Марла шонен, рушла возена мо?

Писатель ушем таче да эрла

Марла шонен, рушла возена мо?

Тений Марий Эл Писатель ушем шочмылан 75 ий темеш. Шымле вич ий жапым иктешлен ончалмыла, серызына-влак Марий Элысе сылнымут илыш нерген азапланат. Тыгай улыт ыле Алексей Александровын, Леонид Яндаковын, Гельсий Зайниевын «Марий Эл» газет страницыштына савыкталтше материалышт. Писатель авторна-влакым ик кумыл ушен шога: эртыше пагытын сайжым шарнен, ончыкылык нерген азапланат. Ӱшаныме шуэш: кызытсе мер ушем нерген ойлышыла, автор-влак посна айдемын пашажлан гына огыл акым пуат. Вет ме кажныже ты ушемын еҥже улына. Тугеже сайжыланат, удажланат мутым пырля кучыман.

Ты материалым мучашлыме годым Алексей Александровын ӱмыр лугыч кайымыж нерген увер тольо. Таче чыным туран каласаш тоштшо серызына-влак туран ойлен, туран каен колтат. Тыге лие Вячеслав Абукаев-Эмгак дене, тыгак лие Алексей Александров-Арсак дене.

Эрыкан серызе, улат мо?

Такшым, марий серызе-влак коклаште вурседал-шылталыме эре лийын маныт. М.Шкетан, С.Чавайн годымат, Сер.Николаев годымат, М.Рыбаков годымат. Тыгай кумыл тачат ила. Эре чыным кычалына. Тӱрлӧ умылыдымаш, ончалтышлан кӧра ӧпке шомак, шапшак паша шочеш. Молан кӧра да кузе калык чоныш шыҥыше сылнымут ила? Тиде йодышлан вашмутым палашет…

Марий Эл Писатель ушем – тиде ХХ-шо курымын шочыктымо мер ушемже. 1930 ийлаште кажне автор манме гаяк илышын темлыме да йодмыж почеш сылнымутым шочыкташ кумылаҥын. Мутмастар-влак, революций шӱлыш дене авалтын, Юмылан ӱшаныме ваштареш шогал,  совет илышым моктеныт. Тыге Писатель ушем пелен кучем деке утларак лишке шогышо писатель-влаклан удан огыл илаш йӧн ышталтын. Тунам кучем сылнымутым вияҥдыме йодышым тӱткын эскерен. Жапыштыже тӧрлен, виктарен колтымо, посна писательлан заказ-влакат шагал огыл лийыныт. Шарналтыза С.Чавайнын, Шабдар Осыпын, да Олык Ипайын иктеш возымо «Чоткар патыр мур» нерген. Тудым автор-влак ВКП(б) Марий обком ден облисполкомын кӱштымышт почеш сереныт улмаш. Тыгай тӱткылыкын сайже але удаже шукырак лийын – тидым илыш раш ончыктен.

Таче саман вашталтын. Авторна-влакым могай илышым чоҥена? манме йодыш тургыжландара гынат, чын да раш вашмутым пуаш огыт вашке. Туге гынат келгын шонен моштымо куат, весымат шонкалаш таратыше усталык дене драматургийыште Юрий Байгузан, Геннадий Гордеевын пьесыже-влак эше ятыр жап ончыл верыште лийыт. Поэзий жанрын  кӱкшытшым Марий Элын калык поэтше Семён Николаев, Марий Элын калык писательже Василий Регеж-Горохов, Марий Эл искусствын сулло пашаеҥже Альбертина Иванова, С.Чавайн лӱмеш Кугыжаныш премийын лауреатше Валентина Изилянова кӱшнӧ кучат. А прозыж нерген ойлаш поснак йӧнлӧ: историй йодышым Марий Элын калык писательже Леонид Яндаков, Марий Эл Кугыжаныш премийын лауреатше Виталий Петухов тӱткын шымлат. Эртыше курымын сай-осалже нерген Мария Илибаева у романыштыже иктешла.

