Могай улат, самырык автор?

Финн-угор писатель-влакын Х тӱнямбал конгрессышт вашеш

 

Могай улат, самырык автор?

Тачысе илалшырак писатель-влак дене шочмо сылнымутын ончыкылыкшо нерген мутым вашталтыме годым чӱчкыдынак самырык автор нерген шӱлыкан, южгунамже кумылым волтышо ой-влакым колаш лиеш. Шкешт деч туран йодмо койышым нуно нигунарат огыт шылте. Пагалыме автор-влак тура да чолга, ушан-шотан самырык возышым шке воктенышт ужнешт.

А могайрак таче самырык автор? Могай тӱняумылымашыже, мо нерген тудо азаплана, молан ӱшана, илыш йӧнжӧ, уш тазалыкше могайрак?  Тидын нерген лудшына-влакымат шоналташ ӱжам. Вет 10 сентябрьыште Йошкар-Олаште финн-угор писатель-влакын Х тӱнямбал конгрессыштат самырык автор нерген мутланымаш тарвана.

Юнкор шӱлышан йоча пагытем…

 

Кеч-могай усталыкын нерештме пагытшылан йоча жап шотлалтеш. Эше школышто тунемме годым шочмо йылмым, сылнымутым, калык-влакын культурыштым да историйыштым туныктышо-влак, икшывын мутым шижын моштымыжлан эҥертен, пашам ышташ тӱҥалыт. «Ямде лий», «Кече» газет ден журнал кыл кучымо ты шижмашым утыр вияҥда. Изи айдемым пашам ышташ кумылаҥда. Шарналтыза кодшо курымын 70–80-шо ийласе пагытым: Геннадий Алексеев, Геннадий Сабанцев, Вячеслав Кольцов, Вячеслав Абукаев, Юрий Соловьев да эше ятыр молат. Тунам мемнан сылнымут пиална нерген журналист да мер пашаеҥ Алеко Юзыкайнын азапланен. Тунам «Ямде лий» редакций пашаеҥ-влак ий еда юнкор слётым эртарен, пионер лагерьлаште самырык уверзым куштен, сылнымут пашалан шӱмаҥденыт.

Изи ойлымаш, кӱчык почеламут дене толеш самырык автор. Эркын-эркын куатым поген, сылнымут корныш лектеш. Тыгай йӱлам «Ямде лий», «Кече» редакцийлаште тачат аралат.

– Туныктышо-влакын тыршымыштлан кӧра юнкор-влак сылнымутым чолган возат, – ойла редакций вуйлатыше Л.В.Семенова, – Таче 50-60 наре икшывые мыланна сера. Тышечын иктаж вич икшывыже сылнымутеш але  журналист семын арален кодена гын, моткоч сай ыле.

Юнкор пашаште Морко районысо икшыве-влак поснак ойыртемалтыт. Ты йодышым районысо образований отделыштат тӱткын ончат: Л.С.Григорьеван вуйлатымыж дене С.Чавайнын сылнымут памашыже тачат веселан йоргыкта. Садлан лектышыжат сай. Теве мемнан «Марий Эл» газетнат Токпереде школын уста икшывыже нерген ик гана огыл каласкалыш. «Вот тыге ме кушкына» вуймутан сылне книгам лукна.

Моло районысо туныктышо-влакат почеш огыт код.

– Сылнымут дек шӱман серыш-влак «Ямде лийыш» Кужеҥер район Шӱдымарий школ гыч пурат, – мутым шуя Лидия Васильевна. – Тыште поэзий дек шӱман рвезе-влак кушкыт. Шернур, Торъял могыр гычат возат. Чаманаш логалеш: Оршанка, Медведево районысо самырык возышым таче йомдарен толына. Юнкорна-влакын кушкын шумо пагытыштат ме ала-могай татлан нуным йӧршеш йомдарен колтена. Ала студент жап, ала эше иктаж-могай амаллан кӧра шукынжо ты сомыл деч кораҥыт.  

Сылнымутлан ӱшанле автор-влак кушмо семын «Марий Эл» редакцийышкына корным такыртат. Тыге таче Р.Сунгурова, А.Тимоева (МарГУ), И.Попов (У Торъял) кумылын шке сылнымутыштым лудшына-влаклан темлат.

Пытартыш ийлаште самырык авторым куштымаште мер пашаеҥ, сылнымут кусарыше, Россий журналист ушем член В.Г.Яналовын эртарыме сылнымут курсшат изи огыл лектышым пуэн. М.А.Кастрен ушемын, Финн-угор калык-влак культур фондын, Марий Элын тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министерствын полшымышт дене икмыняр ий почела тӱрлӧ кундемысе тунемше-влак Йошкар-Олаште погыненыт. Тыге нуным йылме пашалан шӱмаҥдыме, возымо пашаштым иктеш чумырен,  книга-влакым лукмо. Писатель-влак С.Николавын, А.Иванован, В.Абукаев-Эмгакын, литературовед А.Васинкинын, ученый Г.Шкалинан, И.Ивановын сылнымут, йылме нерген ойлымышт, мастарлык урокышт тунемше-влаклан ончыкылык илышым чоҥаш поро негыз лийын. Таче ты курсышто лийше А.Кибардина, Т.Алыбина, А.Тимоева, А.Гайсина Марий кугыжаныш университетын студентше улыт. Ӱдыр-влакын сылнымут дене таҥлалт илымышт поро ӱшаным шочыкта да кушкын толмо корнышт калыкнан историй лончешыже палемдеш.

