Российын сымыстарыше кундемже

 

 

Шочмо элем

Турий мур лӱҥгалтышке пижын кӱза кече деке,

Ончо, таҥем.

Пеленже ӱжеш мемнамат чоҥешташ семже дене,

Колышт, таҥем.

 

Турий, сур турий, мыйын чонлан нимо дечын шерге

Шочмо кундем.

Эрталме корнемым, ышталме пашам кечын терге,

Шочмо мландем.

 

Куэр отын семже ден иктыш ушнен лач йоҥгалтше

Муро чонем.

Элемын пелен пиалан чон куатна лойгалтше,

Ший калыкем.

 

Шере нур ‒ Шернур

                  Шере кумыл – Шернурем…

                                         И.Бердинский

Вес тыгай Шере нурым тÿняште ом пале,

Мÿй вÿдан, мӱй шудан Шернурем!

Мÿкш тÿня гыч родем, пошкудем, шочмо калык,

О кузе мый тендам йöратем!

 

Канде-канде кава чылт торасе авам гай:

Вашлиеш, ужата да вуча.

Пöрдын нойышо мланде торасе ковам гай:

Шылтала, шымата да вÿчка.

 

Оно вÿд мыланем кодо поро ачамла,

Тудо мыйым ияш туныктен.

А пушеҥге, пеледыш – изай ден еҥгайла

Аралат, öрчыктат тукымем.

 

Пöртылам да лиям шулдыраҥше айдеме,

Шып чонем турий муро йÿкан.

Кунам кажне вÿршер шере нур дене темын,

Мо йот мланде мылам?

                                                    Кеч саскан…

24 кылме 1997 

 

        Шеремет Шернур

 

Ах, могае шере кумыл

Велын мыйын чонышкем:

Толынам кугезе нурыш,

Шеремет Шернурышкем!

 

Тыште уло йоча годсо

Шӧршудан мӧр олыкем.

Тыште кодын рвезе годсо

Тӱрлеман ош солыкем.

 

Шергылтеш кумда тӱняште

Шымле шым лукан мур сем.

Почылтеш Шернур селаште

Шочмо мландынан пайрем.

 

Ужын коштмым тӱня мучко

Эркын-эркын мый мондем.

Пӧртылта лач ӱмыр мучко

Шеремет Шернур кундем!

15 ага 2006

 

Шочмо ял

 

Уло мландӱмбалне

Муро — шочмо ял.

Ах, молан умбалне

Тудо утыр жал?

 

Кайышашыш ошкыл –

Кайык гай улам:

Ковыжемын ош кыл

Кӱрылтеш молан?

 

Пӧртылын толам гын

Суртышкем уэш,

Выльгыжше поланым

Лыҥ шуна мардеж.

 

Ал поланын тамжым,

Кочыжым палем.

Шочмо ялын ямже

Шеремда шерем.

 

Шеремет Шернур гоч

Купсолаш мием.

Ошкыл колтем нур гоч,

Ӱмырем илен.

23 кылме 1997


Купсола

 

Курсола – мыйын шочмо алан,

Купсола – мыйын кушмо олам.

Купсола – мыйын ÿмыр аҥам,

Мый эше тый декет пöртылам.

 

Пöртылам: Купсолам – лупс алан,

Пöртылам: Купсолам – мур олам,

Пöртылам: Купсолам – чон алал –

Шочмо верыште от лий атан.

 

Калык лÿм тыланет, Купсола,

Элын чап тыланет, Купсола,

Тый авай гай улат, Купсола,

Купсола, Купсола,  Купсола…

Пеледыш 1997


Луй модмо вер

 

Мöр кӱмö верым Купсолаште

Изи годсекак паленам.

Ужар куэр ден олыклаште

Суаплын снегым тамленам.

Но лийын, маныт шоҥго-шамыч,

Луй модмо вер ‒ Йыван Кырлан.

Молан вара нигö ок шарне

Кувелым тушко пурыман?

Лопка Памаш, Йошкар Памаш дек

Луктеш айдемым Шемкожер.

Эн тамле Шере нур ужаргыш,

Кожла йолгорно ‒ сип-чевер.

Кырла йолден ты сип-чеверым,

Изи ялем чапландарен,

Тӱнялан шочмо калык семым

Йоҥгалтарен: "Луй модмо вер"…

Кунам чонлан моткочак неле,

Кунам улна чонемын шер,

Лач шочмо Купсолаште веле

Муам ласкам…

                    Луй модмо вер!

Сандалык муро гае йоҥго,

Мöр олыкан, чон ӱжмö вер.

Мылам нимо деч ямле оҥгыр ‒

Йыван Кырлан

                    Луй модмо вер!

10 ӱярня 1999

 

Кырлан эрык мурыжо

Пӱрымаш деч модын налын

Курымлан илаш лафам,

Леве мартын пöртыл толын

Купсолашке Мустафа.

Палымемла, лишыл семын,

Кычкыральым:

                 – Эй, Кырла!..

Куанен, луй модмо семым

Мурена ала пырля?..

Пудыргыш яндала тымык,

Татышке шыҥат ий-влак…

Шучко кумло шымше тамык –

Кумытын чондам илнат.

Кумытын: йолеш пу калып…

Кумыр шинчыр кидешда…

Ох, Кырла, о шочмо калык,

Кушко ончыш сакчыда?

Кажнын, маныт, шкенжын муро,

Кажнын шкенжын ӱмыр каш. 

Рокыш шкендым шке от уро –

Уло тидлан пӱрымаш.

Мурыш луктыч марий ватым,

Ӱшаналын музылан.

Шӱм-корнат лийман пеш якте,

Огыт пушт гын — муретлан.

