Куку кумыл

Конгресс шумлык

Писатель-влакын погынышт вашеш

Визымше декабрьыште Марий Эл Писатель ушемын серызыже-влак шкеныштын кудымшо погынышкышт чумыргат. Угыч шочмо сылнымутын тачысе кечыж нерген мутланымаш тарвана. Тунамак Писатель ушемын у правленийже, у вуйлатышыже сайлалтеш. Ыштыме пашам иктешлен, сылнымутын ончыкылыкшо нерген шоналташ лудшына-влакымат ӱжына.

Эрталалше ӱмырым имне ден поктен от шу

Марий писатель-влакын тачысе кечышт нерген ойлымо годым Мария Илибаеван «Марий Элыште» (7 сентябрь 2008 ий) савыкталтше «Пӧртшым ужна, но… негыздымым» статьяжым нигузеат шотыш налде ок лий. Автор Йошкар-Олаште эртыше финн-угор писатель-влакын Х конгрессышт эртыме нерген  иктешлымашым ыштен да  правлений могырыш тӱткын ончалын. Автор конгресс годым шинчалан перныше ситыдымаш-влакым палемден. Правлений могырым писатель-влак нерген азапланыме, тӱткылык уке нерген ойлен, самырык авторым куштымо йодышышто чоным когартыше шонымашым каласен. Тыге серызе-влакын ушемыште паша сайжак огыл ман шонаш амал шочын.

Кугу вашлиймаш эреак пашам ыштен моштымынам тергымаш семын эрта. Могай куат дене таче ме илена, кузерак шӱлена, тӱшка пашаш  чумыргымо годым  тиде моткоч раш коеш.

Ыштышаш паша ышталтын. Сайын ма удан… Тидын нерген уна-влакат каласеныт. Тауштыман серыш Марий Эл культур, печать да национальность паша шотышто министерствыш икте веле огыл пурен.

Конгрессым сайын эртарымылан Нина Ядне (Ямал-Ненец автономный округ), Каталина Надь (Венгрий), Аня-Риита Бергиус (Финляндий) тауштен возеныт. Такшым, Нина Ядне, Каталина Надь конгрессым ямдылыше-влак деч пеш чоткыдын йодшо уна улыт улмаш. Молан манаш гын нунын шылталыме шомакыштым мый шкеак колынам. Иктыже техника (ксерокс) уке манын пуштыланыш гын, весыже сылнымут касым вӱдышӧ венгр делегаций нерген увертарыде кодымылан шылтален ойлыш. Иктыже сай: шылталыме дене пырля мокталтен таушташат монден огытыл.

Ты шотышто Марий Эл культур, печать да национальность паша шотышто министрын алмаштышыже Галина Ширяеван ончалтышыже утларак рашамдыше гай чучеш. Теве тудо кузе ойла:

- Мый Мария Илибаеван шонкалымашыже дене шуко шотышто келшем, но йылт чылаж денак огыл. Конгресс почылтмо деч ик-кок кече ончыч икмыняр лӱмлӧ писательна-влак, министерствыш йыҥгыртен, ӱжмаш нерген азапланеныт. Тыге лийшаш огыл ыле. Ме, министерстве пашаеҥ-влак, утларак уна-влакым вашлийме нерген шоненна, нунылан паша ышташ йӧн лийже ман тыршенна. А верысе писатель-влак дене кылым ышташ, Конгрессын содержаний могыржым ямдылаш пӱтынек Писатель ушемлан ӱшаныме. Ӱжмӧ да марий делегацийын пашаж шотышто  сылнымут консультант Е.Хисамутдинова вуйын шоген. Очыни, южышт деке, чынак, ӱжмашым колтен, йыҥгыртен шуктен огытыл.

Докладым ыштыше-влак нерген ойлаш гын, ме пленар заседанийыште гына ныл докладым темленна. Лӱмын ямдылыме М.Рыбаков, П.Домокош нерген доклад-влак тӱнямбал кӱкшытан улмо дене ойыртемалтыныт. Р.Кудрявцеван мультимедийный проектше нерген каласкалымыжат уна-влакын ушешышт кодын, сай тӱҥалтыш семын палемдалтын.