 

Писатель ушем кӧм уша?

А кузерак таче самырык авторым Марий Эл Писатель ушемыште вучат? Могай пашам ыштат? Тиде йодышланат вашмутым муаш эртыше ийлашке ончалде огеш лий. 1974 ийыште куатым налше «Сылнымут шыже» семинар кызыт кок ийлан ик гана эртаралтеш. Ӱмаште ты вашлиймашке ятыр самырык возышо толын ыле. Классик-влакын лӱмгечышт вашеш эртаралтше сылнымут фестиваль, поэзий пайрем-влак, Пошкырт мландыште эртыше «Сылнымут шошо» семинар возымо мастарлыкым шуарыме, сылнымут паша деке шӱмаҥдыме шонымаш дене шыҥдаралтше улыт.   

Марий Эл Писатель ушем правленийыште самырык-влакым куштымо йодышлан поэт, Россий Писатель ушемын членже А.Васильев вуйын шога. Советский район Роҥго ялыште илыше автор ик сылнымут погынымашымат, вашлиймаш-пайремымат ӧрдыжеш ок кодо. Ӱшаныме сомылым чаткан шукташ тырша. Марий университетын «Поэзий шепка» клубшо дене пеҥгыде кылым куча. Пошкырт кундемыште эртаралтше «Сылнымут шошо» семинарын пашажым вӱден.

– Самырык автор-влак шукын улыт, но нунын коклаште чот ойыртемалтшыже, ӱшаным шочыктышыжо шагал, – шке пашаж нерген ойлышыла палемда  Альберт Александрович. – Теве Раисия Сунгурова куандара. Кызыт гына «Ош шовычан у эр» вуймутан книгажым ончен пытарышым. Ӱдырын шонымаш ярымже моло деч палынак ойыртемалтше. Тыршаш тӱҥалеш гын, шот лекшаш.

Рая Сунгурова Марий кугыжаныш университетын студенткыже. Тысе сылнымутчо-влак Т.Соловьеван вуйлатыме «Поэзий шепка» клубыш чумыргат. Ты клубын пашаж нерген ме лудшына-влаклан ик гана веле огыл каласкаленна. Самырык-влакын у шинчымаш, шонымаш дене пойдаралт кушмыштым «Поэзий шепка» (2006), «Кунам чонем кӱза каваш» (2008) книга-влакым таҥастаренат шижаш лиеш.    

Писатель ушемын савыктыме органже, «Ончыко» журналат шуко самырык авторын возымыжым лудшо деке шукта. Редакций пашаеҥ-влак нунын дене пеҥгыде кылым кучат. Автор-влак дене шинчаваш мутланен, сайжымат-удажымат ончыктен, сылнымутын ятыр шылтыме йӧнжым умылаш да шижаш туныктат.  

– Журналыштына жанр шот дене ончаш гын, поэзий да прозышто чӱдылык ок шижалт. Самырык-влак тышке кумылын ушнат. А вот драматургий пеш чӱдемын толеш. Тыште у лӱм йылт уке гаяк. Ты жанрын утларак мастарлыкым, куатым йодмыж дене тидым умылтарыман, очыни, – ойла «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжо А.Т.Тимиркаев.    

 

Икымше книга – когаргыше мелна?

Пытартыш лу ий жапыште сылнымутыш самырык вий чолган толмо нергенат ик гана вел ойлымо. Критик-влак поснак поэзийышке ӱдыр-влакын кӧвалалт толмышт нерген палемдат. Тыге ойлаш лышташ гай вичкыж книга-влак шочмышт амалым ыштат.  Да, ӱдыр-влакын чолгалыкышт, «Мыят тыге возен кертам» манын шонымышт, ӧрдыж гыч ончаш гын, ӱчашыме гаят коеш. Икте почеш весе у книгам шке кӱшеш луктын толашат. Людмила Семёнова «Кечыйол ден модшо эр», Лилия Исай «Эр лупсан памаш», Ираидан Степанова (Шымакшан) «Мутшер», Людмила Пахтыбаева «Пеледалтше пиал», Римма Петрова «Илыш нерген шонкалымаш», Зинаида Артемьева «Улат эреак шӱмыштем»… Тиде радамым эше ятыр шуяш лиеш. Вуймут гычат шижат: автор-влак икымше ошкылым пеш ӧрмалген, тыш-туш ончыштын ыштат (ала почеш кодаш огыл манын вашкат). Почеламутышко шонымашымат пыштыман, книгам сӧрастарыме, верлатыме (верстка) нергенат азапланыман, шке нерген ончылмутымат шочыктыман. Ятыр авторжо почеламутым пужарен тӧрлымӧ олмеш книгам ямдылыше специалист-влак коклаште куржталынак жапым эртара. Вет корныштет уста сӱретче, ушан редактор-влак логалыт гын, икымше книга ятыр куаным,  изи гынат чапым шочыкта.