Ойгыш возын яндар йӱк ден

Муралтет гын йывыртен,

Кодынат тый данле чон ден

Ӱмырешлан йыгыт еҥ.

Калык мурым огыт чого,

Муро ок шоч четлыклан.

Мланде мучко шергылт шого,

Эрык мурыжо Кырлан!  

19 вӱдшор 1998


Ялыште шкет

 

Мый моткоч йöратем шочмо ялым,

Купсолаште тайналтше суртем.

Мардежоҥ покта пагытым талын, –

Таче шкет шочмо вер ден сурлем.

 

Шочмо ялыште шкет – шкет куэ гай,

Шочмо суртышто чон – шкет турня.

Мый палем: илышем йылт руэм гай –

Ме тетла огына лий пырля…

 

Нур пушеҥгым волгенче пытарыш:

Пÿртÿсат тулык мурым ок нал.

Илыш, илыш, молан тый тынаре

Индырет, чытышемым пунчал?

 

Шочмо вел, шкет чонемлан пу эмым,

Тый декет пöртылам мый эрлат.

Тек ялем, шыҥдарен кумда элым,

Шÿмыштем икшывемла ила.

8 теле 1997


Кукнур йӧратыме элна

                                       В.Мочаевын  шочмо кундемжылан

                                       пӧлеклыме чапмуро

Ме шуко лектын коштынна йот элыш,

Ме шуко йӱштӧ-шокшым ужынна.

Но толынна эре Пикша вӱд серыш,

Кукнурышко ӱжеш уэш чонна.

 

Припев: Кукнур – чон рӱдӧ кумылна,

               Кукнур – куан ден ойгына,

               Кукнур – ача ден авана,

               Латшым ияш чевер таҥна,

               Кукнур – йӧратыме ялна.

 

Немда эҥер дек, Чумбылат кундемыш,

Ме илыш йӱштым шижын вашкена.

Эшполдо, Ямакай, Пивлат уремыш

Ӱжеш кугезына дек вашкылна.

 

Саман торжа, а ӱмыргорно кӱчык,

Лач ик куан – вуча мемнам паша.

Ок лӱдыктӧ у сеҥымашын кӱкшыт,

Кукнур чыла чытен лекташ полша.

 

Припев: Кукнур – чон рӱдӧ кумылна,

              Кукнур – куан ден ойгына,

              Кукнур – ача ден авана,

             Латшым ияш чевер таҥна,

             Кукнур – йӧратыме элна.

Шокшем

             Шочмо калыкнан талешке эргыже

                                               В.И. Макаровлан

 

Ӱжара печкалтеш мландывалне,

Ешарен кӧргышкет чон шокшет.

Кече гаяк улеш тӱнямбалне,

Тылат шочмо ялет – Шокшемет!

 

Тый тышан шынденат сылне садым,

Тый тышан нӧлтенат шке суртет.

Тый тышан муынат еш пиалым,

Да илет – илышет ден сурлен.

 

Куш от кай, куш от мий, мом от ыште –

Шочмо мланде эре пеленет.

Пуйто Пӱрышӧ велен чоныш шыштым,

Да ашна, эл шижмет переген.

 

* * *

                                     Я воспитан природой суровой…

                                    Н. Заболоцкий

А йӱдвелне, эр кече лекмаште,

Кодын шочмо элет – Шернурет.

Лектын коштыч касвел олалашке,

Но шкеж дек пӧртылта Шокшемет.

 

Тыланет тыште пӱрымӧ мланде –

Той уржан пасуэт – пиалет.

Ший кава гыч велеш сото канде,

Саламла кандывуй ден ялет.

                   

 Шочмо верыште тые от кылме,

От сӱсане, от тӱҥ чатламаш.

Мӧҥгешла, тыште шулдырым налме,

Илыш нур ден чолган чоҥешташ!

31 шыжа 2004

Идым 2005

 

Адак толын лектым…

 

Адак толын лектым ты верыш,

Мондалтдыме ӱмыр аҥаш.

Игече тайнен шыже велыш,

Ийгот кӱшта чонлан айнаш.

 

Но мый толынам шошо мландыш,

Пӱртӱсшӧ – латшым ияш гай.

Тора жапын сынже – ош ландыш,

Йоҥга оҥгырлаже лыжган.

 

Кидем шаралтен, шернур семым

Колтем гын ынде шуйдарен,

Пошкудо луктеш шере лемым:

«Чонетым луштал, шӱжарем…»

 

Но мые куан ден ойгемым

Илем памаш вӱд ден луштал.

Садлан, шочмо мландышке толын,

Тыглаяк айнем да руштам.

 

Латшым ияш годсо куан ден

Сурлалтын, адак ӱшанем.

Чон йӱлымӧ неле пуламыр –

Толеш да кая ӱшырген.

 

Уке ялыштем кочо шоныш,

Уке кыжганалше шижмаш.

Пызналын ужар мланде оҥыш,

Уэш тӱҥалам мый илаш.

 

Шÿлыкан мотор суртем

 

Шолдырген ачамын суртшо:

Шöрын лийын, мландыш пÿгырнен.

Шоҥгыеҥын пуйто сомыл сурлыш,

Чеверласыш, мурым пытарен.

 

Тарванен пытартыш корныш,

Шÿлыкан моткоч мотор суртем.

Шольым – нöргö, пылышемлан солныш,

Пелештале: «У суртнам шындем».

1986

 

                  Шочмо мöҥгö

 

А шочмо мöҥгö – кинде сукыр…

Каем гына тораш коден,

 Чонем шужа, да муро шулдыр

Кумда кавам ок керт шонен.

 

Мый шочмо сурт гыч модын-воштыл

Куржтальым канде чодыраш.

Шым шиж, кунам лупшале воштыр

Икшыве годсо мундырам.

