаеҥже Валентин Соловьёвлан 12610 теҥгем  кучыктен. Тылеч посна Марий кугыжаныш университет сылнымут касыш 50 еҥлан 100 теҥге дене ÿжмашым налын да 5000 теҥгем темлен. 

«Саскавий» ушемын чолга е‰же Надежда Казанцеван ойжо дене районласе туныктышо-влакат поро кумылым ончыктеныт. Нуно Марий Эл образований министерствын пашаеҥже Галина Куклина да Галина Малинина дене пеҥыде кылым кученыт.

Провой велне образований пöлкан методистше Мария Назарова чолган тыршен. Тудо районысо школлаште 15230 теҥге оксам поген. Иктешлыше кагазцште палемдыме:

Звенигово оласе лицей - 610, Звенигово оласе 1 № школ -  1660,  Звенигово оласе 3 № школ – 500,  Чакмарий школ - 3000 теҥге,  Кужмарий школ – 2100, Шолэ‰ер школ - 1470,  Керебеляк школ – 260

1 № Красногорск школ – 300, 2 № Красногорск школ – 1650, Исменца школ – 840, Мочалище школ -  930, Поянсола школ – 450,  Сўзлэ‰ер школ – 600, Шимшурга школ – 180, Какшамарий школ – 470,  

Кокшайск школ - 210

Мари-Турек районышто  В.Смирнова 2380 тенге оксам чумыраш полшен. Сардаял школ – 600, Мари-Купта школ – 550, Нартас школ – 1230 те‰ге дене ушненыт.  

Волжск олаште «Марий национальный конгрессын» е‰же В.Скрябина калык дене мутланен. Пелашыже П.Скрябин ден пырля еш бюджет гыч 1000 те‰гем ойыреныт, чылаже 1900 те‰ем мыланна колтеныт. Могай кумыл дене погенда ман йодмемлан Валентина Александровна тыгерак вашештыш: «Йыван Кырла тыгай кумдан чапланыше марий, но тудым шарныктыше ни тоштер, ни рўдер уке. Поэт да киноартистын эсогыл шўгаржат уке. Самырык тукымлан палашыже кеч тыгай шарныктыше пале лийже!».

Кагазыште шўдє дене е‰ын поро кумылжо 10, 20, 30, 50 те‰ге палемдалтын. Историйлан айдемын мыняр те‰гем пуымыжо тў‰ огыл.  Тў‰жє - айдеме поро чонжым поро паша дене ончыктен. Нунылан Купсола ял калык лўм дене кугу тау мутым ойлена. Нунын ончылно ме эрелан порысан кодына.

Марий Эл да Россий мучко тиде поро пашашке 1500 наре е‰ ушнен. М. Назарова, В.Скрябина, Н.Казанцева «Саскавийын» темлымыж ден Йыван Кырла лÿмеш медаль дене палемдалтыныт.

Йыван Кырлан ош тўня ден чеверласыме кечын, 3 июльышто, Купсолаште шарныктыше кўым почмо. Тунам оксам погымо нерген кагаз папкым мый Марисола школын директоржо Анатолий Васильевлан тоштерыште аралаш кучыктенам. Тиддеч вара эше кок чолга марий поро кумылым ончыктен. Шернур районысо «тўвыра министр» Августа Швецован надырже - 5000 тенге. Алексей Шабаков - Купсола ялын эргыже, верысе бизнесен кÿым шогалтыме пашам шке вачўмбакыже налын, чо‰ымо материаллан, пашазе-влакым тарлаш 12 тўжемым кучылтын. 

Тыге чылаже 70 440 теҥге погынен.

3 июль вашеш ялна утыр сылнештын: пошкудо-влак уремым эрыктен, тоштемше печым, капкам уэмденыт. Йошкар-Ола, пошкудо районла, ялла гыч ятыр уна толын. Ял калык кажныжым родо семын вашлийын, сурт еда сийлен да ял калыкын тыглай огыл пўрымашыже нерген каласкален.

Ынде роскот нерген. Шем гранит кÿлан 30866  теҥгем тÿленна. 9 июньышто Валентин Соловьёвын ялыште илыше эрге-шешкыже шке машинашт дене кÿым Купсолашке конденыт.

Тылеч посна кÿртньö печылан 7.000 теҥгем Юрий Соловьёвлан пуымо. Марий самырык театрыште эртыше концерт залым арендоватлымылан 3.000 теҥгем тÿлымö. Олаште погымо окса гыч Алексей Шабаковлан 5.000 теҥгем намиен пуэнам. 3 июльышто эртыше пайремланат пÿтынек ты оксамак кучылтмо. Йошкар-Ола гыч автобус бензинлан, пеледыш корзинкалан 2300 ойырымо. Пайрем кечын мыйын кидыште 3.000 теҥге кодын ыле. Ты оксам  мер пашаште шуко вийым пыштыше Марисола школысо артист-пошкудем-влаклан тауштымо семын пуэн коденам. Тидын нергенат папкыште кагаз уло. Иктаж-кунам поянрак лиям гын, таушташ, товатат, йєным муам.

***

Ял пайремыште Марий Эл Республикын президентын службыж гыч вашмутым налме. Кучем ты йодышым шымлаш сєрен. Август тў‰алтышыште Йошкар-Ола гыч «Марийскавтодорын» специалистше-влак толын коштыныт. Нунын кайымышт деч вара Александр Сальниковын 9 августышто серыме  1288 номеран серыш-вашмут толын: 2010-2015 ийлаште Йыван Кырлан Купсола ялышкыже Российысе да Марий Элысе бюджет окса дене корным чо‰аш тў‰алыт. Шочмо калыкемын йодмыжо шукталтеш гын, Йыван КЫРЛА семын,  товатат, муралтена: «Эй, шўшкалте, эй, изай, имне писе, корно сай!».

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1