Кажнылан пӱралтын огыл калыклан "Югорным" пӧлеклаш

Марий сылнымутым тӱзатымаште, тудым Россий да тӱнямбал кӱкшытыш нӧлтымаште шинчалан койдымо пашам ышта Марий книга издательствын руш сылнымут редакторжо, писатель Анатолий Яковлевич Спиридонов. Олык Ипай (1992), С.Чавайн (2001) лӱмеш кугыжаныш премий-влакын лауреатше, Марий Эл культурын сулло пашаеҥже (2005), марий-влаклан «Югорным» почшо йолташна таче 60 ияш лӱмгечыжым пайремла.   

Кажне айдеме ӱмыр мучко йоча жапым сылне йомак семын шарна. Ты шотышто Анатолий Яколвлевичат моло деч ок ойыртемалт. Кумда уш-акылан, яндар шинчаончалтышан писательын нӧргӧ жапше  Медведево район Краснооктябрьский посёлкышто эртен. Аваже верысе школышто историйым туныктен. Сылнымутымат сайын пален, эргыжым изинекак книгалан шӱмаҥден. Лудын моштыдеак, кӱжгӧ книга-влакым лышташлылын, кугыеҥын каласкалымыж почеш книгаште возымым умылкален. Икана, шкетын шинчылтмыж годым, кидышкыже руш писатель-влакын портретыштым печатлыман книга логалын. Изи Толя кажныжым парня дене ончыктылын да шке семынже пелешткален:

– Пушкин, Гоголь, Максим Солёный…

Тыге изи рвезе Юмын пӱрымӧ сомылым йоча годымак шукташ пижын да «Горький» лӱмым «Солёный» мут дене алмаштен.

– Мыланем туге чучын, пуйто мый поэт лиям да почеламут книгам возем. Тиде книгаште кажне-кажне еҥын илышыжым возымо лиеш, кажныже шкеж нерген лудын кертеш, шоненам. Ала-молан шем команым ужынам. Вара веле умыленам, тидыже «Библий» улмаш. Тиде 5-6 ияш годым тыге лийын...   

Писательын каласкалымыже эше ик гана курымашлык чыным пеҥгыдемда: айдеме йоча жапыште налме негызеш шке пӱрымашыжым чоҥа.  

Туге гынат нӧргӧ рвезе Анатолий Спиридонов сылнымут нерген пешыже шонкален огыл. Моло рвезе семынак ура койышыжо дене чӱчкыдынак аважын кумылжым волтен, сарысе талешке-влак нерген книгам лудын, шочмо элын коммунизмыш кайыме корныж нерген шонкален да ончыкыжым пайдале айдеме лияш кӱлмӧ нерген умылен.

Индешымше классыште тунеммыж годым школышко руш сылнымутым туныктышо латыш ӱдыр толын. Тунам рвезе сылне мутын, почеламутын юзо куатшым шижын кудалтен: возышыжла, тудын кӧргыжым, чоҥалтме йӧнжым, чоным сымыстарыше йӱк радамжым шымлаш пижын. Тӱрлӧ семын возаш лиймым умылен, руш поэт-влакын  серымыштым лудын, но сылнымут пашаеҥ лияш шонымашыже пеш мӱндырнӧ улмыла чучын.   

Изинекак айдемым пашаж дене аклаш тунемше Анатолий Спиридонов верысе школ деч вара Совет Армий радамыш кая. А пӧртылмекыже, пашазе-влак радамыш шогалеш, шлифовчик, бетончик семын тырша.

– Пашам ыштем, а ушыштем эре сылнымут пӧрдеш. Икана шоналтышым: «Да мом мый ыштылам?» 1972 ийыште районысо  газет редакцийышке пашаш пурышым.

Тудо «Путь к коммунизму» газет редакцийыште 10 ий тыршен. Сылнымут йодыш шотышто редактор, отдел вуйлатыше, ответственный секретарь марте кушкын. Почеламутын икмыняр аҥысыр жанр улмыжым шижын, прозым возаш тӱҥалын. 1976 ийыште «Сылнымут шыже» семинарыште ойлымаш-влакым ончаш темлен. Тунамак писатель-влак рушла серыше авторын шочмыж нерген увертареныт. Тыге «Запах родного дома» (1984), «Золотое дно» (1991) книга-влак шочыныт. 

