Марий книга таче да эрла…

 

Марий савыктышлан - 100 ий

Марий книга таче да эрла…

Редакцийыш серыш толын

Марий савыктыме пашалан тений 100 ий теме. Улыжат шӱдӧ ий ме шочмо йылме дене серыме газетым, журналым, книгам лудшо калык улына. Савырнен ончалат гын, тиде историй кышкарыште ик изи лончо гына. Туге гынат иктешлыме годым, ты жапыште мом ыштенна, могай кӱкшытыш шуынна, мом ончыкылык ӱшан семын таче арален илыман – моткоч раш коеш. Тидын нерген лудшына-влак редакцийыш пурышо серышлаштат  ойлат.

Но автор-влак чӱчкыдынак марий книга чӱдылык нерген вуйым шийыт. Теве пытартыш тылзыште гына кок корреспондентна деч икгай шонымашан серыш-влак тольыч. Медведево район гыч А.И.Яндулин «Писатель возышаш, книгам лукшаш» вуймутан возымаштыже тыге сера: «Чылалан раш: кызытсе саманыште книга лукташ ой-ой-ой! Марий книга савыктыш у изданий-влак дене огеш куандаре. Сандене южо автор шке оксаж денат, спонсорым муынат, возымыжым лудшо деке шуктынеже…» Але теве Н.В.Унженинын серышыжым шергалына: «Ондак, Совет Союз жапыште, книгам шуко печатленыт. Авторын 50, 60, 70, 80 ияш лӱмгечыжлан Марий книга издательство пӧлекым ыштен. А кызытсе жапыште мо лийын?! Шуко талантан автор-влакын произведенийышт сондыкышто кия. Спрос есть – товара нет. Рынок закон чын мо? Ялысе калык веле огыл, оласе калыкат огыт пале: кӧ мом воза».

Нине серыш-влакын авторышт мо шотышто чын улыт, мо шотышто йоҥылыш лийыт – тидын нерген пырля шонкален налаш ӱжам.

«Марий Эл» газетна у книган шочмыж нерген эреак жапыштыже да куан кумыл дене лудшо-влаклан увертарен шога. Икмыняр гана ты аланыште тыршыше автор, писатель, шымлызе-влакын тургыжланымашыштым шотыш налын, журналист-влак йодышым кумдан ончалын, статья-влакым сереныт. А пытартыш кок ий жапыште кугыжаныш окса дене савыкталтше кажне гаяк книга нерген газет лышташла гыч пален налаш лийын.

Тыге кум ий ончыч Марий Элыштына чылаже 370 наре у книга савыкталтын. Ӱмаште кугыжаныш окса дене лукмо коло ныл книга нерген ик гана веле огыл ушештаренна. Тылеч посна автор-влак лӱмын возымо проект почешат ятыр книгам савыктен лукташ шотым муыныт. Тиде йодышын кузе вияҥмыжым С.Чавайн лӱмеш национальный библиотекын пашаеҥже-влак тӱткын эскерат да шке пашашт дене марий книга искусствын писын вияҥмыжым палемдат. Ӱмаште, «Идалыкын книгаже» конкурсым иктешлыме годым, номинацийыш логалше, сеҥышыш лекше книга-влак коклаште пелыже утла шочмо марий йылмына дене возымо лийыныт. Тыгай паша-влак изи огыл окса премий дене палемдалтыт. Н.В.Унженинын ик ойжо дене келшыде огеш лий: «Ялысе калык веле огыл, оласе калыкат огыт пале: кӧ мом воза». Тиде – чынак. Элыштына пытартыш ийлаште лудшо еҥ ятырлан шагалемын. Шочмо йылме дене возымо книгам, журналым, газетым лудын илыше еҥна шуко манын моктанен огына керт. Мӧҥгешла: кевытлаште марий книга таче пеш нелын ужалалтеш. Марий книгам шагал налыт. А луддымо еҥлан марла кок-кум ойым савыралашат – неле паша. Тудо шке шонымыжым ни рушла, ни марла раш каласен огеш керт. Калыкнан кутырымо мутвундыжо моткочак чӱдемын толеш.

