Юмынӱдыр Галина Шкалина

Галина Евгеньевна Шкалина... Тиде айдеме нерген икымше гана «Ямде лийын» ончычсо редакторжо А.М. Юзыкайн дечын колынам. 1986 ийыште сад-пакчашке кудалме годым «Тый Галя Егоровам шарнет? Тудо философий наука кандидат лӱмым арален» мане. Тунам мый 70-шо ийласе чолга юнкор Галина Егорован сынжым шым шарналте. Кугурак тукым возышо-влакын лӱмыштым утларакшым газет страница гоч гына паленна...

А таче шочмо калыкнан югорныжо, тӱвыра поянлыкше, тӱня умылымашыже, койыш ойыртемже нерген шонымо годым, Галина Шкалинан лӱмжӧ уш-акылыштына майатул семын ылыжеш. Пытатрыш лу ий жапыште калыкна шкеж нерген р у ончалтышым, у шинчымашым, у иктешлымашымтиде ӱдырамаш дечын кольо? Тудын «Традиционная культура мари» (2000, 2003), «Марий илышын тошто кышаже» (2006) шымлыме пашаже-влак посна книга дене савыкталтыч. «Марий Эл» газет страницыштына шонкалаш, мутланаш таратыше статья-влак лектыч. Радио эфир гоч «Марий культурын историйже гыч», «Диалог культур в Республике Марий Эл» цикл дене передача-влак йоҥгалтыч. Нине пашалаште авторын шкеж гаяк чатка мут кылдышыже, поро кумылжо лудшым, колыштшым, куандарыш, кумылжым нӧлтыш, шӱм-чонжым вургыжтарыш, вий-куатшым улаҥдыш. Шанчызын возымыжо кажне марий еҥын уш-акылжым пойдарыш, кӧргӧ эрыкшым кумдаҥдаш, «Мый кӧ улам» манмыжым умылаш полшыш.

Галина Евгеньевна Морко велысе кугезе Арын кундемыште шочын. Елизавета аважын, Евгений ачажын йӧратен да семален ончен куштымо ӱдыр икшыве писе да чолга койышан, эреак уым пален налаш тыршымыж дене ойыртемалтын. Чолга пионерка, лӱддымӧ комсомолка Галина Егорова Арын школ деч вара Марий кугыжаныш университетын историй пӧлкаштыже историйым туныктышо специальностьым налеш да кум ий М.Горький Марий политехнический институтышто ассистентлан тырша. Но лым лийдыме кумыл у шинчымашым кычалаш ӱжын, тыге 1983 ийыште самырык ӱдырамаш М.Ломоносов лӱмеш Москосо кугыжаныш университетын аспирантурышкыжо кая. Вот кушто архивысе кагазым лышташлаш, С.Кузнецовын, А.Филимоновын, И.Износковын, А.Фуксын, Т.Семёновын, А.Риттихын пашаштым лудаш йӧн лектеш!.. Вот кушто тоштымарий легендылан, преданийлан эҥертен, эртыше илышын кочо шояжым да шымлу шым кӧгӧн дене кӧгӧнлен аралыме чынжым шижат!.. Вот кушто, коча-кованан мунло койыш-шоктышеш йӱштылалт, шочмо калыкнан кызытсе шкешамжым, менталитетшым, рашемдаш куат шочеш!.. Тыге Галина Евгеньевна 1986 ийыште философий наукын кандидатше лӱмым арала, а 2003 ийыште икымше марий культурологий доктор лӱмым сула.

Ӧрдыж гыч ончалаш гын, тиде – тыглай шымлыше айдемын тыглай илыш корныжо. Но могай чон сусын илен айдеме чонышто? Могай вий, могай ӱшан тудым ончыко вӱден? Ты йодышлан вашмутым Галина Евгеньевнан пытартыш книгаштыже муаш лиеш. Автор тудым калыклан шкеж нерген марла лудаш йӧн лийже манын ямдылен: ятыр ий возымо очерк-влакшым иктеш чумырен. А вашмут тыгайрак: юмынӱдыр Галина Шкалинан чонжо мландывалне эреак чыным, яндарлыкым кычалеш, пӱртӱсыштӧ улшо кӧргӧ тӧртыкым, законым, илыш радамышке шыҥдараш тырша. Тудын койыш-шоктышыжо – кугезына-влакын чий йӱлаже, айдемын да тудын айлыме Пӱртӱсын ойыраш лийдыме вашкылже, Икте улмыжо озаланат.

2000 ийыште Галина Евгеньевна Марий кугыжаныш университетын пашаче ешышкыже ушнен. Тыште тудлан культура да искусство кафедрымвуйлаташ ӱшанат. Тыге шымлызе шке йырже творчество шӱлышан пашаеҥ-влакым чумыраш, шонымашым илышышке шыҥдараш йӧным муэш. Кафедра пелен чумыргышо студент-влак марий культурышко у шӱлышым пуртен шогат. «Сандалык – Ош Кугу Юмо» шоу группа оласе самырык-влакын илышыштым ялысе фольклор дене пойдара. Галина Евгеньевна нерген коллегыже, искусствоведений наукын кандидатше Э.М.Колчева тыгерак ойла: «Тиде айдеме пешак поро, нигунам шканже гына сайым ок кычал, еҥлан огеш кӧране. Ме тудын ӱмбак шке суксына семын ончена. Кугезе философын мутшо дене келшаш гын, тыге лачак талантан айдеме гына илен мошта. Галина Евгеньевна – кугу талант...»

Шымлыме паша дене пырля Г.Е.Шкалина нигунамат мер паша деч ӧрдыжтӧ ыш шого. Ятыр жап Гуманитар шымлызе-влакын ушемыштым, Интеллигент-влакын конгрессыштым вуйлата. Тудо чӱчкыдын родо-тукым калык-влак деке лектын коштеш, тудын шинчымашыже, ойжо, финн-угор тӱняште кӱкшын аклалтеш.

Шанчызе Шкалинан кажне кечын ыштен шогымо пашаж нерген ойлышемла, ешыж нерген ик шомакымат шым ойло. Тудо кок эргым ончен куштен, йол ӱмбаке шогалтен, юарлыше уныка-влакым куанен онча. Но калыкнан тошто ойжо куан ден ойгын пырля коштымыштым вес семын шижтара: пӱрымӧ кинде-шинчал пӱйым пудыртен пура. Тиде ой пӱтынек Галина Евгеньевналан келшен толеш. Тача аван чонжо ойлен мошташ лийдыме ойго дене йӱла: изирак эргыже, чон-падырашыже курымашлык омо дене мланде помышышто мала...

Иктешлыме мутем адак шукерте огыл савыкталтше книгалан эҥертен савыралнем. Ончылмутышто Галина Евгеньевна палемда: «Пасум лекташ нимом ок шого, ӱмырым илен эртараш чот неле. Чоным перегаш нимо деч йӧсӧ...» Пагалыме Галина Евгеньевна! Перегыза шкендан чондам. Неле гынат, Юмо полшымо дене таза да пиалан лийза. Шочмо кечыда дене...»

3 пургыж 2007 ий  





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1