Уло тыгай калык: йӱдвел марий

Марий-влак илат Россий мучко

Уло тыгай калык: йӱдвел марий

26–27 мартыште Ханты-Мансийск автономный округын Сургут олаштыже Марий культурын кечыже-влак эртышт. Марий кундем гыч ты вашлиймашке Марий Эл культур, печать да национальность паша шотышто министрын алмаштышыже Галина Ширяева, Марий кугыжаныш университетын профессоржо, культурологий доктор Галина Шкалина, бизнесъеҥ  Ираида Степанова, Марий Элын калык артисткыже Зоя Берникова, «Морко кундем» фольклор ансамбльын ӱдыр-эргыже-влак миеныт ыле.  Нунын пелен мыланемат корным кучаш пиал логале.

Йӱдвел кундемысе вашлиймаш-влак ятыр пагытлан чон куаным пӧлеклышт, изи чотан родо-тукым да шочмо калыкын пӱрымашыже нерген шонаш таратышт. Чоныштем йӱдвел марий нерген у умылымаш шочо. Нунын илышышт нерген лудшына-влакланат каласен кодымо шуэш.

Эртышым аклен, тачысым моктем…

Сургут олаште мый икымше гана 1984 ийыште лийынам. Тунам Марий комсомол обкомын темлымыж почеш Марий кугыжаныш университетысе «Рия-рия» ансамбльын студентше-влак «Молодогвардеец» лӱман комсомол агитпоезд дене Тюмень–Сургут–Нижневартовск корным эртенна. Паша верлаште, «Красный уголок» манме заллаште, лектор-влак пашазе калыкым у шӱлыш, шинчымаш дене пойдареныт, а ме марий муро-куштымаш дене чоныштым йывыртыктенна.

Тунамсе Сургут сур тӱсшӧ, тыгаяк кумылжо дене ушеш кодын. Поезд гыч волен шогалмеке, фургонан машина воктен сукен шичше пӧръеҥ тӱшкам ужынна. Нуным милиционер-влак пий дене ороленыт. Тыге эрыкдыме еҥ-влак паша гыч пӧртылыт улмаш. Тылеч вара коло вич эртен гынат, Сургут ола нерген  йӱштӧ шарнымаш ӱштылалтын огыл.

Тунамат, кызытат мемнан дене вашлияш верысе марий-влак лектыныт. Вашлийыныт куанен… Шортын ужатеныт…

Сургут олалан негызым 1594 ийыште Иоанн Фёдор кугыжан кӱштымыж почеш пыштыме. Тунам Йӱдвел мландысе тӱп калык – хант да манси  – лоҥгашке славян-влак шыҥен пуреныт. Сибирьым колоний семын кучымо годым  ты ола йот калыклан аралтыш семын лийын. Варажым кугыжан кучемже титаклыме еҥ-влакым тышке ссылкыш колтеден. Кодшо курымын 50–80 ийлаштыже, мланде кӧргыштӧ пӱртӱс поянлыкым лукташ тӱҥалмеке, Сургут пашазе-влакын олашкышт савырнен. Нефть да газ улмо верыш Совет Ушемын чыла луклаж гыч тӱжем дене самырык толын. 70-шо ийлаште тыште улыжат 1000 наре еҥ гына лийын. Таче Сургутышто 100 тӱжем утла еҥ пиалан илышым чоҥа.

А тунам Сургут йыр 32 пашазе посёлок почылтын. Ик эн тӱҥ йӧндымылыклан корно йодыш шотлалтын. Икымше поезд Сургутыш 1975 ийыште толын. Тылеч ончыч калык «зимник» манме теле корно дене пайдаланен. Куп гоч чодырам руэн оптымо корным верысе калык арам огыл «Илыш корно» манын лӱмден. Тудын лопкытшат аҥысыр лийын. Кандашлымше ийлаште, концерт дене коштмо годым, купыш йӧрлын вочшо то машина нерым, то кранын кӱртньӧ оратажым шекланенна.

2000-ше ийыште Обь эҥер гоч 408 метран кӱвар чоҥалтын да вигак кужу улмыж дене Гиннессын рекорд книгашкыже логалын.

Таче Сургут промышленностьын рӱдерже семын веле огыл, тыгак кумда уш-акылан интеллектуал-влакын олашт семын чаплана. Тыште жапын йодмыжлан келыштарыме кыдалаш школ, инстутут ден университет, тоштер, книгагудо, театр – чылажат уло. Чылажымат илышын пытартыш темлымашыж-влак негызеш чоҥымо. Книгагудыштыжо тошто книгажым кечывалым тул ден кычалман дыр. Шӧрлыклаштыже у книга-влак гына йылгыж шогат. Тыгай сӱретымак тоштерлаште ужат.