Но Марий Элыштына книгам ыштыше редактор-влак институтын кӱкшытшӧ нерген куанен ойлаш амал таче уке. Пужен чоҥымо илышна тиде полко пашаеҥ-влакым илыш гыч йӧршеш ӱштылмыла пытарен. Эрыкан печать, автор-влакын книгам лукташ оксам шке тӱлен кертмышт редактор сомылым чаткан шукташ ямде огыл еҥ-влакым алгаштарен. Тидын нерген книгам чумыркалаш полшышо «редактор» манмет шылтыдеак пелештат: «Оксам тӱлат да…» Нуно книгам чыла могырымат шот дене, санитар нормым эскерен ямдылыме нерген огытат пале, а самырык авторын йылмыжым шуарыме, шке пашалан мутым кучымо, самырык авторын пӱрымашыжлан вуйын шогымо нерген йылт огыт азаплане. Книгам изи тираж (100-200 экземпляр) дене савыктымат лачак шке палымыштлан кучыкташ гына сита. Садлан авторын икымше сылнымут пашаже шагалже годым тыглай лудшо деке миен шуэш. А сылнымутын юзо вийже чоныш шыҥыме нерген ойлыманат огыл. Тыге уло вийым пыштен лукмо икымше книгашт пытартышыш савырна. Нӧргӧ автор вес у книгалан пижаш у куатым чоныштыжо огеш му.      

 

А мом ойлат самырык автор-влак?

Надежда Никитина, «Пӱрымаш пӧлек»(1994), «Ныл йӱкан кумыл сем» (1998) «Пеленет улам да…» (2006) книга-влакын авторжо, Марий книга савыктышын редакторжо:

- Сылнымут паша мыланем келша. Шагал возышо автор улам гынат, почеламут – чон йодмо пашам. Такшым, возымым шуко-шагал дене огыт акле. Шонымашын кумдалыкшым да келгытшым  шижаш тунемман. Книга савыктышын редакторжо семынат каласынем: самырык автор-влак коклаште ушеш кодшо, чоныш логалтен возышо автор уке гаяк. Пеш шуко дежурный мут-влак, тӱжем пачаш тӱен пытарыме шонымаш-влак йоҥгат. Тиде кумылым волта.

Эльвира Куклина, «Лыжгыкта кумыл йогын» (2005) сборникын авторжо, МарГУ-н аспиранткыже, «Кугарня» газетын пашаеҥже:

– «Лыжгыкта кумыл йогын»  почеламут книгам лукмем дене чонышто тыгай шижмаш кодо: нигӧланат нимо огеш кӱл. Тудым ни критик-влак, ни коллега писатель-влак пуйто ышт уж, нигӧ акым ыш пу. Пуйто таче сылнымут йӧршынат огеш кӱл. Садлан москосо автор-влак семын почеламут дене гына илен лекме нерген ойлаш ок лий. Шкемым утларак кыртмен кычалам, кызыт наукышто Валентин Колумбын сылнымутшым шымлаш пижынам. Ала иктаж шот лектеш…   

Юрий Григорьев, «Ом ӧпкеле» (1994), «Шӱдыр корно» (2008) сборник-влакын авторжо, «Марий Эл» газетын культур да искусство йодыш шотышто редактор:

– Таче сылнымут денат илен лекташ лиймыла чучеш. Икмыняр ий ончычсо жап дене таҥастарымаште Марий Эл культур, печать да национальность паша шотышто министерстве, кучем велым сылнымут деке мелын лиймым шижам. Мыняр марий мутмастарын книгажым бюджет окса дене савыктыме!

Возымо корнышто эреак мастарлык нерген азапланыман. Сай произведенийым возымеке веле, чон нимучашдымын куана.  Тиде куаным нимо дене таҥастараш ок лий. Тыгодым моло ӧпке, нелылык мондалтеш, куан толкынышто йомеш. Палет: сай произведенийын ӱмыржӧ курымаш. Тений «Шӱдыр корно» сборникем савыкталтмеке, профессионал сылнымутчо-влакат мыйын велыш тӱткын ончальыч. Но писатель лияш вием сита мо?..

Теве тыгай улыт нуно, самырык автор-влак. Шонымашышт, кумылышт дене тӱрлӧ, но сылнымут дене таҥлалт илаш келшыше. 

 

 

 

 

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1