Тудын сылнымут югорныжо моткоч тыглайла коеш. Москосо сылнымут институтышто тунеммыж годым возымыжо «Литературная учеба», «Лепта» журналлаште, «Молодая гвардия», «Советский писатель» издательствылаште савыкталтын. Марий книга издательствыш куснымыжо редактор да кусарыше семын пашам ышташ йӧным пуэн.

Марий сылнымутым кусарымаш – куштылго паша огыл. Кодшо курымын 80-ше ийлаже деч вара Моско писатель-влак изи чотан калык-влакын сылнымутыштым рушаҥдымым чарненыт. Марий Элыштына икмыняр руш автор гына ты пашам шуктен. Анатолий Яковлевич 50 утла ойлымашым, 10 повестьым, ик романым рушлаш кусарен.  А  марий йомакше, мурыжо, почеламутшо – тесте дене! Иктеш чумыраш гын, шым кӱжгӧ том погына дыр. Таче чыла марий автор-влак лӱм дене шочмо сылнымутнам у кӱкшытыш лукмыжлан кугу таум ойлена.  

– Мый йылт руш школышто тунемынам. Руш коклаште иленам. Марий йылмым, марий илышым шагал паленам. Лач пошкудына-влак гына марий лийыныт. Краснооктябрьскийыште эре пазар лийын. Тушко Шап, Пиясир, Непот, Тойлансола ялла гыч марий-влак миеныт.  Пазарыш коштшо ик марий ӱдырамаш эре мемнан дек пура ыле. Ой, тугай тамле пӧчыжан шуктымо ковышта дене сийлен, тулеч вара тыгайым кочкынат омыл…

Шарнем, Ким Васинын изи рвезе нерген ойлымашыжым шинчавӱд дене лудынам. Тунар йочам чаманенам. Кугурак класслаште мыланем марий калык нерген шекланаш оҥай лийын: воктеннак моткоч ойыртемалтше да шкешотан калык ила. Очыни, тидак кусарыме пашаш куштылгын ушнаш полшен. 80-ше ийлаште Йошкар-Олан лӱмгечыж вашеш  «Йошкар-Ола» муро книгам ямдыленна.  Тиде рукописьыште иктаж 10 наре мурым кусараш кӱлын. Мый шонем: мом вучаш, шке ом керт мо? Тыге икымше пашамак удан огыл лектын. А йомакым мый изи годсекак йӧратенам. Тиде жанр мыланем эре келшен, садлан уло чонем пуэн пашам ыштенам.

Анатолий Яковлевич пытартыш жапыште Юрий Соловьёвын «Чылажат мӧҥгеш пӧртылеш», «Йылмыдыме Пӧтыр», «Йоча годсо сулык» ойлымашлажым, «Илышым пуышо тетрадь» повестьшым кусарен. Марий автор-влак кокла гыч поснак шокшо шарнымашым Юрий Артамонов нерген арала. «Юрий Михайловичын сылнымутшо – марий прозын эн кӱкшӧ сеҥымашыже. Чоҥымо, лудшын кумылжым налын, шке калык койышым почын моштымо шотышто Россий кӱкшытан автор. Геройжо Шукшинын «чудик»-влакшымат шарныктат: тунемдыме, но пӱсӧ ушан, воштылтышо, но чонжо дене шортшо, йӱлышӧ,» – ойла Анатолий Яковлевич.

Писательын уло чоным пуэн пашам ыштымыже 2000 ийыште марий «Югорно» эпосым  шочыкташ негыз лийын. 

– Эпос нерген йӧршынат шонен омыл. Тиде тоштерысе жанр, калыкын талылыкшым ончыктышо кугу сюжет. Нигушеч информацийым налаш. «Витязь в тигровой шкуре», «Калевала»  ожнысо ойпого негызеш чоҥалтыныт. А мемнан тыгай лийын огыл. Пуста верыште пусталыкак гына лиеш. Издательствыште пиал логалын курык, олык да эрвел калык-влакын мур погыштым редактироватлаш. Мурым Моско автор кусарен ыле. Мыланем моткоч келшеныт. Вара шижым: нуно икте почеш весе сюжет радамыште шогат. Психика могырымат лудыш, рекрут, пӱрымаш нерген такмак-влак икте-весыштым пойдарат. Тылеч посна йомакым, калык мутым, пале-влакым, легендым, преданийым ятыр шымленам. Материалым картычкыш погенам. Кандаш ий пашам ыштенам. Икымше лудшо да критик семын Ананий Герасимович Иванов шымлен. Ончалаш пуэнам курыкмарий темым почын ончыктымым.

