йогыланаш ит пу чонетлан

«Сылнымут шыжым» иктешлена

Кок ийлан ик гана эртаралтше сылнымут семинарым кажне самырык автор шӱм вургыж вуча, шонем. 23 октябрьыште эртаралтше мутланымашат тидым уэш пеҥгыдемдыш. Витле наре самырык автор возымо пашажым лӱмлӧ писатель-влаклан лончылаш темлен. Тышеч пелыж наре руш йылме дене шочыктымо сылнымут лийын. Марий прозо, поэзий, руш прозо, поэзий, курыкмарий сылнымут секций-влакым Ю.Галютин, Ю.Соловьев, А.Тимиркаев, А.Васильев, М.Копылова, А.Коковихин, М.Кудряшов вӱденыт.

Руш автор-влак дене пашам ыштыше М.Копылова, А.Коковихин, иктешлыше мутым ойлышыштла, палемдышт: ончычсо ийла дене таҥастарымаште, автор-влак ойыртемалтше шинчаончалтышан ыльыч. О.Чайникован, А.Шурыгинын, В. Чемековын возымыштым «Дружба» альманахыш савыкташ темлыме. Посна книга нерген кутыраш эр гынат, ты кӱкшытыш шуаш сугыньлышт.  

Поро мутемым уло кумылын марий сылнымут могырыш савыралнем. Прозо секцийыште ик автор, Анжела Тимоева, дене  мутланымаш лие гын, поэзий секцийыште тӱҥалтышлан коло наре еҥ койо. Тышеч 14 авторжо шке рукописьшым лудын лончылаш темлен. Марий кугыжаныш университетын студентше-влак дене пырля «РенТВ-12» телевиденийын пашаеҥже Алевтина Кузнецова, У Торъял районысо Немда-Обалыш гыч Людмила Соколова, Шернур район Шӱдымарий школын 7-ше классыште тунемшыже-влак Татьяна ден Анастасия Ивановамыт секцийым вуйлатыше, йолташ-влак деч  возымо пашаштлан акым колыштыч.

Утларак куан кумылым шочыктат Марий кугыжаныш университетын студентше-влак. Татьяна Светлакован вуйлатыме «Поэзий шепкаже» икшырымын ыштыме паша саскажым пога. Тений ты сылнымут клубым почмылан вич ий темеш. Анжела Кибардина (4 курс), Анастасия Айгузина (4 курс), Вера Гордеева (5 курс), Рая Сунгурова (5 курс), Анжела Тимоева, (4 курс) «Поэзий шепкаште» (2006), «Кунам чонем кӱза каваш» (2008) почеламут сборник-влакын авторышт улыт. Возымо усталыкыштым ий еда  уэмден, пеҥгыдемден толыт. Нуно мутланымашкат кумылын ушнат, южгунамже южо еҥын шонымашышт дене келшыдымыштымат ончыктат, ӱчашашат тоштыт. Тыгай койышышт сылнымут тӱняшке утларак чолган да ӱшанлын пураш, шкан акым пален пашам ышташ йӧным пуышаш. Но ты йӧнымат шот дене кучылт моштыман.

Сылнымутышто, поснак поэзийыште, рвезе лӱм шагал йоҥга. Но Игорь Поповын лӱмжӧ марий лудшылан сайынак палыме, шонем. Почеламутшо-влак газет ден журналлаште чӱчкыдын печатлалтыт, лудшо-влакат возымыжым сайын вашлийыныт. Сылнымут курслаште пашам ыштымыже сай лектышым пуа. Ӱшаныме шуэш: университетыште у шинчымаш дене пойдаралтын, рвезе ончыкыжат шке усталыкшым эплын да чаткан вияҥдаш тӱҥалеш.  

Посна ойым каласыме шуэш Раисия Сунгурова нерген. Кодшо ийын тудо «Ош шовычан у эр» сборникым лукто. 120 лышташан книга Раян икымше мелнаже лие. «Мелна» манмем дене южыжо вигак «когаргыше» ман шоналтен кертеш. Уке, когар там ок шижалт. Автор книгаш пуртымо ятыр почеламутшым  газет ден журналлаште савыктен. Тылеч посна рукопись дене ятыр лӱмлӧ поэт-влак пашам ыштеныт. Редактор семын Ю.Галютин, А.Васильев, С.Архипова тыршеныт. Кажныже шке кӱкшытышт гыч ӱдырын возымыжым аклен, строкасе шонымашым пӱсемдаш, рифмым улаҥдаш полшен.

Семинарлан Рая пытартыш жапыште возымо почеламутлажым темлен. Тиде текстым погымо деч вара тӧрлен шуктыдымо рукопись гычат раш коеш. «Имне илыш», «У курым» вуймутан возымаштыже автор тачысе кечын пӱсӧ йодышыжо-влаклан вашмутым кычалеш. Тунамак чон шижмашлан пӧлеклыме почеламутшат шагалак огыл: «Йӧратымаш», «Шукш йӧратымаш», «Эрла», «Йӧратем». «Вӱд тӱнясе илыш» почеламутышто автор чонан айдемым вӱдыштӧ илыше кол дене таҥастара. Но марий тӱняумылымаш почеш, айдеме, колымеке, кол лиеш манме умылымаш уло. Сандене тиде почеламут марий еҥын шижмашыжлан пешыжак лачеш ок тол. Темлыме подборкысо почеламутлаште ӱдыр шке шонымашыжым эреж годымак раш каласен ок шукто, южгунам числа шотым луга, мут кокласе кылым ок эскере. Ончыкыжым Раялан утларак сылне мут-влакым кычалаш, шонымашым  утларак раш каласен колташ тыланена.   