Национальность шот дене ончаш гын, Ханты-Мансийск округышто 123 этносын ӱдыр-эргышт иза-шольыла келшен илат. Сургутышто 65% калыкше – руш, 12% – украин, 5,5%, – татар, 1,7% –  белорус, 1,9% – башкир улыт. Моло тӱрлӧ калык чот кажныжын ик процентышкат ок шу. Ты радамыштак Йӱдвел мландысе тӱп калыкын шочшышт улыт. Нунын чотышт улыжат 0,256% гына шуэш. Финн-угор тӱнясе шымлымашлаште хант-влакын чотыштым 22 тӱжем, а мансин 8 тӱжемат 500 еҥым ончыктат.

Посна этносын айдемыже, руш культур кышкарыш логалмеке, шке ойыртемалтше чон поянлыкшым, йӱла ойыртемжым арален кодаш, пошкудыжлан ончыкташ тырша.

Тыге эше 1984 ийыште Сургутышто татар да башкир ансамбль шочын, варажым нуно шке ушемыштым почыныт. 1990 ийыште кугу куат дене руш культур рӱдер шочын. Тылеч вара чеченец, дагестанец, немыч, украин, болгар, армян, еврей, казах, азербайджан ушем-влак почылтыт. Шагал чотан йӱдвел калык «Спасение Югры» мер толкыныш ушна. «Тошто Сургут» тоштер рӱдерыште Йӱдвел мландын тӱп калык культуржо пӧлка почылтеш. Сургутышто таче 25 мер ушем, 18 юмыйӱла ушем пашам ышта. Нуно кушкын толшо тукымлан шочмо йылмым туныктымым, кугезышт-влакын культур поянлыкыштым, юмылан ӱшаныштым арален кодымо йодышым тӱҥлан шотлат.

Олаште православий храм, мечеть, протестант черке-влак нӧлтыт. Тыгай оралте-влак толшо калыкын ончалтышыжым поснак савырат. Вет нуно чоҥымо индустрийын, архитектурын эн сай да сылне йӧнжым кучылтын чоҥалтыныт. Теве «Тошто Сургут» культур комплекс покшелне пуда деч посна нӧлтымӧ Преображений Господньылан пу черке кажне толшын шинчашкыже перна.  

Сургут оласе администраций культур программым чоҥымо годым эреак шуко нациян калык илымым шотыш налеш. Российын кечыжым пайремлыме годым ий еда «Соцветие» фестиваль эртаралтеш. Тӱрлӧ калыкын ӱдыр-эргышт шке калык йӱла, культур да вургем, семӱзгар, кочкыш поянлык дене палымым ыштат. Башкир, казах мер толкын-влак шке илемыштымат почын ончыктат. Утларак пагалымылан «Славянский ход», «Сабантуй» пайрем-влак шотлалтыт. Черет ден толын шогышо идалык-влакат посна калыкын идалыкше семын увертаралтыт. Радио, телевидений «Ме пырля», «Ик ешыште», «Изи чотан калыкын мурыжо» вуймутан программа-влакым ямдылат.  Тыгодым тӱрлӧ калык гыч лекше ӱдыр-эрге-влакын кутырымо йылмышт – келшымаш йылме. Ты йылмым утларак умылаш лийже манын, Российысе регионла гыч культур пашам вуйлатыше, артист, писатель да моло-влакат чӱчкыдын толын коштыт. Нунын дене пеҥгыде кылым оласе администраций пелен улшо координироватлыше комитет куча. Комитетым Сургут оласе главан алмаштышыже Яков Семёнович Черняк вуйлата.

Ий еда эрталалтше «Соцветие»  фестиваль тӱрлӧ калыклан шкенжым моло калык дене тӧр, тыгаяк мотор да куатле улмым шижаш полша.

Родем, родетлан шотлет гын…

Ханты-Мансийск автоном округышто таче регистрацийым эртыше шым тӱжем наре марий ила. Тӱрлӧ йӧн да амал дене нуно йӱдвел мландышке логалыныт: иктыже кодшо курымын 60-80-ше ийласе комсомол путёвко дене толын, весыже илышым пужен чоҥымо ийлаште сайрак илыш йӧным, пӱрымашым кычал, тышке шумеш толын. 2500 меҥге таче тунар тора мландыланак ок шотлалт. Молан манаш гын марий-влак идалыклан 2-3 гана Марий Элыш толын коштыт, шочмо мланде, родо-тукым дене пеҥгыде кылым кучат.

Тылеч посна, регистацийым эртыде, вахта йӧн дене пашам ыштышыжат шагалын огытыл. Ты шотышто Яков шыргыжал пелештале:

– Марийцев в округе столько же, сколько и манси…

Тиде чын мыскарам умбакыже шуйышыла, южо весела марийже Ханты-Мансийскым «Ханты-Марийск» манын пелешташат ок ӧр.

Такшым, мӱндыр Йӱдвел мландыш вашкышыла, йӧршынат Марий Эл гыч торлымым ышна шиж. Молан манаш гын корныеҥ, поезд пашаеҥ-влак коклаштат ятыр марий дене вашлийна, тӱрлӧ нерген кутыркален, корнынам кӱчыкемдышна. Теве Озаҥ-Уренгой поезд начальникын полышкалышыже Шишкина Татьяна Волжскысо Сотнур кундем гыч. Озаҥысе кӱртньыгорнышто ныл ий тырша. Пелашыжлан, авалийшыжлан, Шишкина Раисия Ильиничналан, кок икшывыжым ӱшанен коден, мӱндыр корныш коштеш.