Южгунам лудшо-влак мый дечем йодыт: кушто ссылка?  Мый сылнымут произведенийым возенам. Южо историй эпизодым кучылтынам гынат, мый сылнымут произведений семынак возенам. Историй фактым чын ончыкташ задача лийын огыл. Чаманем, ту жапыште Галина Шкалинан «Традиционная культура народа мари» книгаже лийын огыл.  Лиеш ыле гын, ала иктаж-можым вес семын каласен кодем ыле. Болтуш нерген тӱрлӧ источник уло: иктыже ойлат Акпарс годым илымыж нерген. Весышт ончычрак маныт. Кузе тидым рашемдет? Але иктыже шке мландыжым аралышыла колен, а весым тупшо гыч шуралтен пуштыныт. Садлан ойыраш кӱлын талешкым, кудо ӱшандарышын сылнымутыш пурен кертын. Тыге Полтышым ойыренам. Тыште тӱрлӧ умылымаш, ончалтыш пешак шуко, кажне гана шке корным кычал эрташ логалын. Вес жапым ойырен кертын омыл, мыланем калыкын иктеш чумыргымыжым ончыкташ кӱлын. Кокла курым-влакым, Озаҥ деч ончычсым. Тыге шочын «Югорно».

Марий эпосын шочмыжо марий тӱвыраште шуко еҥым поро пашалан кумылаҥден. Тыге культур кумдык утыр шарлен. Марлашке тудым поэт А.Мокеев кусарен. Композитор-влак семым келыштарат, художник-влак сӱретым сӱретлат, режиссёр-влак сценылан келыштараш шонат. Марий культура рӱдер пелен «Югорно» бард клуб шочын, Марий кугыжаныш университетын студентше-влак ты сылнымутым чӱчкыдынак калык ончылно йоҥгалтарат, южо шонымашыжым куштымаш гоч ончыктат. Иктым палемден кодыде ок лий: ты эпос книга пеш шагал марий лудшо деке миен шуын. Таче тудым уэш савыктен лукташ кӱлешак.  

«Серыме-кусарыме паша Тендам йылт марий айдемым ыштен…» – ойлем Анатолий Яковлевичлан.

– Тиде чон кумыл, уш-акыл, кӧргӧ чонын арулыкшо деч шога. Мый моткоч чот йӧратем чодырам. Олык, эҥер, корем, нур…  Тиде сӱретым мый марий муро гоч ужам, тунар сылнын тушто каласыме. Мутлан, мурышто шудышырчык товарым шума, ужар шудо колыштеш, пушеҥге пуштылана. Чылажат чонан! Айдеме – пӱртӱсын ужашыже. Тиде умылымаш чонемлан шерге. Мый, шижам, пӱртӱсым марий айдеме семынак йӧратем. Мемнан могай тукым гыч улмына пашана, койышна дене палемдалтеш. А йӧратымаште, ужмышудымаште посна калык ойыртем уке. Тиде айдемын кӧргӧ поянлыкше дене кылдалтын. Сай айдеме-влак икте-весыштым эреак муыт да ваш умылат.

Надежда Гордеева-Никитина, редактор, поэт:

Анатолий Яковлевич дене пырля лу ий наре пашам ыштем. Мый тудын редактироватлыме кажне у книгажым шокшо кумыл дене кидыш налам. Пашаште лекше йодышымат тудын дене каҥашем. Пеш уста редактор, кеч-кунамат ойым пуаш ямде. Марий калык верч тыршыме суап пашаже ӱлыкӧ возын огыл: «Югорно» эпосын шочмыжо – мыланна ава муро гаяк.  

Галина Шкалина, культурологий доктор:

Шочмо марий калыкнан Югорныжо – шинчасортанам куандарыше, кумылым нӧлтышӧ, шӱм-чоным вургыжтарыше, вий-куатым ешарыше. Тудо кажне марийын уш-акылжым пойдараш, кӧргӧ эрыкшым кугемдаш, мый кӧ улам манмыжым умылаш кугун полшышаш.

2 пеледыш 2010





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1