Сылнымутын могай кӱкшытыштӧ улмыжым тӱнясе калык книга савыкталтме дене акла. Пытартыш ийлаште ме чынак шуко лукташ тыршена. Сай книга ик кечыште ок шоч.  Садлан сай пашам сай могыр гыч ончыкташ шоненна.  Уна-влак ончылно могай оза удам луктын ойлаш тӱҥалеш?  Садлан М.Илибаеван «пӧртна негыздыме» манме дене ом келше.  

Секцийласе выступлений-влак нерген ойлаш гын, регионла гыч ончылгоч темым увертарен огытыл, пеш эркын тарванылыныт. Ты шотышто Ассоциаций могырымат полыш шагал лийын.

Вес могырым ончалаш гын, марий писатель-влаклан утларак чолга лияш кӱлмӧ нерген ушештарынем. Ӱжмым вучен шинчыме ок кӱл ыле дыр. Ала, мом полшаш кӱлеш манын, йодын толман ыле?.. Тиде вет мыланна огыл, нунылан кӱлеш. Чыла сайже Писатель Ушем правленийын, ушемысе еҥын пашаж гыч лектын шогышашыс.

Чынак, чыла сайже ушем могыр гыч лектын шогышаш. Ты шотышто Марий Эл Писатель ушем вуйлатыше В.В.Крылов дене мутланем, шонышым. Мутланен, ончыкылыклан ӱшаным шочыктынем ыле. Но Василий Васильевич моткоч ок ярсе улмаш. Садлан мо шонымем шке семынак рашемдаш логалеш.

Молан вара чонна мура куку семын?

М.Илибаеван серышыжым ик могыр гыч ончалаш гын, Писатель ушем правленийым  шылталаш амал укела чучеш. Нуно чыла моштымыштым, уло вий-куатыштым пыштен пашам ыштеныт. Чылаштым огыл гынат, утларак писательжым садак ӱжыныт. Шкеак паша радамым палемденыт, шкеак ты радамым шуктеныт, уна-влакым онченыт… Тыгодым шке пашаштлан шкеак акым пуаш ӧрын огытыл. Тыгай шыгырыште моло пагалыме писатель нерген шонаш жапым муат мо? Тӱрлӧ заседанийже, каҥашыже, интервьюм пуымыжо, унам ончымыжо… Куш чылажым иканаште ончалын шуктет?..

Но лачак пашам тыге чумыртылмылан кӧра, ушем правлений еҥ-влак умылдымашым лукшо йодыш-влакым шочыктеныт. Мутлан: молан тӱнямбал форумышто чумыр сылнымут нерген ойлымо годым правлений еҥ-влак шке творчествышт нерген каласкалат? Молан пӱтынь родо-тукым калык-влакын сылнымутшым савыктыме нерген йодмылан  лачак шке книгашт нерген гына ойлат? Молан чумыр писатель ушемын пашаж нерген каласкалыме годымат шке сеҥымашышт, шуко книгам луктын кертмышт нерген гына вудыматат? Вет Марий Эл культур, печать да национальность паша шотышто министерствын Печать управленийже ий еда 20-25 сылнымут книгам марий лудшылан пӧлекла. Тидым Конгрессын лектышыжым эсерыше тӱнямбал шымлызе-влакат сай сеҥымаш семын палемдат. А правлений еҥ-влак тидым пуйто огыт уж. Тыге аҥысыр ончалтыш дене аклымашак, очыни, Интернет сайтлаште марий сылнымутын тачысе кечыж нерген ӱчашымашан да шылталымашан мутланымашым шочыктен.

Марий Эл Писатель ушем – тиде посна айдемын але правлений членын  ушемже огыл. Таче тыште кудло кум серызын лӱмжӧ иктеш ушнен: 19  писатель руш йылме дене возышо, молыжо – марла.