– Авам пеш поро, тудын ончылно парымем моткоч кугу. Тудын деч посна тыгай пашаш лекташ ом тошт ыле, ойла Татьяна.

Помар гыч проводниклан тыршыше Геннадий лӱман рвезат марла ойлымынам колын, поро кумылжым ончыктыш, марий улмыжым ыш шылте. Лачак марла пелештен колташ гына тудлан йӧсырак ыле.

А Сургутыш лишемме годым тул азап деч аралыше службын пашаеҥже Владимир Илтыбаев дене палыме лийна. Тудо Сургутышко 28 ий ончыч Пошкырт кундем гыч толын. Тышан шочыныт кум икшывыже. «Кузе иледа?» йодмылан, шыргыжалын «Аракам йӱына да илена» манын воштылале. Шочмо калыкнан мыскара вашмутшо тудын чонжо гыч ӱштылалтын огыл.   

Сургут, чон куатет мо гут?

Йӧршеш вестӱрлӧ кумыл дене вашлие мемнам Сургут коло вич ий эртымеке. Марий родына-влак: Лариса Большова,  Юрий Таныгин, Виталий Николаев, Римма Давлетьянова да молат «Марий Эл» манын возымо йошкар тисте, пеледыш дене лектыныт (снимкыште). Ты вашлиймашым вучымо кумылышт мемнан чонышкат кусныш. Йоҥгыдо унагудыш вераҥдыме деч вара ола мучко экскурсий дене тарванышна. Эн ончычак Сургут оласе краеведений да сӱрет тоштерыш ӱжыч. Тоштер чыла шотыштат у, садлан сӧрастарыме, содержаний могырым тичмашын почын пуымо шотыштат кумда. Тыште «Камертон» арт-клуб пашам ышта, мурызо, сылнымут мастар, сӱретче-влак дене мутланымаш чӱчкыдын эрта. Тӱп калыкын, Сургут олан вияҥ толмыж нерген каласкалыше проектым калыклан ончыктат. Тудо вич ий ончыч гына шыҥдаралтын. Ты проект Российыште тыгай паша икымше улмыжо да шерге акше дене калыкым ӧрыктара. 

Посна залым сӱретче-влаклан ойырымо. Ме Ханты-Мансийскыште илыше сӱретче Геннадий Райшевын кугу выставкыжым ончышна. Тудо линографий йӧн дене пашам ышта, кум тӱрлӧ тӱсым кучылтмыж дене моло мастар деч ойыртемалтеш. Верысе калыкын легендыж почеш чоҥымо сюрреализм йогынышто улшо пашаже-влак «Плачь Гагары», «Шайтан», «Мужики салымские» сӱретше-влак верысе калыкын ойыртемжым раш ончыктат. А «Калевала» эпос почеш чоҥымо акварель сӱретше-влак кажне геройын посна ойыртемжым, посна койышыжым шарныктат. Мыланем гын поснак «Любопытные» сӱретше келшыш. Ала хант, ала манси, ала ненец ӱдырамаш-влакын ончалтышыштышт шкемым, Шернур вел ужар сывынан марий ӱдырамашым, ужмемла чучо.

«Тошто Сургут» тоштер комплексат шке поянлыкше, чоҥалтмыж дене чоным савыра. Оралте-влакым тошто Сургутысо пӧрт-влакын копийышт семын чоҥымо. Эсогыл пӧртын  шогымо урем лӱмжымат, пӧрт чотшымат арален кодымо. Нунын пеленак тӱп калыкын «чум» манме илеме верыштым келыштарыме. Верысе-влакын илыш-йӱлаже, культур, чием поянлыкше нерген кумдан каласкалыше экспозицийым чумырымо.

Кастене ме марий родына-влак дене палыме лийна. Виталий Сергеевич Николаев Сургутыш 1979 ийыште комсомол путёвко дене толын. Шочынжо Шор-Уньжа кундем гыч. Кок икшывыже Йошкар-Олаште тунемеш, садлан шочмо мланде, родо-тукым дене кылже пеҥгыде.  

Сергей Николаевич Григорьев – Морко кундем гыч толшо самырык еҥ, ешан. Виталий Сергеевичын тукым шольыжо. Чоҥышо предприятийыште энергетик семын тырша. Шке жапыштыже Эстонийыште тунемын.

Римма Исаковна Давлетьяновна шочынжо Пошкырт кундем Дюртюли район Ивач ял гыч. 1988 ийыште ешыжге Сургутыш толын. Шкеже «Сургутнефтегазын» аэропортыштыжо пашам ышта, пелашыжат ты управленийыштак тырша.

Мария Александровна Мамаева 1984 ий гыч тыште ила. Оласе эмлыше поликлиникын медсестраже. Пелашыж дене пырля кок икшывым йолымбак шогалтен.