 

Ах, пöрдын кайыш пеш торашке,

Йомдарышым йоча жапем.

Садлан, вÿдоҥгышто лÿҥгалтын,

Лийнем шке ялыштем, таҥем.

 

Сумкаш пыштем мый тамле киндым,

Теҥгеат пелылан — билет.

Пелен налам чонемым-гидым,

Мöҥгем, кузе илет-шÿлет?..

1982

 

Шочмо вер

Ах, шочмо ял!

Улат могай йомартле,

Эр шошо порсын – ÿмбалнет.

Ах, поро май!

Тыгай жап – эн йомакче.

Мый толынамыс кÿдыкет.

Ах, шочмо сурт!

Ме шочынна ик ийын:

Пöртсий

         Шепка йÿкеш мурен.

Ах, шочмо пöрт!

Эн шергыже, - мо лийын, -

Тораштырак аклен илаш пÿрен.

Ах, шочмо сурт!

Мый пöртыламыс теве

Чон кумылем почаш уэш.

Йомакым тек

Кова огеш колтеве,

Йöратымем гына шуэш.

Йöратынем

Вынер корнан ялемым,

Пошкудо кудыш ошкыл пуремат.

Йöратынем

Ачам-авам, таҥемым,

Йöратынем тошкемым, нурымат.

Ах, шочмо сурт!

Мылам вий-алым пу тый

Илаш, шÿлаш, уэш шочаш…

Тек чоныш вурт

Пура ишенак шоныш:

Мылам кÿлеш кÿ вошт шытен шогаш.

Ах, шочмо ял!

Мый пуйто изи лийым:

Я воштылам, я ойгырем.

Лач шочмо эл,

Пуэн айдеме лÿмым,

Терген терга чон оҥгырем.  1994

 

Кугезе тошкемыште

 

Кугезе тошкемышке лектын,

Солем ужар шудым са* дене

Ом пале: могай йÿкым луктын,

Вис-вис ойырла вожшо дене?

 

Ом пале, йожга мом каласыш?

Ом уж, кö мÿйшудым тая?

Мый солышым шудо касалыкым –

Ял калык ачамым тоя.

 

Мый солышым шудым. Пошкудо:

"Аватла ялт койыч!" – манеш. 

Авам деч посна мыйын кудо,

Авам деч посна мыйын еш.

 

Кугезе тошкемышке толын,

Шке тулык кодмем умылем.

Солен ужар шудым, трук кольым,

Кузе пӱчкылтеш тукымем.

1994

*Са сава, Шернур кундемысе калык тыге ойла.


Молан?

Авам колен шукерте,

Ачам колен теҥгече,

А мый палем: мÿкшиге

Шкет кодын, йылт ок иле.

 

Садлан шонем: мÿкш семын

Илаш ыле мÿй келын,

Мÿйшудо гай волгалтын,

Мÿкш муро гай йоҥгалтын.

 

Мÿкш семынак чоҥештыл

Сийлаш ешем, таҥемым…

Но вот молан мÿкшиге,

Шкет кодын, йылт ок иле?

3 рошто 1995

 

Эр кече

 

                 Алексей Шабаковлан

 

Эр кече Йошкар Памаш вечын

Ужар мландытӱрым келеш.

Тоштемше пасугапкам почын,

Ал тӱс Купсолашке велеш.

 

Пога куанен чинче лупсым,

Садерым, пакчам чеверта.

Йорган модыктен шинчапунжым,

Ойган Оно вӱдым олта.

 

Пура Кече кажне суртпечыш,

У вийым, чон сотым шуна.

Садланак меат тудын верчын

Тул-вӱдыш

           лӱдде

                    пурена…

20 пеледыш 1998

 

Школем

Мый угыч тольым шочмо школышкем:

Уэш-пачаш шерам шке илышем.

Пел ÿмырем илен эртаренам,

Шÿртнен, школем, тылат эҥертенам.

 

Вет илыш ыш лий модыш мыланна.

Пеледышым коклан вел налынна.

Садлан

         Йолташ-влак ден вашлийме пайремна

Волгалтара тек ÿмыргорнынам.

 

Лудаш-возаш тунемме ден пырля,

Кузе йöратымым терген Кырла.

Экзамен лие мыланна Чарла.

Эн сае визытан – мемнан чыла.

 

Ме толынна, школем, адак тÿшкан,

Куан дене эмлалтына тышан.

Тыге вашлийын, тергена ушнам,

Чеверласен, школем, чевертена шÿмнам.

 

Школем, йолташла тольым тый декет,

Чонемым почым угыч тыланет.

Лач пеленет кодам гын ÿмыр гоч,

Шÿртнем гынат, пÿргалтын ом камвоч.

Теле 1995


Илышаш

 

Чон канен, келанен, шыргыж-воштыл

Илышаш, шочмемлан куанен.

Тек лӱҥга ÿмбалнем пызле воштыр,

Локамала шинчамлан кончен.

 

Куанен, юарлен, пöрдын-модын

Илышаш, йолташлан йывыртен.

Тек йога ÿмбакем, йÿр гай йÿрын,

Неле ой, шонымаш, йоргыктен.

 

Чоҥештен, Шоктешÿдыр гай чолгыж

Илышаш, илышлан куанен…

Трук йÿлем, да кодеш йÿштö ломыж.

Илышаш ты "чеверын" мартен.

15 сӱрем 1994


Пуламыр корнышто

 

Чыла лугалтын илымаште:

Тÿнян пуламыр корнылаште

Мый шижым вийдыме улмемым,

Чон кумыл лекте, койын шемын.

 

Огеш кÿл лие олым пырче,

Вуемым кормыжтен ом кучо.

Кап-кылем лыдырген волале,

Мландем кожганыш, «ой» малдале.