Ийгот шот дене ончалаш гын, эн самырык авторлан Писатель ушемын литконсультантше Елена Хисамутдиновам шотлыман: 29 ияш. Марла возышо-влак кокла гыч эн самырык Татьяна Очеева:  40 ий. Ты ийготан радамыштак улыт Светлана Григорьева, А.Коковихин, Зоя Вис-вис, В.Марышев. Кумло наре писательже 50 ийышкат тошкалыныт. Коло наре калык пагалыме йолташна-влак сулен налме канышыште улмышт дене сылнымут пашам уло куат дене шуктен илаш йӧным йомдареныт. Молан? Ятырышт таче черле улыт. Эн изи пенсий кӱшеш гына илен толашат. Театрыш, сылнымут касыш, лудшо дене вашлиймашке коштмо нерген нуно шагалже годым шонат.

Ме, марий-влак, изи чотан калык радамыште улына. Калыкна шке писательжым серыме пашаж дене аклен ашнен ок керт. Марий серызе эреак ешыжым кечын шуктымо паша дене пукшен-йӱктен. Эсогыл совет жапыштат ик-кок писатель сылнымут кӱшеш илаш тоштын гын? Ты сӱрет тачысе саманыште утыр пӱсештын. Чӱдыштӧ илен тунемше кугурак йолташна-влак, нигӧ деч нимом йодде, шыпак илыш кечыштым шуяш тӧчат. Нунылан полшымо нерген мыняр гана мутланыме? Ешартыш оксам Марий Эл Правительство деч йодаш темлыме. Но вашталтыш – нимогай. Ты шотышто Российысе творческий ушем-влак нерген закон ынде кӱлеш годым луктын рӱзалтыме арверыш савырнен. Пытартыш гана эл вуйлатыше самырык автор-влак дене ӱмаште вашлийын, ты законным шотыш кондаш сӧрен ыле. Тылеч вара адак шып.

Родо-тукым писатель-влакын конгрессышт самырык авторлан пӧлеклалтын ыле. Ты йодыш Марий Эл Писатель ушемыштат пеш пӱсын шога, шонем. Таче сылнымутышко самырык авторна-влак шӱкедыл-ӱчашен огыт тол. Сераш тӱҥалше эн ончычак поэзий сад-пакчаш пурен лектеш. Келша гын, тышанак кодеш, уке гын, вес жанрыште вийым терген онча. «Возымем ала кӱлеш, ала ок кӱл» шонымаш денак ӱмыржым эртара. Очыни, садланак таче прозо да драматургий жанрыште эн самырык профессионал авторланна 40 ий.

Туге гынат самырык автор-влак сылнымутыш йылт огыт тол манаш ок лий. «Кече», «Ямде лий», Юнкор-влакын лагерьышт, Кастрен ушемын сылнымут курсшо ятыр чолга ӱдыр-рвезым муаш полшен. Нуным умбакыже Марий кугыжаныш университетысе «Поэзий шепка» клуб иктеш уша. Лектышат изи огыл. Но нуныланат ӱшанле эҥертыш кӱлеш. Молан манаш гын, але марте шуктымо пашашт чылажат автор-влакын кӧргӧ вий дене гына ышталтын. Книгам лукташ спонсор полышлан але шке чондайыштлан ӱшанат. Книгам лукмо шотышто комиссийыш лекташ ӧрыт. Ала тушко колтен шогышо еҥже укеат?

Такшым, ушемысе консультант-влакым ты шотышто шылталаш ок лий. Марий Эл сылнымут фонд пелен типографий почылтын. Савыктыме книгашт качестве могырым пеш сайжак огыл гынат.

У авторым куштымаште  возымылан профессионально акым пуымо паша йылт чыгынен. Ала садланак нуным ынде темым кумдаҥдыме, йылме куатым вияҥдыме йодыш йӧршешак ок тургыжландаре? Возышо еҥым эре вуй гыч ниялтен гына сылнымут ок тӱзлане. Нунылан эре у кӱкшытым ончыктен, полшен шогыман. Возымым ушан  редактор ончышаш. А ме туге илена, пуйто чыланат шочынак шедеврым возена. Редактор, корректорын полышыжо, рецензентын ойжо  деч посна, вигак книгам савыктена. М.Илибаеван ойлымо семын: тесте дене!