Акак-шӱжарак Римма ден Нина Минюковамыт Курыкмарий кундемын Марьясола ялже гыч 2002 ийыште толыныт. Иктыже ужалкалымаште тырша, весыже – поликлиникысе медсестра. «Пачерна уло, Сайма вӱд воктене сӧрал верыште илена. Марий Элыш пӧртылмӧ нерген але огына шоно», - маньыч.

Виталий Андрианович Большов Курыкмарий кундем гыч лекше. Тышке вич ий ончыч ешыж дене толын. Йошкар-Олаште МВД  пашаеҥ лийын. Сургутышто адвокатлан тырша. Виталий Андреевичын пелашыже, Лариса Андреевна Большова, Сургут марий-влакым таче иктеш ушен шога. Тудо – Морко районын ӱдыржӧ, киноактриса Инна Иванован шочмо акаже. Культур, печать да национальность шотышто министр М.З.Васютин дене ик жапыште  Озаҥ культур институтышто тунемыныт. Тышке толмыж деч ончыч Морко посёлкысо культур полатым вуйлатышыжлан тыршен. Кызыт Сургут оласе ик культур учрежденийым вуйлата. Мер пашаште шкенжым чолган ончыктен, верысе администрацийыште пагалымашым сулен.

- Мый 1991 ий гыч марий-влакым иктеш чумыраш шонен иленам, – ойла Виталий Николаев. – Эре вуйлаташ келшыше еҥым кычалынам. Ынде ты пашалан Лариса Андреевна пижын. Тудо Сургутысо марий ешнан вождьшо. Марий Эл гыч уна-влакым икымше гана тыгай кӱкшытыштӧ вашлийына. Тиде мыланна утларак чолган чумыргаш, регистрацийым эрташ йӧным ышта.

- Марий тӱняна шарлен, кушто марий мут йоҥга, тушто марий культур да сымыктыш ила, - ешарыш Лариса Андреевна. - Иктым гына чаманен палемдыман: икшывына-влак рушаҥ кушкыт. Изиракышт годым марла туныктена гынат, варажым садак пӱтынек руш йылмыш куснат. Ты шотышто моло мер ушем-влак рушарня школым почмо дене йӧным муаш тыршат. Писын вашталт толшо саманыште кушкын толшо тукым шочмо мутын ямжым пален кушшо манын, марий-влакланат ты йӧным кучылташ кӱлеш.

«Пеш мардежан, пеш толкынан…»

Эрлашыжым Марий Эл гыч мийыше-влакым оласе администрацийын вуйлатышыже-влак дене вашлиймаш вучен. Ола нерген мутым вашталтымеке, «Кугыжаныш кучем да мер калыкын йӱлам, культурым вияҥдымаште ваш кылже» тема дене «йыргешке ӱстел»  йыр мутланымаш лие. Тудым Ханты-Мансийск округ губернаторын национальность да мер ушем йодыш шотышто алмаштышыже Г.А.Выдрина вӱдыш. Тудо тӱрлӧ нациян калык дене пашам ыштыме нерген каласкалыш. Марий Эл культур, печать да национальность паша шотышто министрын алмаштышыже Галина Ширяева ты шотышто Марий Элысе сӱрет дене палымым ыштыш. Тыгодым «йыргешке ӱстелын» унаже-влак шке паша опытыш нергенат каласкалышт.

Мыланна Югор кугыжаныш университетыште тыршыше марий-влак дене мутым вашталташ поснак оҥай ыле. Психологий наука кандидат  Нина Айварова, филологий наука кандидат Марианна Семёнова Ханты-Мансийск ола гыч 300 меҥгым толыныт. Йӱдвел мландыш нуно икмыняр ий ончыч ешыштге  кусненыт. Илаш, пашам ышташ чыла йӧн уло, но илыш куатым Марий Элыште налше йолташна-влакын ойсавыртышыштышт садак шӱлык кумыл шижалте. Шочмо мландын ӱжшӧ юзо вийже торалыкым ок ончо улмаш.   

Ты вашлиймашке Сургут оласе моло калык ушем-влакын вуйлатышыштат толыныт ыле. Нуно Марий Эл Республикысе калык-влакын илыш йӧнышт, культур поянлыкышт нерген умылкалышт. Поснак Ираида Степановам марий чием, юмыйӱла нерген умылаш тыршенак уэш-пачаш йодыштыч. Делегаций еҥ-влакын марий тӱран вургемым чийымыштат нуным кунар-гынат ӧрыктарыш докан. Вет Российысе калык тыглай паша кечын  шагалже годым шке калык тамган чиемым ӱмбакыже шоҥалеш. Ме лучо Китай, Турций гыч кондымо, циркысе артистын чиемже гай  шулдакан вургемым чиена.  Йот элысе калык тамган мом ончыктымыжымат умылаш огына тырше да шотышкат огына нал: чиена да йӧра. А пеленнак, чоныштынак улшо коча-кованан аралтыш тамган чиемыштым, пӱртӱсын пуымо, илаш полшышо моторлыкым пагытын лончешыже йомдарена.