 

Кÿ гае шÿмыштö нумалтыш,

Ок керт полшен аван кумалтыш.

Мылам ынде чыла садиктак,

Илаш-колаш… мыланем иктак.

 

Монденыт але шарналтеныт,

Вурсеныт але чот моктеныт,

Каргеныт але йöратеныт –

Уке уламыс мый воктенышт!..

 

Мландемлан вел кÿлам улмашын

Пуламыр корнышто улналше,

Мый тудын дене öндалалтын,

Камвочшо шÿдыр гай волгалтым…

Сорла 1999


Чарла олаште

 

Черланышым азап олаште.

Азап чонем куандараш

Каен колтем гын Купсолашке,

Ода тӱҥал дыр ойгыраш.

 

Мый шуко ужым ош тӱняште,

Икшырымын шым керт илен.

Чонем пиал дене шым ашне,

Кунам пыкше шӱлен элем.

 

А ойго… Мо тыгае тудо?

Ик еҥын ойго – толкын вел.

Вот калык орлык – пешак сутло –

Киш под гай – шолшо – тамык вер.

 

Тулшолла чон-влак пудешталтыт,

Юалгеш шӱм-влак кӱчыштат.

Кунар орланыш шочмо калык? –

Мучаш ок кой йöршеш тачат.

 

Мый лийым тӱрлö толкынлаште,

Но тутыш шижым утымем.

"Йолташ" манмемын воштылмаште

Сургалтын мыскынь утыжден.

 

Но тунамат шым пуштылане,

"Чыла шоя" ман. Шӱмыштем

Пиаллан лач мурем ушаныш,

Чоҥештыш ӱмыт кайыкем.

 

Мый тунамат шым пу чонемым

Манеш-манешлан падышташ.

Кугезе-влак дечын тунемым

Шкем пагалаш да йöраташ.

 

Чонат чытен чарна улмашын —

Шым керт мый тидлан ӱшанен.

Ынде вот вийдыме, улналше

Азал* ден шкетын ӱчашем.

 

Азал коштеш кыша почешем

Да ончылташ тыршен покта.

Пога шотлен толшаш ош кечым,

Эрталшым ондален мокта.

 

Терга озала ыштымемым,

Ок кодо шкетым нигунам.

Ваҥа эсогыл шӱлышемым,

А туешкем да… ну кушта…

 

Черланенам Чарла олаште.

Ойган чонемым паремдаш,

Каен колтем мый Купсолашке,

Чевер мутем кодеш илаш…

 

22-24 покро 1999

 

* * *

                     В молчаньи твоего ухода

                     Упрек невысказанный есть…

                      Б.Пастернак

 

Тый декет мый вараш кодын тольым,

Очыни, ончычрак кайыман.

«Каяш лекшым моктат», – манеш шольым,

Ал кизажым рÿза кайыклан.

 

О, ок пале чукай! Кайышашыш

Корнына тöрсыран, орлыкан.

А тудлан чылажат коеш ошын,

Ну кузе ты тÿня озыркан?

 

Шольымлан кöранен шыргыжальым,

Куанен öндалам… öндалам…

Ончалам, да чучеш тунар жалын:

Пÿрымаш тудымат ондала…

 

Тудланат логалеш шуко кочо,

Шочмо мланде вел шере таман,

Огеш кодо чоннам, манын «лочо»,

Йöраташ тудын деч тунемман.

 

Тендан дек мый вараш кодын тольым,

Очыни, ÿжара ден лекман…

Тыгай илыш мемнан, изи шольым,

Тый ит öр ончычрак кай(ы)мылан…

 

Шыже

 

Шыргыжын шыже шинчашке ончале.

Пурыш. Йолташла вÿчкалтыш. Ӧндале.

Моктыш. Шылталыш. Кидемым кучале.

Шокшын пелештыш: «Тый шкендым ондале!

Лек пакчашкет, садышкет ошкыл колто,

Пого йыраҥ гыч, пушеҥге гыч волто,

Кудыш пурен, юмын пуымым шолто,

Опто погалын, да пагытым поктыл,

Кай чодырашке, эн сылне аланыш –

Тушто ал кече теҥгече шаланыш:

«Кöлан лиям гын?» – шке семын шоналтыш.

Куп деч ит лÿд. Лÿҥгö купышко пуро –

Мландыште эн шÿлыкан тиде муро:

Пöчыж таман – толшылан уло курго;

Кайышын – корно, а кодшылан – кумыл».

Шыже шинчашке ÿшан ден ончале:

«Шкендым ондале! Ондале! Ондале!!!

Пÿнчö деч нал илыш вийым, арале,

Поро пашалан, ÿшанлан ситаре!»

Корнышто шыже потажым рудале,

Куршыш эн сылне саскажым рÿзале.

Теле вашеш тудын шовыч туржалте,

Шöртньö йолваже велалте, велалте…

Идым шеҥгел корнывожышто пижын,

Мане: «Мый шке ондалалтым. Мый шижым…»

Шортна да воштылна ваш öндалалтын:

Кö огеш иле, ок керт ондалалтын.

шыжа 1995

 

Кумылем

 

Кумылем, кумылаҥ эр пашалан.

Ончо: чинче гай лупс йылгыжеш.

Жап чарна, илышна эркышна гын,

Огеш лий лектышат чон лачеш.

 

Кумылем, кумылаҥ кече семын,

Йöратен, калык дене илаш.

У водын лиеш мур ден темын,

Илыш корным волгалтын келаш.

 

Кумылем, кумылаҥ кас пашалан.

Илышем ынже йом рÿмбалген.

Вет тунам кодеш лач шÿлык солык

Ыресеш, мардежла пÿтырнен.

 

Илышем, ашне мыйым куатлын,

Лийже мур гай мылам пÿрымаш.