Посна мутым мемуар сынан сылнымут нерген каласыман. Эртыше курымсо илышым лӱмлӧ айдемын пӱрымашыж гоч ончыктымаш марий сылнымутыштына але марте пешыжак шарлен огыл ыле. Леве йӱр деч вара лекше поҥго семын шочыт серызын илыш-корныжым каласкалыше роман-влак. Юрий Галютинын «Колумбиадыжым», «Георгий Пушкинжым», Валентин Осипов-Ярчан «Мӱндыр мӧр олыкшым» сылнымутын у йогынжо семын аклыман.

Курымашлык йодышын вашмутшат курымашлыкак. Илышна эрыкым шижын шонаш, илаш йӧным пуымыж дене оҥай. Кузе чон ӱжеш, туге шонена, кузе шонена, туге возена. Возымо сылнымутна пагытын шоктеж гочын шоктешталтын, эн серыплыжым, эн кӱлешанжым калык ушеш да чонеш кода. Тыгодым писатель-влаклан иктым гына тыланыме шуэш: Юмо пуыжо мыланна чыным шоя деч ойырен моштымо усталыкым.

Сылнымут да кучем

Сылнымутым возымо йодышым кучем огеш виктаре. Тидын нерген кучем еҥ-влак кажне погынымаште гаяк ушештарат. Туге гынат Марий Эл правительствын Писатель ушем дене кылже уке манын ойлаш огеш лий. Марий Эл культур, печать да национальность паша шотышто министерстве мер ушем пашаеҥ-влаклан пашадарым тӱлаш йӧным муын. Тылеч посна лӱмгече пайремлан, тӱрлӧ конкурслан, книгам савыкташлан, самырык автор-влакым ямдылашлан окса шагал огыл ойыралтеш. Мутлан, М.Шкетан лӱмеш марий национальный театрыште эртаралтше конкурс мыняр у сай постановкым шочыктыш? Але бюджетысе «Издание социально-значимой литературы» манме статья почеш ойыралтше окса  ий гыч ийыш кугемеш: 2005 ийыште – 1 466 тӱжем, 2006–2007 ийлаште – 1 954 тӱжем, 2008 ийыште 3 740 тӱжем теҥге. Тиде окса кажне ийын 20-30 книгам савыкташ йӧным пуа.  В.Колумб лӱмеш рӱдерын савыктыме вич томан «Валентин Колумб. Ойырен чумырымо ойпого» тачысе сылнымутнан поянлыкше огыл мо? Але Василий Регеж-Гороховын икмыняр том дене савыктыме сылнымутшым куан шижмаш деч посна ончаш лиеш мо? Уста серыше-влаклан сулен налме премийым, лӱмым пуымашат шке радамже денак эрта.

Пытартыш жапыште шуко идалык дене пурак лоҥгаште кийыше рукопись-влак ош тӱням ужыч. Марий книга савыктышын кевыт пӧлкажым таче Алексей Александров-Арсакын, Юрий Соловьевын, Валентин Осипов-Ярчан, Илья Караевын, Юрий Галютинын, Альберт Васильевын, Геннадий Сабанцевын, Эврик Анисимовын да молынат сылнымутышт сылнештарат. Таче нигӧ нигӧлан нимом яра конден ок пу. Чылажымат шке миен налын, шкан тӧрлыман. Вот и куржталыт автор-влак шке коклаштышт таҥасымыла. Кӧ культур министерствыш, кӧ печать управленийыш, кӧ редакцийлаш, а кӧ кучемыште улшо палымыж дек. Тӱрлӧ йӧным кучылтын, бюджет окса ма, проект почеш ма сылнымутым савыктена. У лектышлан куанен, южгунамже воктен улшо тыгаяк серызе йолташым шижын да арален илыме умылымаш мемнан коклаште йӧршын гаяк уке.  

Мутланыме годым книгам савыктен лукшо автор-влак изи гонорарлан ӧпкелалт пелештат. Договор кагазеш кидпалым пыштымеке, ӧпке шомакым ойлаш такше пеш моторжак огыл, шонем.  Нигӧ нигӧм виеш ок ыштыкте. Ик гана темлыме ак дене келшен улыда гын, молан вес гана мӧҥгештен ойлышташ? Лектышыже нимогаят ок лийыс!