Ты шотышто А.Знаменский лӱмеш Руш культур колледжын вуйлатышыже Екатерина Лоншакова тыгерак каласыш:

Мый кугешнен илем: Российыште тыгай наций-влак аралалт кодыныт, кудыжо шке шотан улмышт дене, реликт радамыште шогат. Обь воктен илыше угор калык шке чоныштыжо руш культур поянлыкымат арален ила. Садлан мый моткоч йӧратем ты кундемысе тӱп калык-влакым, тудын культур да йӱла поянлыкшым.  

Екатерина Лоншакова Россий кӱкшытыштӧ кумдан палыме мер да кучем пашаеҥ. Шымле кок ияш ӱдырамаш пӱртӱс моторлыкым тӱжвал сыныштат, кӧргӧ чоныштат арален да вияҥден ила. Тудын нерген икымше гана ӱмаште Россий радион передачыштыже колынам ыле. «Славянский ход» экспедицийже нерген кумдан да келгын ик шагат жап каласкалышт. Тудын почмо Руш культур колледжше тыглай тунемме верлан шотлалтеш. Но ты оралтыш пурет гын, тыгай шижмаш йомеш.  Кыдалаш школ программа пелен йоча-влак калык чиемым ыштыме кидпашалан, сӱретлыме усталыклан, муро да куштымо поянлыклан, калык семӱзгар дене шокташ, калык хор дене пашам ышташ шӱмаҥыт. Кумшӱдӧ наре тунемше тышке кум ияшак толыт да нимогай экзаменым, тергымашым огыт эрте. «Тыгодым нунын деч ик моштымаш гына кӱлеш: тошкалтышым кӱзен-волен кертышт», – воштылеш Екатерина Владимировна. Ты проектше Российыште веле огыл, тыгак йот эллаштат ончыкталт-шымлалтын. Тыге Екатерина Владимировна Югорий мландысе этно-культур кумдыкым аралыме рӱдерым чоҥен. Тиде кунар-гынат Йошкар-Олаште верланыше уста марий икшыве-влаклан почмо интернат школым шарныкта. Но Лоншакован школыштыжо культур да искусство нерген утларак кумда умылымаш шыҥдаралтын. Тидым аҥысыр, шкешотан калык мастарлыклан туныктышо шинчымашым пуымат ончыкта. Мутлан: куэмым куымо классыш пурышна гын, икшыве кид дене тыгай мотор куэм шочеш манын ӱшанашат неле лие. А тӱрлӧ калык-влакын костюмыштым ончыктымо залыште марий вургемым ужмеке (снимкыште), ӧрынат колтышна. Тудым икымше курсышто тунемше Оксана Зинаева кокажын полшымыж дене ыштен, маньыч. Каникул жапыште ӱдырым вашлийын ыжна керт. Ты вургем Звенигово районысо студийын пашаж негызеш ыштымыла чучо.    

Екатерина Лоншакова Россий мучко руш культурым чапландарымаште кугу пашам наҥгаен шога. Тидын нерген 1991 ий гыч эртарыме «Славянский ход» экспедицийат руш калык поянлыкым арален моктымаште кумда верым налеш. Тудо элысе изи чотан калык-влакын  культур поянлыкшым аралыме нерген Общественный палатын заседанийыштыжат ик гана веле огыл ойлен.

- Россий кугыжаныш умылышаш: тыныс илышын, келшен илымын негызше калык-влакын шуко курымла дене вияҥ толшо йӱлаштыже, культур поянлыкыштыже улеш, иктешлыш Екатерина Владимировна марий делегаций дене вашлиймашым.    

«Йыргешке ӱстелыш» толшо кокла гыч утларак чолгаракше Марий Элысе кучемыште могай калыкын ӱдыр-эргыже улмо  нергенат умылаш тыршыш. Тургыжланыше кумылан ыле «Спасение Югры» мер организацийын вице-президентше Тамара Клименован, Зоя Лозямован ойышт. Кучем да Правительстве могырым тӱп калыклан шуко ышталтеш, нуным аралыше, илыш йӧныштым саемдыше нылле наре закон илышыш шыҥдаралтын. Туге гынат калык-влакын ий еда  шагалем толшо чотышт шонкалаш тарата. Пӱртӱс поянлыкым тулышыла тӱп калыкын праваже, йодмыжо чыла шотыштат шукталтеш мо? Тидын нерген «Спасение Югры» толкынын еҥже-влак коло ий наре эскерат.  

Марий Элысе уна-влакын «Йыргешке ӱстелыште» марий мер илыш, культур да искусство поянлык нерген каласкалымышт ончыкыжым тысе марий-влакын пашаштым виктарен колтымо шотышто пайдале лиеш манын ӱшаныме шуэш.