Ок пудешт тек чонем, шырпешталтын,

Ынже йом илыш вий – ÿшанаш.

1996

 

***

Кече йомо, юалге юж дене

Шÿлалтале мландем-чеверем.

Мыйынат чоныштем шÿлык теме,

Шÿлык шоныш авалтыш мурем.

 

Илышнан туто томжым кычалын,

Ласканрак ме шÿлаш тыршена.

Но тыге, кумылнажым пунчалын,

Ынже йÿкшö айдеме чонна.

 

Мо пÿралтын, чыла чоныш налын,

Илышаш куанен да чытен.

Кö ойлен "Илышна – модыш" манын?

Кö каласыш: "Чыла… – ман, – пытен…"?

Сорла 1995

 

Толам гын…

Вучыдымын тӱкалтем окнашкыда,

Ӱждымö уна — пурем суртышкыда.

Шомак деч посна те омсадам почса,

Ӱстембалне улшо сий-чесдам кочса.

 

Ӱжыда гын пайремлаш — пайремлена

Да тендан куан мурлан куанена.

Титакем деч ойырен öндалалза,

Шкет чонем вÿчкен, шкендам ондалыза.

 

Йоҥылыш тÿкем гын кÿмыжым, совлам,

Шÿлыкым велем гын солыкышкыда,

Сулыкем деч арален шупшалалза.

Шомакем мучаш марте колышталза.

 

А кунам каяш жапем шуэш, тунам

Шинчына омсадÿреш чылан тÿшкан.

Чеверласыме ойдам пелештыза,

Кÿрмö ал пеледышдам пöлеклыза.

 

Тендан дек толам гын,

Шомак деч посна те омсадам почса,

Титакем деч ойырен öндалалза,

Сулыкем деч арален шупшалалза,

Чеверласыме ойдам пелештыза:

"Кайышашыш — кайыман" манза…

Толам гын…

1995


Лÿмегож

Илышем ыш илане лöзаҥын,

Ыш тÿзлане пеледын тачат.

Лÿмегожла лÿҥгалтын, лÿсаҥын

Ом куане, ом воштыл пырчат.

 

Кеч марий-влак шке сурт гыч осалым

Лÿмегож тул шикш дене поктат.

А Кугече эрден омсавалыш

Пижыктен, «Лий аралтыш!» малдат.

 

Рыҥ шогем шокшо кече йымалне –

Йÿр деч ончыч кÿлеш лывыргаш.

Лÿмегож мо улам мландывалне?

Садланак мо тöчат когарташ? 

Ага 1998

 

* * *

О, шошо, кумылем ит волто,

Вÿдшор почеш йоген йомаш.

Пеледше шонымем ит колто,

Эреак ÿжшö ош каваш.

 

Илаш сöрал, моторым шижын,

Шÿлаш ласка яндар южеш.

Вет чон, кеч волгыжтÿрыш пижын,

Вес чоным мÿндырнат ужеш.

 

Эр шошын волгыдо шижмаш ден

Илаш ыле эше арня.

Ох, шошо, тыйын тыршымаш ден

Марий кундем – чевер тÿня.

Ага 1995


Сусыр кайык

 

Эмганалше сусыр кайык

Кавапомышым ок му.

Моло чоҥешталыт лайык,

Тудын ил(ы)мыжат ок шу.

 

Мландывалне сыҥге-соҥго

Мутык шулдырым кыра.

Сылне сем ынде ок солно,

Чон лекшашла кычкыра.

 

Тудым шкеж дек ок керт налын,

Кумык лийын, ош кава —

Пӱгырна гын, моло кайык

Помыш гыч камвоч йогат.

 

Айманалше сусыр кайык

Шӱм воктенем шып шортеш.

Кумылна йöршеш икгаяк:

Мый келшем йолташ шотеш?..

17 сӱрем 1999

 

Вырляҥге

 

Мӧдывуй гыч мӧдывуйыш

Ош вырляҥге выргыкта.

Шыр ончалын курык вуйыш,

Мландым шкетын пӧрдыкта.

 

О мыняре сото кумыл!

Сылне семым сотара,

Вет тудлан огеш кӱл кумыр! –

Муржо чоным пойдара.

1992

 

Май тылзын…

 

Элемлан ош порсын вургемым

Чикта шошын йолчыжо — май.

Шке шочмо ялемын урем ден

Йолткем эрык корным — рай-рай.

 

Ты корным кочам пыштен кодыш.

Ты корным ачам такыртен.

Пиалыш да ойгышт — чон погышт —

Шӱм-кечым мылам волгалтен.

 

Йоҥга йӱк-сӱан — кайык муро,

Семешышт чӱчка олмапу,

Тӱнян тулык ватыла тудо

Сареш йомшо таҥжым ок му.

 

Ага тылзын шочмо верлаште

Юл кайыкла шкемым шижам.

Май… Шошо ила Купсолаште,

Но таҥым умбаке ӱжам…

16 ага 1998


Раинча кечын

 

Эр годсек Шеренур пасу валне

Сур турий лӱҥгалта шаулен.

– Кодынат адак шкет да умбалне…–

Кычкыра мыланем шылтален.

 

Шочмо верыште огыт лий шкетын…

Так титакым ойлет, сур турий!

Шекланат илыш дене модмемым

Шӱгарла гыч

                 Ачий ден

                             Авий…

20 вӱдшор 1999


Поэтын ватыжым вурсеныт

 

Поэтын ватыжым вурсеныт:

«Тыгай йорга», – манын ойленыт.

«Тугай яжар», – манын льыргеныт.

Манеш-манешым йыр кышкеныт.

Поэтын ватыжым вурсеныт…

 

Поэтын ватыжым ятленыт:

«Тудлан кöра ноен», – ойленыт.