Тений  Марий Эл Республикын тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министерстве ӱмашсе нарак  книгам савыктен лукташ сӧра. Утларак ужашыже ынде савыкталтынат: таче марла лудшо Л.Яндакын «Онар», Никандр Лекайнын «Кого вырсын тылыштыжы» роман-влакым, «Кызытсе марий пьесе» сборникым, В.М.Регеж-Гороховын «Чумырымо ойпогыжым» налын кертеш. Рушла окаш йодшо кумылым А.Красноперовын «Мужские слезы» ойлымаш книгаже, «Время пить херши» сылнымут антологий лачештара. Кажне книган 300 утла экземплярже  республикысе библиотекылашке колталтеш. Марий Эл образований министерстват школ программыште ончыкталтше книга-влакым икшыве-влаклан налеш. Но яллашке лектын коштмо годым лудшына-влак садак шагал книга толын шумо нерген вуйым шийыт.

Таче ий еда мыняр книга лекме йодышым рашемдашлан ты сатум ямдылыше ятыр учрежденийын омсажым тӱкалтен йодман. Вет ынде савыктыме пашам у кӱкшытышкӧ нӧлталаш МарНИИЯЛИ, Марий кугыжаныш университет, Марий педагогический институт, Марий туныктыш институт, газет, журнал редакций, тоштер-влак чолган полшат. Ынде посна издательствым кучышо таҥна-влакнат улыт. Теве Марий Эл Республикысе искусствын сулло пашаеҥже А.Иванова тений Калык писатель Миклай Рыбаковын «Чумырымо ойпогыжым» шуко том дене савыктен лукташ проектым возен да конкурсышто сеҥышыш лектын. Идалык мучаште икымше том лудшын кидыш логалшаш. Тыгай еҥ-влак, нелелым шотыш налде, марий книгам савыктыме йӱлам арален илат.

Таче возышо айдемылан шке чон шонымыжым лудшо деке шукташ чыла йӧн уло. Пашам кыртмен ыштыше, шкем пагалыше айдеме кугыжаныш полышланат, спонсорын поро чонжыланат эҥерта. Утларак чолгаже шке оксажымат ок чамане. Ончалза сылнымутыш (поснак поэзийыш толшо) самырык автор-влакым: кузе нуно, утым шонкален шогыде, шке возымыштым лудшо-влаклан темлат. Тек копавун   даш кумдыкыш шыҥа пашашт, тек кӱжгытшат лышташ гай веле… Но кугу поэтын мутшо дене палласаш гын, «шонымым шуктымо корно рыҥ ошкыл гыч тӱҥалеш»! Садлан самырык-влаклан, серыме пашаштышт утларак тыршаш кумылаҥден, йылме мастарлыкыштым шуараш гына сугыньлыман.

Эше ик гана ушештарем: тидын нерген «Марий Эл» газетна ик гана веле огыл возен, но лудшына-влак ала тӱткылыкым йомдарат, ала сай уверым ынешт пале..

Редактор институт

Марий Эл Писатель ушемын пытартыш погыныштыжо С.Чавайн лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше, руш поэт А.Я.Спиридонов, книгам савыктыме нерген ойлышыжла тургыжландарыше шонымашым каласыш:

- Ме у саманыште шкенан Марий Элысе редактор-влак институтнам йомдарен толына, – мане. Тыге тудо книгам ямдылаш полшышо редактор-влакын чотышт шагалем толмым, мастарлык куат иземмым, чӱчкыдынрак ӱлыкшӧ кумылым шочыктышо книган савыкталт лекмыжым палемдыш.