Кастене оза-влак мемнам Культур да каныме рӱдерын залышкыже ӱжыч. Тыште «Морко кундем» ансамбльын ӱдыр-эргыже-влак толшо калыкым кинде-шинчал дене саламлен вашлие (снимкыште). Верысе марий-влак, коча-кованан йӱлаштым шотыш налын, пайрем ӱстелым погеныт ыле. Мелнат, туарат, салмамунет, торык когылет, палышет, шинчалтыме ковышта-киярет, пура йӱышет – чылажат Марий Элысе гаяк. Ты сийым Мария Мамаева, Римма Давлетьянова, Резеда Шкикавая, Роза Апляева ямдыленыт. Тыштанак кидмастар Ираида Степанован марий вургемже ончыкталтын. Тыге калык кугу концерт залышке чумыргыш. Нуным тыште тачысе  Марий Эл нерген «Пиалан мланде» документальный фильмым ончышт. «Морко кундем» ансамбльын ӱдыр-эргыже-влак «Пеш мардежан, пеш толкынан» калык мурым шуйдарен колтышт гын, уло тӱня колыштмыла чучо. Муро чонышто тынар куат  ила манын шонет мо?.. Тыштак «Сибирь марий» ансамбль дене палыме лийна. А Марий Элын калык артисткыже Зоя Берниковажым тыште кузе йӧратат улмаш!.. Рушла-марла муралтымыжлан пеледышет, пӧлекет… Ончаш толшо-влак сценыш кӱзен кучыктышт. Уста мурызым икмыняр марийже уналыкешат ӱжӧ. Но кудыж деке каяш, а кудыж деке каяш огыл – вот пашаже кушто улмаш!

Концерт деч вара марий кас лие. Верысе калык Пошкырт сем савыртыш почеш кандырам пуныш, марий эстрадын сем ярымже почеш шейк ден вальсым куштыш. Сургут кугыжаныш университетын студентше, ди-джей Вячеслав Килеевын темлыме сем аршашыже коча-кованан кап-кылым лывыртен, чоным йывыртыктен илыме йӱлаштым шукташ полшыш.  

«Марий ушемлан» йӱдвелне йӱштӧ огыл  

Фёдоровский посёлок Сургут ола деч витле меҥге ӧрдыжтӧ верланен. Посёлоклан улыжат 25 ий. Тудлан негызым 1964 ийыште руш геолог Владимир Фёдоров пыштен. Тышке ме верысе «Марий ушемын» ӱжмыж почеш кумшо кечын тарванышна. Тысе марий-влак нерген марий лудшо мыняр-гынат сӱретче Юрий Таныгинын интервьюж гычын пала дыр. Финн-угор тӱняште кумдан палыме сӱретчына таче ты мландыште пиал кайыкшым арален ила.

Фёдоровский посёлок чыла шотыштат у семын чоҥалтмыж дене ойыртемалтеш. Кокымшо номеран школышко ме вучыдымын толын лекна. Школ директор шкеак тунемме верым ончыкташ келшыш. «Марий Эл гыч улына» манмылан  «Мыйын полышкалышемат марий улеш» мане. Тыге ме Надежда Сергеевна Исадыкова (Салмиянова) дене палыме лийна (снимкыште). Тудо ты посёлкыш 1987 ийыште француз, немыч йылмым туныктышо семын толын. Писатель Надежда Сергеевна Ялкайнын, СССР-ын калык, Россий школын сулло  туныктышыжо Пётр Емельянович Емельяновын тукым шӱжарже улеш. Марий кугыжаныш университетын проректоржо Владислав Тоймурзин Надежда Сергеевнан тукым шольыжо улмаш.

- Мый кажне ийын, кеҥежым, Пошкырт кундемысе ялыштем канем. Садлан мӱндырнӧ илымемым пешыже омат шиж. А таче, кунам уло компьютер, сото телефон, кылым кучаш нимо нелыжат уке.  

Надежда Сергеевнан школжо чыла шотыштат образцовыйла чучо. Кажне кабинетыште интерактивный доска, компьютер, видеопроектор уло. Волгыдо тӧрзалаште ужар кушкылжо тунар сылнын коеш. Кокымшо пачашыште эсогыл «берёзовый аллей» манме верышт уло. Марий Элыште тыгаяк кушкылым «Китай роза» маныт да кугу кӧршӧк атыште куштат.

Ты пеледыш-влакым ача-аван кумылышт почеш шындыме. Тыге нуно шке икшывыштын тазалыкышт нерген азапланат, – рашемдыш Надежда Сергеевна.

Ӱмаште ты тунемме вер Россий президентын миллион теҥгеаш грантшым сеҥен налын. Йоча-влаклан сай шинчымаш дене пойдаралтын, тазалыкым пеҥгыдемден кушкаш чыла йӧн уло. Ача-ава-влак икшыве-влакын кечывал кочкышыштлан огыт тӱлӧ. Сылне школ оралтым тоштер семынак шымлен ончен, «Очыни, тендан поян спонсорда-влак улыт? Ача-ава-влак дечат оксам погеда дыр?» йодым. Школ вуйлатыше тыге вашештыш:

Мо школышто уло, чылажат бюджет окса кӱшеш йӧнештарыме. Ача-ава-влак чылан манме гаяк «Сургутнефтегазыште» тыршат. Ты управлений бюджетыш изи огыл налогым тӱла. Садлан ача-ава деч кокымшо гана оксам погаш кӱлешлык уке.