Тудлан кöра колен», – вурсеныт.

Ок лий чыташ: кузе каргеныт.

Поэтын ватыжым ятленыт…

 

Поэтын ватыжым вурсеныт.

Ӱстел йыр погынен орленыт:

«Стихшат – ялт чинче», – ман моктеныт,

Шке сулык деч сортам чÿктеныт,

Поэтын ватыжым вурсеныт.

Поэтын ватыжым ятленыт,

Вурсен, кö улмыжым монденыт. 

ага 1987

 

Урмандыме илыш…

 

Урмандыме илыш урлалын

Шога воктенем, огеш кай.

Чурийым корен удыралын,

Шона дыр: йомакше оҥай.

 

А мый ноенам, нелым шижын,

Улакым кычал улненам.

Мылам шӱлалташ ыле шижын:

Ом кӱл мо иктажлан, кӱлам?

 

Йолташ дене ваш-ваш öндалалтын,

Эн чонлым ойлаш шинчаваш,

Эше ик гана ондалалтын,

Пытартыш гана шӱмланаш.

 

Шижаш ыле кеч ик минутым

Айдемыла шкемым, чолган…

О Юмо, шым йод дыр мый утым?

Кузе шонет, йӱштö Чолпан?

12 ага 1998


Черланен кундемна

 

Черланен кундемна шӱлык чер ден,

Шыже йӱр мланде валне тава.

А кава темын пызле шӱшер ден,

Вӱр чӱчалтышым чоныш шава.

 

Мый палем: черле шыжын йоражым

Ош куэм дене теле эмла.

Огеш ыште нигӧлан йолажым,

Сылне шошым чылаштлан вела.

 

Лач тунам кундемна пеледалтын,

Ош кавам мланде марте волта.

Калыкем, ида кай шаланалтын,

Эл ок лий кажныж дечын посна.

Кылме 2003

 

Марий Эллан

                          85 ий темме лӱмеш

Пайремлык куаным айста она шылте,

Тӱшкан погыналын, ваш-ваш саламлаш,

Ок чаре нужна да саскадыме шыже,

Ок кӱштӧ эрталше нерген чаманаш.

 

Пайрем ден! Элнан шочмо кечыже дене!

Марий кундемнан кугыжанышыж ден!

Илаш толынна ме тӱняш поро дене,

Тек ӱмыргорнат ты пайрем гай лиеш!

2 кылме 2005


Тарзын мурыжо

 

Российын сымыстарыше кундемже

Йӧратыме Марий Элем!

Ынде шагалыс кодын чон-кунемже,

Йот мландыште ом керт илен.

 

Йот мландыште, йот калыкыште шолын,

Чон рӱдым мый йомдаренам.

Да ӱмыр мучко шочмо верыш толын

Шке тукымем йождаренам.

 

Мый илынем кугезе мландым шижын,

Марла ойлен, марла шонен…

Шернурышто тугай моторыс шыже,

А мый йӱд мландыште шогем…


Сергей Чавайнлан

 

Авайын чапше шоктыш ойыштет,

Ачан куатше йоҥгыш йӱкыштет.

Мый кушкынам… Шӱм-чоныш темын лӱп…

Тора гыч солныш: "Ӱдырем, ит лӱд…"

 

Лӱдаш тӱтан деч? Калык шӱлалтен,

Эн шучко озырканымат сеҥен.

Вуяваш пижын, ятыр шӱм катлен,

Йӱленыт, калык чонышко шыҥен.

 

Йӱленыт иктын-иктын, индыралт,

Тӱшкан-тӱшкан шем рокышко уралт.

Тачат огеш кой илышна ракат –

Посна-посна ок лий илаш волгалт.

 

Чачийын ойго возо авамлан,

Ветканын тургым перныш ачамлан.

Чонемым ишыш чытыдыме лӱп,

Солна кнагаж гыч:

                        – Ӱдырем, ит лӱд…

29 шыжа 1998

 

Юрий Чавайнлан

                        Кечыгут ойлен "мондо" да "мондо",

                       Куэрласе кукужо шортеш…

                        Ю. Чавайн

 

Ит ондале: куку шортын огыл,

Куку ойгым тылат кукулен.

Илыш-корнышто йот вий ден шогылт,

Возо мландыш чечен кумылет.

 

Да, туге дыр. Тӱшкаште йотештын,

Йöнанрак дыр шеҥгеч ошкылаш.

Поэт-влаклан ты вер чот шӱмештын,

Она кӱл нигöлан… Мом ойлаш…

 

Ужарвуй шорто: "Огыт пу корным…"

Да шӱкедыл тӱҥале тошкаш.

Тудо ок колыс шӱшпык чон шортмым –

Садланак тоштеш так ойлышташ.

 

Огеш пале колой илыш корным:

Почеш кодшо – эн первый шеҥгеч.

Пӱрымаш темла кажнылан олмым,

Шӱшпыкан укшыш пеҥыж от шич.

 

Тураракын тошкалын, кокланже

Шӱм-чонна огеш чыте турам.

Кайымек – шортыда дыр тунамже,

Ода тошт дыр лукташ чон "урам"…

 

Ом ӱшане, куку шортеш манын,

Мемнан ойго тудлан садиктак.

Куку йӱк ден поэт-влакна шортыт,

Но молан ок кол тидым иктат?..

Сорла 1999

 

Лужалу

                        Шабдар Осыпын шочмыжлан

                       100 ий темме кечын

Лужалу – чонемлан лужа лук,

Тыште лийын Шабдармытын кук.

Садеран, куд суртан Лужалуш

Кызыт толын, йолташым ом му.

Корем валне ораде мардеж:

– Шочын Осып лумаҥше мартеш…

Акыр жап ялым ӱштыл кертеш,

Но шарнаш сылне чонжо кодеш.