Чынак, Писатель ушем таче чолган пашам ышта манын палемдаш йылме ок савырне. Эше икмыняр ий ончыч Марий Элын калык писательже В.А.Абукаев-Эмгак ойлен ыле: «Ушем лачак лӱмгече да писательын колымыж годым веле мемнам уша». Тидым икмыняр ий ончыч каласыме. Ынде Вячеслав йолташнат пеленна уке. Уке лийын мемнан кумыллан, пашалан, шонымашлан раш акым пуэн моштышо, тыгодым шкеж дечат пеҥгыдын йодшо уста мутмастар. Кок тылзе гыч  калыкна тудын 50 ияш лӱмгечыжым пайремлаш тӱҥалеш. Илымыж годым тудо шке куатше дене икмыняр сылнымут пайремым эртарыш. Тунам Писатель ушем тудын пашажым кумылын ыш авалте. Ты гана тиде лӱмгечылан кӧ мутым кучаш тӱҥалеш? Писатель ушем ты юбилейым эртараш шона мо?

Тыгай йодышемым, лудшо-влак, «эмоций» радамышкат пуртен кертыда. Но келгынрак ончалын, ты ойымат пеҥгыдемдем. Пытартыш кок ийыште лӱмгечан проектат мемнам, писатель-влакым,  ваш ыш ыште. Кумдан палыме классик-писатель-влакын: Н.Лекайнын, Шабдар Осыпын, С.Чавайнын, М.Шкетанын  шочмо кечыштым шочмо верлашт гыч, районласе культур пӧлка гыч, лекше проект почеш палемдыме. Тыгодым Писатель ушемын калык дене вашлияш, оласе автор-влакым лудшо деке наҥгаяш пытартыш йӧнжӧ уке лие.

Моло шотан айдеме семын таче Писатель ушем правленийысе еҥ-влакым ты ситыдымашлан нигунарат шылталыме ок шу. Мом нунын деч йодаш? Изи пашадарлан ала-мом ышташ толашат. Адакшым вес паша верыште утларак тӱлат гын, молан тыште утыжым тыршаш? Мер ушем нерген закон укелык ончыкыжым кучем могыр гыч полыш лиеш ман ӱшанаш негызым ок пу. Садланак нуно тыглай писатель дене кылым кучаш, возымыж  нерген азапланаш огыт вашке. Но Писатель ушем правленийыште улмышт шке творчествым тӱзаташ сай йӧным пуа, витне. Россий да финн-угор кӱкшытан тӱрлӧ семинарлашке, совещанийлашке, конгресслашке чӱчкыдын лектын кошташ нуно огыт ӧркане. Чыла вере шкештак миен толаш тыршат. Кӱлеш ма, ок кӱл…

Шушаш ийын Вячеслав Абукаевын лӱмгечыже шуэш, маньым. Шочмо сылнымутыштына, але финн-угор тӱняштына тудын лӱмеш идалыкым увертараш гын, кайыше йолташна ончылно мемнан порыснам шукташ йӧн лиеш ыле. Молылан кузе, ом пале, но усталык аҥаште куатым поген шуктышо писательна-влакын кайымышт кажне гана чонышко куку кумылым вела…

Куку кумыл… Мо тыгай тудо? Авторын манмыжла, «…Куэ вуешат шочын огынал, йӱштӧ чонанат лийын огынал… Молан вара куку семын чонна мура тулык семым?..» Молан кажне гана «Марий писатель» манын пелештыме годым йомдартыш шижмаш чоным кӱрыштеш? 

Леонид Яндак, С.Г.Чавайн лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше, Марий Элын сулло журналистше:

– Конгрессыш мыйым ӱжын огытыл. Сандене ни сайым, ни удам ом пале. Такшым толаш кумылем ыле…

Алексей Александров-Арсак, прозаик:

– Мый прозо секцийыште лийынам. Вожыл шинчышым. Эсогыл лектын кайышым. Конгрессын темыже самырык автор нерген ыле. А Марий Элысе докладчик-влак ала-мо шот дене марий сылнымутын вияҥме историйже нерген ойлыштыч. Секций вӱдышылан эсогыл ойлышо-влакым чараш логале. Тынарак ынде шкеннам огына пагале мо?.. 

21 кылме 2008

   





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1