Мыланна тыгак «Олимп» спорт да каныме рӱдерат пеш келшыш. Тыште баскетбол зал, кок бассейн, кок тренажёр зал уло. Ик залыштыже чыла тренажёр компьютер дене шыҥдаралтын. Мыняр меҥгым куржат, мыняр нелытым нӧлтет, тыгодым шӱмет кузе кыра, давлениет кузе вашталтеш – чылажымат экраныште ужаш лиеш, маньыч. Солярий залыште лу наре еҥ иканаште кап-кыл моторлыкым саемден, коваштым калитлен кертеш. Тыгодым ты каныме рӱдерын ак политикыжат ӧрыктарыш. Улыжат 20-30 теҥге гына кажне сеансын акше. А йоҥгата саунын шокшо парже нерген шарнымаш тачат могырым ырыкта. Вет рӱдер вуйлатыше мыланна кастене тыште каналташ йӧным ыштыш. Тыгай сылне рӱдерыште чон юарлен тазаҥеш.

Чапле каныме да тунемме вер улман мландыште илат улмаш  марий родына-влак. Тыште йӧнлӧ илышым чоҥаш чылажат уло гай чучо.

Марий культур кече-влак эртыме годым «Марий ушем» кум ияш лӱмгечыжым пайремлыш. Таче ты мер толкыным Лариса Тимченко вуйлата. Икымше гана нуно 2006 ийыште чумыргеныт. Лач тунам тысе марий-влакым сӱретче Юрий Таныгин иктеш поген да «Сибирь марий» ансамбльым почын. Верысе администраций вургемым ургыкташ 100 тӱжем теҥге оксам ойырен. Тудым Йошкар-Оласе «Сайвер» ургышо ательеште ургыктымо. Ансамбльыш таче марий койыш-шоктышан кандаш еҥ коштеш. Наталья ден Юрий Таныгинмыт, Лариса ден Юрий Тимченкомыт, Надежда ден Эдуард Никифоровмыт, Татьяна Захарова, Владимир Янцубаев  мураш-кушташ моткоч йӧратат. Пеленышт репетицийлашке, концертлашке икшывыштымат кондыштыт. Нуно улшо куатышт дене ий еда Марий культур кечым эртарат, оленевод-влакын слётыштышт шочмо калыкнан тӱвыра поянлыкшым ончыктат. 2008 ийыште «Мы – россияне» фестивальыште марий искусствым чапландареныт.

 – Марий Эл гыч уна-влакым вашлияш кугу кумыл дене ямдылалтынна. У куштымашым, мурым ямдыленна.  Ешартыш вургемымат шке вий дене келыштараш тӧчышна, – каласкала Лариса. – Тыште мый шымше ий ешем дене илем. Тӱҥалтыш жапыште марла кутырыде, марла мурыде пеш йӧсланенам. Шуко шортынам да иктаж гана садак марий-влакым чумырем манын, шканем мутым пуэнам. Тыге икмыняр жап гыч Юрий Таныгиным вашлийынам. Очыни, мыят, Юрат йот мландыште марий улмына дене черланыше айдеме улына. Ача-аванан пуымо чон поянлык деч посна ме илен огына мошто.

Лариса шочынжо Шернур районысо Марий Пыжай кундем гыч. Тыште писатель Дим.Орай илен. 1997-ше ийыште, эше школышто тунеммыж годым, Лариса Шернур посёлкысо «Пӧлек» ансамбльыш коштын. Ты кундемыште, очыни, Борис Петрович Ивановым палыдыме еҥ укеат. Тиде – Ларисан ачаже, уста гармонист лийын. Шернур кундемысе шымле наре сӱаныште шоктен. Шукерте огыл Ларисан ачаже ош тӱня дене чеверласен. – Ты пайремым ямдылаш тӱҥалме деч ончыч моткоч ойгыренам: ачам шукерте огыл мландыш возын, кузе мурен-кушташ тӱҥалам ман азапланенам.  Тунамак шӱжаремлан омо кончен: ачам тудлан «Моткоч марий мурым колыштмем шуэш» манын каласен. Тиде мыланем вашмут семын лийын. Ачамын полышыж дене, мураш да кушташ йӧратыше чонем дене тачысе уна-влакым куанен вашлиям, – иктешлыш Лариса Борисовна да шортын колтыш. Тыге: коча-кована-влакын культур, йӱла  поянлыкым, искусство куатшым йот мландыште шижын, арален илыше айдемын  куан кумылжат шукыж годым шинчавӱдан лиеш.  

«Сибирь марий» ансамбльын участникше-влак чыланат пашам ыштат, ешым кучен, икшывым куштат. Южышт вахтышке ныл кечылан лектыт, тыгай график годым репетицийыш чылан чумырген огыт керт. Теве мемнан дене вашлиймашкат ик йолташышт ыш кой. Садлан Юрий ден Ларисалан ансамбльын пашажымат шонымо семын вораҥдарен колташ куштылго огыл. Таче нунылан марий куштымашым шынден моштышо специалистын ой-каҥашыже моткоч кӱлеш. Марий Эл гыч тыгай еҥым икмыняр жаплан колташ гынат, лектыш кугужак ок лий дыр. Садлан Галина Ширяева Фёдоровский посёлокын администрацийжылан культур пашаеҥым, ямде специалистым пашаш ӱжаш темлыш. Тудлан паша да илыме вер лиеш гын, черетан марий уло кумылын йӱдвел мландыш илаш кусна.        