Лужалу, лийынат тулыклан

Ачийжат, авийжат, шӱмбелжат.

Волгалтат ик гана талуклан,

Шочмо кечым вуча тумержат.

Спай йомакым илаш коденат,

Ӱярням дыр вучат ӱдыр-влак…

Семыклан каче-влак семалалт,

Шочмо элым, авам йöратат…

Лийын, маныт, сандалге саман,

Лужалу лийын шӱм-чон аймак.

Кумло шымше – акырсаман…

Ах, тыгайыш ок шыҥе йомак.

Ну, кузе, Лужалу, чытыман,

Кунам эргыч йöрлеш чытырналт?

Поро акылым куш чыкыман,

Кунам чын тошкалтеш шырпешталт?

 

Лужалу – чонемлан лужа лук…

Тыште тынысым чонлан ом му…

31 ӱярня 1998


Акпатыр

 

Акпатырын шӱгар воктеке

Марий-влак рӱжге чумыргат.

Шке кӧргӧ чон куатышт дене

Волгалтын койыт – чулымрак.

 

Лийнешт куатле шонымашан,

Шке тукым-вожым аралаш.

Куатым йодыт куанашлан,

Ты шочмо мландым йӧраташ.

 

Малмыж кундем кугезына деч

Тунемына келшен илаш.

Ме огына лӱд йот тушман деч,

Йӱла кӱшта чӱчкен йӱлаш.

 

Кугезынан таза уш-акыл

Тек сотемда ару шӱмнам.

Тыгайым сугыньлен Акпатыр:

Аралыман марий лӱмнам.

2000


О Чумбылат...

 

О Чумбылат!

Тора улат.

Каем-каем – миен ом шу.

Миен шуам – верем ом му.

О Чумбылат,

Молан тынар тора улат?

 

О Чумбылат!

Тура улат.

Кӱзем-кӱзем – нӧлталт ом керт.

Волем-волем – велалт ом керт.

О Чумбылат,

Молан тынар тура улат?

 

О Чумбылат!

Виян улат!

Пудештареныт – шытенат.

А мый камвозын пытенам...

О Чумбылат,

Кушеч лектеш илаш куат?

17 рошто 2001


Аралтыш

                         Марий калыкым Юмо арален коден.

                                                  Мутланымаш гыч

Кажне калыкын уло ончалтыш*,

Кажне калыкын уло йӱла.

Мыланна ӱмырешлан аралтыш —

Чимарий ото, юмыйӱла…

 

Мыланна курымешлан серлагыш —

Ош пӱртӱс Юмына, онапу.

Ожно колтыльыч тидлан Гулагыш,

Таче тидым ышташ она пу.

 

Шучката ыле колымшо курым,

Но Чавайн иктымак вел тӱен:

— Калыкемым йӧратыме кумыл —

Преступлений гын, пуштса лӱен.

 

Да лӱеныт… Но кодыныс ото,

Тымык отышто тыныс ила.

Нерештеш тышан кумыл — чон сото,

Орлык-ойго тул-шикш ден илна.

 

Кажне калыкын уло ончалтыш,

Кажне калыкын уло йӱла.

Марий-влаклан ӱшанле аралтыш —

Чимарий ото, юмыйӱла…

14 сӱрем 2004

*Ончалтыш — тӱняончалтыш, тӱняумылымаш.

 

Тумо

 

Калыкемым йӧратыме кумыл

Чоныштем ила шыпак гына.

Мый шындем окна ончыко тумым –

Лийже семже куатле, шыма.

 

Ты пушеҥгылак кушшо у тукым,

Одарланыл, саскаҥ тӱланен.

Тек ты вер шарныкта юмын лукым,

Кушто ош марий еш тӱзланен.

 

Тек тумлеге шепкаж гычын велын,

Мланде валне нерешт нӧлталтеш.

Тек вара тиде илыме верым

"Поэтъял" маныт мыйын лӱмеш.

7 июль 2004


Маривате

                         Шернур тӱрызӧ-влак  

                 Л.Веткина ден Н.Маркина лӱмеш

Шинчалалын тӱрлем марий тӱрым,

Марий ӱдыр улмем ончыктем.

Ош вынереш пыштем кумыл шӱртым,

Чон куаным тыге шочыктем.

 

Тек пӱртӱсын осалже кораҥже,

"Темышан" пӱшкыл ден пӱшкылалт.

"Йыпкен" тӱр ден пиална вораҥже,

Тек керем огеш лек пышкемалт.

 

Шовырйырым тӱрлем – лий аралтыш.

Тувырмел тек чонем перега.

Шокшӱмбал тӱр кидем шулдыраҥдыш,

Вачымбал тӱр лӱмемым терга.

 

Порсын кумыл-шӱртем возеш тӱрыш,

Ош вынереш чонем шочыктем.

Мый кугезе кован тӱрым пӱшкыл,

Маривате улмем ончыктем.

Сӱрем 2001

 

***

Кунам-гынат илен шуам

Куанле кече марте.

А таче, тодыштын уам,

Пиалым ом туларте.

 

А таче мый шӱлешт-шӱлешт,

Вож-тормакам кычальым.

Кушеч осал шочеш шыдешт? -

Чашкер деч йодышт нальым.

 

Молан уда йырем пошен,

Йылт янлык гай ваҥалын,

Вуем гычын пера тош ден,

Чопкен йӱэш вий-алым?

 

Кузе ок вожыл йолташем,

Ойгемлан шыргыжалын,

Тошкал эртале чон-кашем? –

Мылам гын – чучо жалын.

 

Могай шем вий озалана,

Пӱрымашем ден модын,

Кереметла осаллана,

Илышаш кечемым тодыл?