Куан кумыл дене Анжела Кибардинан возымыжым шергалам. Марий Турек мландыште шочын-кушшо ӱдырым икымше гана В.Яналовын сылнымут курсыштыжо ужынам. Тунамак рушла, марла возымо почеламутлаже дене чыла гаяк писатель-туныктышо-влакым ӧрыктарыш. Ала-молан «Вӱддымӧ корно», «Ӱдырамаш» почеламутлажым уэш-пачаш лудмо шуэш. Ик гана лудмаште чыла тӱрлӧ семын умылен шукташ ок лий, да ала садлан. Мутлан, «Вӱддымӧ корно» почеламутышто лирический герой аваж деч вӱдан коркам йодеш. Тыге утларак виян, пеҥгыде лияш, тӱнясе нелылыкым сеҥаш шона. Мый шонем, тиде возымыжо – тичмаш шонымаш, тичмаш почеламут.Но мый нигузе утлен ом керт вес умылымаш деч. Кугезына-влак айдемын вес тӱняш кайымыж годымат тудлан вӱдым подыл каяш темлат… Ала чын поэзий тыгаяк лийшаш: шуко тӱрлӧ шонкалымашым (вариантым) ик произведенийыш, ик шӱлышыш шыҥдарышаш?..

Лишыл жапыште Анжелан почеламутшо-влак «Сылнымут садвечыште» посна савыкталтыт. ™шанем, лудшына-влакат мыйын шонымем дене келшат. Ӱдырын чоным вургыжтарыше йодышлан вашмутым кычалаш ямде улмыжо, возымым лончылен, таҥастарен моштымыжо ончыкыжым  шочмо йылме дене возышо авторлан марий сылнымутым у кӱкшытыш нӧлталаш полшат, шонем.

   Шке йолташыже-влак коклаште тыматле койыш дене Вера Гордеева ойыртемалтеш. Куд почеламутым лончылаш темлен. Чыла возымыжо чон ден когарген, куанен да ойгырен, йӧратен илымыж нерген ойла. «Ом шорт», «Ах, йӧратымаш», Вес корно», «Садак», «Эртыш» почеламутлаже мотор сӱретлан (образлан), таҥастарымашлан поян: «Кеч ӱштеш чонем торжа поран», «Ӱмырем мелна гаяк коман», «Огеш ончо койышет имнешке» корно-влак ӱдырын уш дене сӱретым раш ужын моштымыж нерген ойлат. Тиде моштымаш – почеламут возымаште тӱҥалтышлан моткоч кӱлешан.  Шке ужмо сӱретым лудшылан мут полшымо дене раш ончыкташ тунемын, сылне произведенийым возаш лиеш. Мыланем поснак «Эртыш», «Вес корно» почеламут-влак келшышт. Лирический геройын поян шӱм-чонжо, нелылыкым сеҥен илаш тыршыме кумылжо лудшым сымыстарат.

Веран возымо почеламут корнылаште рифме чыла вереак пеҥгыде ман каласаш ок лий: коклаште – пелеште, ит ман – коман, магыраш – огеш кой раш. Но тыгай годым тудо, очыни, шижде, строка кӧргыштӧ икгай йӱкым кучылтеш:

Ныжыл чон ласкалыкым,

Шӱшпык муро пагытым

Да кава яндарлыкым

Тыланет сӧрем.

Кеч улам тораште мый,

Мутланаш от вашке тый,

Чон шижмаш вӱдшорым

Шкетынак корем.

Моткоч тыглай мут дене, тыглай шижмашым куштылгын каласен колтымо. Тидын дене автор кеч-могай лудшынат чонжым савыра.

Пошкырт кундем, Чорай школын ончычсо тунемшыже Анастасия Айгузина кызыт Марий кугыжаныш университетын нылымше курсыштыжо шинчымашым пога. Возымыжо тӱшкан лукмо сборниклаште савыкталын. Утларакше шочмо вер, шке шижмашыже нерген воза. Тудлан сӱретым утларак келгын да раш, сылнын йоҥгалтше ойым кычалаш темлыме шуэш. Настя, тый шочмо йылме мутвундым, ойым чоҥымо радамым  сайын палет. Тиде тыланет шкешотан шонымаш, ой-савыртыш дене пашам ышташ йӧным пуа. Пашат ушныжо.

Икымше курсышто тунемше-влак кокла гыч палемден кодымо шуэш Ольга Веткинам. Тудын «Кӱкшӧ таганан туфльын ойгыжо» почеламутшым ме уло кумылын тений «Марий Эл» газет страницыштына темлышна.

Шернур район Шӱдымарий школ гыч толшо Анастасия ден Татьяна Ивановамыт  сылнымутыш икымше ошкылым ыштат. Нуным тӱҥалтыш класслаште туныктышышт С.Ф.Рыбакова конден. Мутым шижаш, сылнын ойлен мошташ тыршыме кумылышт шижалте. Ойырен налме пашаштышт куаным тыланена.

Почеламутым возымо паша чон дене йӱлен илаш йодеш. Тидын деч посна возымына вораҥ кертеш мо, ала.  Сандене уэш руш классик Н.Заболоцийын мутшо дене шонкалымемым мучашлем:

Йогыланаш ит пу чонетлан,

Шуареш вӱдым ит шурал,

Чонна пашаште тыршышашлык

Йӱдат-кечат, йӱдат-кечат… 

17 кылме 2009





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1