Кӧ тугай редактор? Книгам шочыктымаште тудо могай пашам наҥгая? Тиде йодышлан вашмутым кычалме годым кугу лӱман серызына-влак руш писатель М.Горькийын мутшылан эҥертат ыле: «Редактор – это человек, который в известной мере учит писателя, воспитывает его…»

Шулдыран ой тачат шке куатшым йомдарен огыл. Илышым пужен ыштыме дене марий книгам савыктыме йогыныштат изи огыл кӱрылтыш лийын. Тиде Марий книга издательствын пӱрымашыже гочат раш коеш. Икмыняр ий марий книга йӧршеш ыш лек, тыге савыктыме сферысе специалист радамнат ятырлан чӱдеме. Мастар редактор-влакым сулен налме канышыш колтымо, паша верым шагалемдыме дене, кокла ийготан книга специалист-влакат шапалгыме семын лийыч. Вет мастарлыкым чарныде пеҥгыдемдашлан чарныде пашам ыштыман ыле. Ынде «да, были люди в наше время» манаш веле кодеш.

Книгам лукшо автор-влак кокла гыч поснак ялысе туныктышо-влаклан полшымо шуэш. Нуно шочмо йылмым, сылнымутым чапландарыме дене пырля краевед семынат тыршат. Теве Шернур районысо Летник школысо тӱҥалтыш класслаште туныктышо В.Д.Таникеева, школ программылан келыштарен, «Дмитрий Орай – марий сылнымутын классикше» альбомым савыктен. Редактор семын Марий Элын сулло туныктышыжо З.В.Ермакова полшен. Автор писательын илышыже да творчествыже дене палдарыше ятыр фотом вераҥден. Уста краевед семын Валентина Дмитриевна тыштак серызын творчествыжым аклыме мутым, 100 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклалтше пайрем сценарийым темла. Чыла тидыже туныктышылан моткоч кӱлешан ешартыш полыш. Альбом  – авторын кокымшо книгаже. 2006 ийыште шке тунемшыже-влакын возымо сылнымутыштым «Кечыйолын сескемже» сборникыш чумырен ыле. Ыштыме пашаже моло изданий деч нимынярат ӱлыкшӧ огыл. Иктым гына чаманен каласаш кодеш: альбомын тиражше улыжат 70 экземпляр гына. Автор тудым шке оксаж дене савыктен. Садлан ты тӱҥалтышым Марий Эл Республикын образований министерствыште савыктыме пашалан вуйын шогышо-влак ужыт да умбакыже вияҥден колташ полшат манын, ӱшаныме шуэш.

Таче сай корректорым, технический редакторым але дизайнерым, книга сӱретчым, шочмо йылме куатым устан кучылт моштышо редакторым муаш куштылго огыл. А улшо-влакше чыланыштлан полшен огыт шукто.

Садланак ятыр самырык авторжо шке семынже книгам чумыртылеш. Тыге книгам савыктыме нерген информацийым, авторын праважым аралыме палым йоҥылыш ончыктат, библиографийын йодмыжым эскерен огыт шукто. Утларакшым нуно савыктыме акым шулдештарыме нерген азапланат. Тидыже савыктыме ГОСТ-ым пудыртылман, лушкыдо сӱретан, техника могырым шоналтыде ойырымо шрифтан книга-влакым шочыкта. Кугыеҥлан  темлыме книгалаште тыгай ситыдымашлан шинчам кумаш южгунам лиеш, но икшывылан ӱлыкшӧ качестван савыктышым темлаш таче огеш лий. Таче ме йочаланна полиграфийын эн сай йӧнжылан эҥертен савыктыме сатум гына кучыктышаш улына. Тыгай книгам эн мастар сӱретче сылнештарышаш. Шулдын савыктыме йоча книга дене ме кушшо айдемын лудмо кумылжым йӧршеш йомдарена да шкенан ончыкылыкнам сава дене руалмыла солалтена.

Уста редакторын полышыж деч посна лукмо книга-влак ӱлыкшӧ кумылым шочыктат. Кушеч тиде коеш? Айста книгалаште вашлиялтше йоҥылыш чоҥымо ой-влакым шергалына:

 

Вуча куэ изам-салтакым,

Чечнясе сар гычын вуча.