Шукыж годым лекше книгалан кумда да келге акым пуаш куштылго огыл. Лудшо веле огыл, южгунам авторат мом возен пыштымыжым раш огеш умыло. Садлан паша кумыл, сай иктешлымаш эн ончычак Писатель ушем правлений гыч лектын шогышаш дыр. Вет Сылнымутна чынак мо сылне? йодышлан эсогыл критик-влакат шукыж годым кыдач-покшеч гына акым пуат. Сайжым сай манаш, удажым уда семын палемдаш ала илыш йӧнышт ок шӱдӧ, ала кӧргӧ куатышт ок сите.

Ме, автор-влак, мондышаш огынал: книга лекме – тиде але пел паша веле. Тудым лудшо деке шуктыман. Мый шонем, тиде пашан утларак ужашыже авторын ваче ӱмбакыже да Писатель ушемын правленийышкыже вочшаш. Автор гына утларак пайдалын, утларак ӱшанлын шке сылнымутшо нерген каласен кертеш. Писатель ден калыкым ваш ышташ – Писатель ушемын порысшо.

Мый серызе йолташем-влакым шке верем гыч кок тӱрлым ужам: иктышт сылнымут пашам шукташ йӧнлын вераҥдалтше-влак. Нуно тӱрлӧ газет да журнал редакцийлаште, радио-телевиденийыште, книга лукмаште тыршат. Пашадарлан ыштен илыме сомыл пелен сылнымутым шочыктымаште, шке книгам савыктен лукмаште уто нелылыкым огыт шиж. Мутлан, «Ончыко» журналыште пашам ыштышыла возо да возо! А Марий Эл Республикысе Писатель ушемын правленийышкыже логалынат гын, шкендым утларакат пиаланлан шотлен кертат. Тунам Писатель ушемысе чыла увер-влакым жапыштыже пален налаш лиеш, шкеак пунчалым луктат, шкеак шуктет. Тӱрлӧ вашлиймаште ма, конгрессыште ма, погынышто ма – шкан верым айлыме йӧнат пеш проста.  

Весышт илышнан вес сферыштыже – сылнымутлан йот  аланыште – тыршен, серыме пашалан шӱмаҥше-влак. Туныктышо, культур але социальный пашаеҥын сылнымутлан жапше мынярак кодеш?.. Нуно утларакшым Йошкар-Ола деч ӧрдыжтӧ илат. Тыгай автор-влаклан сылнымутым возашат, книгам савыкташат куштылго огыл. Шукыж годым Писатель ушемыште мо ышталтме нерген огыт пале. Книгам лукмо йӧн, радам нергенат умылымашышт уке гаяк. Садланак огыл мо ӱмыр мучко кум-ныл книгам лукмо дене серлагат. Ӱмбач ончалынат, умылаш лиеш: содыки, Писатель ушем правленийыштак улат гын, сайракак. Кучем воктене лият. Но ты медальынат кокымшо могыржо уло: ушем кышкарыште улшо писательым эрыкан манаш лиеш? Мый гын ок лий, шонем. Молан икмыняр ий ончыч лӱмлӧ писательна-влак Семён Николаев, Альбертина Иванова ты правлений деч шкеныштым шке утарышт, тудын пашаж деч ӧрдыжкӧ кораҥыч? Тиде йодышлан вашмутым писатель-влак шкештат вигак огыт каласе дыр. Вет эрыкан чон сай шижмашым веле арала. Йӱштӧ шомакым, осал ончалтышым, тӱрлӧ кырча-марчам тудо вашке монда.  

Кузерак илат родына-влак?

Финн-угор писатель-влакын Х конгрессышт эртыме годым тудым вуйлатыше Арво Валтон, моло шымлыше-влакат ик гана веле огыл палемдышт: Российысе родо-тукым калык-влак кокла гыч утларак виянлан Одо калыкын сылнымутшым шотлыман. Тыгодым шочмо сылнымутнам коми, мордва дечат ӱлыкӧ шындат. Мастарлык, темым ойырымо, автор-влакын самырык ийготыштат тыгай иктешлымашым ышташ йӧным пуа, очыни. Но сылнымутын кӱкшытшым да Писатель ушемын пашажым иктеш ушен ончыкташ йӧршынат йӧнан огыл. Сылнымутым посна автор-влак шочыктат. Писатель ушемын пашаже правлений гоч шукталтеш. Возымо пашам саемдымаште Писатель ушемын надырже могайрак лийшаш? Тиде йодышлан раш вашмутым муаш лиеш мо?  