 

Чашкер шып колышт шогышат:

– Чыталте пыртак, – мане, –

Тый, товатат, илен шуат

Куанле ойго марте...

24 идым 2003


Марий университетлан

Эрталше пагытыш тетла ом пӧртыл:

Осал ден сайже утыжден ситен.

Ты илышлан куатым лукшо ӧртым

Мылам пуэн Марий университет.

 

У шинчымаш ден кечын пойдаралтын,

Мый тыште самырык тунемынам.

Тӱнян азапше дене шуаралтын,

Айдеме лӱмым тыште муынам.

29 вӱдшор 2003


Туныктышын мурыжо

                           Марий Элын сулло туныктышыжо

                          Зинаида Ермаковалан

 

Мардеж выр-выр ваштар лышташым

Кӱреш да мландышке кышка.

Изи ньога книгам лышташлыл,

Уш-акылжым кумдам ышта.

 

Изи йоча чон ылыжташлан,

Мый туныктышо лийынам.

Ты рвезын поро пӱрымашлан

Элемын сотым шийынам.

 

Мый сугыньлем Марий Элемлан

Марий лӱман илен кодаш.

Мый товатлем шке калыкемлан

Куатле тукымым кушташ.

 

Изи ньога книгам лышташлыл,

Ваштар лышташ дене модеш.

Могае нӧшмым ӱдена гын,

Тугаяк чап лӱмна кодеш.

30 сорла 2003


Эрелан йӧратыме тат

Икымше туныктышем

З.А.Шабалинам шарнен

Мо лийын – эртен да мондалтын,

Шарнен огына лий ойган.

Ондак илыш дене модалтын,

Ондак иленна ме чолган.

 

Куанлан уке ыле сорлык,

Чаптар имньыла тавенна.

Чоннам ыш руалте шем  сорвык,

Чоннам ме спайлан савенна.

 

Ит шотло ийготым, ит шотло,

Ийгот ок шыҥдаре шижмем.

Шӱмем, кӱрышталтын ит шолтко,

Эрталшым эрлаште ужнем.

 

Тунам ыле рвезылык муро,

Тунам ыле самырык жап,

Тунам ыле колымшо курым,

Эрелан йӧратыме тат...

20 ӱярня 2000

 

* * *

                     Александр Абдуловлан

 

Шочмо кечым пайремлыме годым

Лийже муро, куан да пиал.

"Марий Элым" тӱзатыме сомыл

Воранен, ешаралтше вий-ал.

 

Кечын шокшыж ден кечын волгалтын,

Тылзын ший йӱштыж ден йӱштылалт,

Тыланда илыман Тале семын,

Тыланда чытыман утларак…

 

Тек куан кучыкта у куатым,

У пашам шочыкта у саман.

Лийже чонышто калык уш-акыл,

Ошвиче серысе мӧрӧ таман…

2006


Шочынам гын мураш…

 

Шочынам гын мураш шошо кечын,

Муралтем шочмемлан куанен.

Шочмо мландыш шарен сото кечым,

Ачамлан-авамлан тауштен.

 

Шочынам гын мураш кеҥеж кечын,

Муралтем кушмемлан куанен.

Чонешда ылыжтен шокшо кечым,

Йолташлан вуй савен тауштен.

 

Шочынам гын мураш шыже кечын,

Муралтем саска гаяк умен,

Кажнылан сугыньлен поро кечым,

Калыкемлан алал тауштен.

 

Шочынам гын мураш теле кечын,

Муралтем ший лумет шулыктен.

Муралтем тыланда чоным почын,

А уке гын кертам мо илен?..

30 кылме 2002


«Майатулын» чолгыжшо сескемже

                                             Марий Элын калык,

                                  Российын сулло артисткыже

                                               Маргарита Медиковалан

 

Чон возакысе тулотым

Манына ме: майатул.

Шымле шым кундемыш йоҥго,

Финн-угор театр мур.

 

Чумырген Йошкар-Олашке,

Угыч сценыш лектына.

Родо-тукым пӱрымаште

Шке куатным кодена.

 

Мод, артист, шке калыкетын

Кумылжым нӧлтен, вӱчкен.

Кӱшнӧ кучо порысетым,

Волгыдо эрлаш чӱчкен…

 

Чон гыч чоныш илыш тулым

Тый кертат пуал-чӱктен.

Чий йӱла, пайрем да мур ден

Сылнылык тӱням лоҥден.

 

Артистлан тыге пӱралтын:

Майатул ден вошт эрташ.

Чон гыч чонышко кусналтын,

Илыш лончышко шыҥаш.

 

Тошто илыш гычын толын,

Марий кудыш майатул.

Суртоза, чыражым тодыл,

Изикэм чӱктен татун.

 

Тулава ден пелешталын,

Вӱдавалан тауштен,

Юмын пуымо усталык

Пӱрымашым сылнештен.

 

   Йогор ӱдыр Маргарита

   Ах, кузе кертеш-кертеш!

   Ачаж дечат мастар,

   Аваж дечат мастар,

   Кушан гына шочын?

   Кушан гына кушкын?...

 

Тыланет нимат ок шого

Сценыште илаш, колаш…

Чон йӱлаш, йӱлаш пуалтын,

Калыкет ден кутыраш.

 

Чон гыч чоныш илыш тулым

Кажне огыл наҥгая.

Курымла вошт сото тулым

Шнуй театр арала.


Чий тӱнянам илена моктен

                      Галина Шкалиналан

Мый тунар пиалдымыжак омыл,

Сылнымутыш кумылем велен,

Ойго да куан ден шортын-воштыл,

Чий философ дене кутырем.

 

Мутланаш чон почын, пеледалтын,

Илыш мучко ме тунемына





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1