Куэ пелен йолташ-влак дене

Эрталтше пагытшым ронча.

«Поэзий шепкаште»(12 с.).

Кӧ кӧн пагытшым ронча? Адакшым «эрталше пагытым» манман ыле дыр. Руш йылмысе йӧным кучылтын, марла ойлыштмаш ондак кутырымо йылмыште гына озаланен. Ынде тыгай сӱрет возымо йылмыштат вашлиялтеш.

Але:

«Шонем: кӱсен тукымна

Тӱрлӧ семын илена.

Икте мӱшкырым пога,

Весе йӧршын тӱнчыга»

И.Степанова. «Мутшер»(60 с.)

Тыште, тыгак уло почеламутыштыжат «кӱсен» (рушла: карман) тукымна» манме дене автор уло калыкым еҥ кӱсеныш ончен илышыла сӱретла. Еҥ кӱсеныш ончаш ом йӧрате гынат, каласыде ом керт: икымше ден кокымшо корно коклаште нимогай знак уке, тунамак нуно шке коклаштышт нигузеат кылдалтын огытыл. «Икте мӱшкырым пога» ойыштат «пога» мут шке значенийже дене кучылталтын огыл, «иктыже» мыняр мӱшкырым поген кертеш? Вет «погаш» мут «иктеш чумыраш» манмым ончыкта. Вончештарыме значений денат кучылталтеш: вийым погаш, кӱкшытым погаш. Но почеламутысо шонымашым раш вияҥдашлан автор «коям пога» манын ойлышаш ыле дыр.  

Книгалаште фактым йоҥылыш ончыктымат шуэн огыл вашлиялтеш. Мутлан:

Эртыше 13 ий жапыште «Марий Эл» газетыште, Марий телевидений ден радиошто пашам ыштен. 1994 ий годсек «Кугарня» газетын директоржо-тӱҥ редакторжо. «Тулото»(45 с.)

Тыште корректор ден редакторын йоҥылышыж дене пырля фактымат йоҥылыш ончыктымо. Рукопись дене пашам ыштыше йолташна-влак тидын дене ӱчашаш огыт тӱҥал, шонем.

Книгам возымо паша куштылго огыл. Ты сомыл ятыр йыжыҥ гыч шога, кажне йыжыҥыште виян специалистын полшымыж дене гына чыла шотыштат сайын шонен ыштыме сату шочеш. Тыгайжым лудшо еҥат кумылын налеш.

Марий книган ончыкылыкшо

Пытартыш коло ий жапыште марий книга искусство  ятыр шотышто вияҥ вашталтын. Савыктыме пашат ик верыште огеш тошкышт. Чот шотышто, сайын але удан ямдылен савыктыме шотышто кугу ошкыл ышталтын. Кидыш кучен лудмо книга дене пырля шочыт электрон книга-влак. Икмыняр ий ончыч Комиинформ агенстве финн-угор библиотекыште лучко наре марий электрон книгам вераҥден ыле.  Таче Марий Элыштынат тыгай библиотеке почылтын. Тиште кече вашеш С.Чавайн лӱмеш национальный книгагудо электрон библиотекым почын.

Туге гынат марий айдемым весе тургыжландарыде ок керт. Илышнам пужен ыштыме дене икшывыланна шочмо йылме да сылнымут предметым тунемшашлык книга – учебник – ий еда 2-3 гына савыкталтын. Таче школласе икшыве-влак кодшо курымысо 80-90-ше ийлаште ямдылыме книга дене шинчымашым погат. 2008 ийыште Марий Эл Республикын правительствыже ты пашалан куд миллион теҥгем ойырымо нерген увертарен. У учебник-влакым ямдылашлан таче куатле автор, мастар сӱретче, уста редактор, тӱткӧ корректорна-влак ситышын улыт мо? Тиде йодышлан сай вашмутым ик кечыште пуаш ок лий.  

1 декабрь 2007





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1