Пӱтынь Россий мучко ончалаш гын, творческий ушем-влак ик семынак илымыла чучеш. Одо Республикысе Писатель ушемым ятыр ий Егор Загребин вуйлата. 1937 ийыште шочшо уста драматург, прозаик Одо Республикысе Кугыжаныш премийын лауреатше, Россий Федераций культурын сулло пашаеҥже тыгерак ойла:

Финн-угор республикыласе писатель ушем-влак, тыгак Российысыжат,  чыланат ик семынракак илена. Чыланыштымат творческий ушем нерген закон укелык тургыжландара. Закон уке гын, могай йӧн лийын кертеш?.. Кертме семын тыршен, ончыкылык ӱшан дене илена.

Мыланем ты шотышто Одо Республикын калык писательже Вячеслав Ар-Сергин вашмутшо утларак келша:

Посна писательын сылнымут пашажым вияҥдымаште Писатель  ушемын надырже нерген ойлаш лиеш мо? Автор-влак возат туге, кузе кумылышт лектеш, кузе мастарлыкышт сита, кузе Юмо йӧным ышта. Тачысе кечын мый тудын профсоюзын шуктымо рольжым веле умылем. Кӧ эмганен, кӧ неле илыш йогыныш логалын, нунылан кӱлеш, очыни, писатель ушем. Молан манаш гын тудын ончычсо семын нимогай окса фондшо уке. Таче писатель ушем воктен улшо  айдеме веле  ала-могай йӧным шканже налын кертеш. Тылеч посна лӱмжылан гына иктаж-могай шултышыжым ӧрдыжкӧ кудалтен кертыт.

А пӱтынь финн-угор писатель-влакын ушемым (ассоциацийым) налаш гын, писатель ушемлашке чумыргышо писатель-влак серыме пашашт дене шке кундемысе кудывечышт гыч ӧрдыжкӧ лектын огыт керт. Эре шке кумдыкыштышт гына ала-мо нерген азапланат. Кӧлан премийым пуаш, кӧлан книгам лукташ полшышаш верч тургыжланат. Тыгодым мом да кузе возаш манме йодыш шагалжым тургыжландара. Южгунамже кусарыме пашат пеш ӱлыкшын эрта.  А саман вашталтын, илыш вес йогыныш лупшалтын. Ынде вес семын возыман. Кызыт шочмо калыкын шонымыжым рушла возаш тунемман.

Мый шукертсек шке семын илем, шке семын возем, шке семын книгам савыктен луктам. Утларакшым руш йылме дене одыла возем. Марий автор-влакланат руш йылме дене марла возаш тунемман.  Нигӧ мый дечем нимом ок йод, нигӧ мыйын нерген ок тургыжлане. Мый южгунам тыгеат шонем: илен мошташ ыле почеламутым возыде. Но чаманем, мый сылнымутым возыде,  вес семын илен ом мошто.

Финн-угор писатель-влакын Х конгрессыште «Мокша» сылнымут журналын тӱҥ редакторжо Мария Малькинан ойлымыжо ятыр колыштшым ӧрыктарыш. Тудо мордва сылнымут нерген ойжым сад-пакчаште ончен-куштымо помидор озым дене таҥастарыш. Пытартыш лу ий жапыште ты кушкыл ала пелед шукта, ала уке – черлана, саскаҥеш гынат, чеверген шуде, кӧргыж гычак шӱяш тӱҥалеш, мане.

Тыгай таҥастарымашым сылнымут йӧн семын ончаш гын, моткочак сылнын йоҥга.  Но возышо автор семын марий сылнымутем нерген тыге ойлаш йылмем ок савырне. Вет мый шочмо сылнымут аланыште шочынам, илем да колем.

   29 ага 2009





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1