Хант пайремлан чодыра гыч лектын…

Нылымше кечын Фёдоровский манме марий родына-влак мемнан эше утларак йӱдвелыш, Русскинский ялыш, наҥгайышт. Тыште пӱчым ончышо хант-влакын слётышт лиеш, маньыч. 

Корнышко ме пеш эр лекна. Вич шагат эрталтымылан машинаштат шинчена ыле. Молан тынар вашкымым Сургут районысо культур пӧлкан пашаеҥже Ольга Гразно тыге умылтарыш:

- Ты пайремыш калык пеш шуко погына, южгунам машина-влак кум-вич меҥге корным айлен шогалыт. Ялышке организатор-влакым веле машина дене пуртат. Молыжо чылан йолын мият. Ме ончычрак миен, тӱп калыкын илыш-йӱлаштым ончыктышо, тыгак «Пӱртӱс да Айдеме» тоштерлашке логал кертына.

Русскинский ял Тром-Аган ( Юмын) эҥер серыште верланен. Ты ял тӱп калыкын ик верыште илаш тӱҥалме жапыште шочын. Тыште 1800 наре еҥ ила, 882 еҥже – хант, манси, ненец улыт. Нуно акрет годсылак сонарлен, колым кучен, пӱчым ончен илат. Культура рӱдерын тоштерыштыже кумыж арверым, сукна да коваште гыч мозаикым, бисер гыч сӧрастарыме ӱзгарым, йоча модыш, семӱзгар коллекцийым чумырымо.  Тыштанак этногрфий зал уло, чодырасе хант-влакын илыш йӧныштым ончыктымо. Шонкалаш таратыше шижмашым шочыктыш «Пӱртӱс да Айдеме» тоштерат. Тудым верысе сонарзе Александр Ядрошников чумырен. Мемнан мийыме годым тоштерыш пураш кугу черет ыле. Ий еда тышке 20 тӱжем наре еҥ толеш. Очыни, Русскинскийыш толшо кажне унан ик шонымашыже гына: ты тоштерыш логалаш. Мемнам тоштерын шеҥгел омсаж гыч пуртышт.  Тыштат верысе хант-влакын озанлык арверышт, чиемышт, тӱвыра поянлыкышт, илыш-йӱлашт нерген кумдан каласкалышт. Тиде чылажат «Айдеме» манме ужаш улмаш. Вара «Пӱртӱсышкӧ» куснышна. Шинчат шарла! Тунар шуко тӱрлӧ янлык, тунар шуко тӱрлӧ кайык!.. Нушкын коштшет, чоҥештылшет, тӱканет, почанет, шайыкшинчат, торешчапат, кӱчыкпочет, кӱдыртатышет, мундыртатышет… Да чылажым шарналтет але?.. Шотлен пытарыдыме янлыкын чучыл капышт илыше семынак койын шогат. Мыняр экспонат улмым тоштер пашаеҥ шкежат ок пале, очыни. «Пӱртӱс поянлыкше кажне кечын ешаралтеш. Теве таче гына пӱнчо пушеҥгын кадыр вожшым кондышт», - мане.  

Пӱчым ончышо-влакын пайремышт 1969 ий годсек эртаралтеш. Муро-куштымаш йоҥгалтме годымак пӱчым кычкыше оза-влак шке вийыштым кудал эртыме корнышто писылык да чулымлык, пӱчӧ сапым кучен моштымо шотышто тергат. Таҥасаш кумылан-влак шукын улыт ыле. Нунын коклашке ӱдырамаш-влакат ушнышт. Ончаш толшо калыкше ятыр пачаш шукырак ыле. Очыни, садланак пӱчӧ-влак шкеныштым нигуш чыкаш ӧршыла кучышт, ятырышт таҥасыме корныш лекме олмеш угыч шогымо верышкышт кудал пурен, йыр пӧрдыныт. Эсогыл аклыше жюрин ӱстелжымат ик гана ирен кудальыч. Тыгай таҥасымашым лишке миен шогал ончаш кумыл ыш ылыж. Кум-ныл метран шоремдылше вараж дене (ме тыгай арвер семын солам кучылтына) вует воктечет логалеш гын, сайынжак ок чуч дыр. Пӱчын саҥгажым перымыж годымат шинчам кумен шогышым. Корштас...

Посна ойым верысе родо-тукым тӱп калык нерген каласен кодынем. Кӧжӧ хант, кӧжӧ манси, кӧжӧ ненец улеш, мый умылен шым шукто. Чыланат ик чуриянак улмыла койыч. Эсогыл калык чиемышт денат ойырен шым керт. Ӱдырамаш-влак чевер пеледышан шовычым кумык (эсогыл ловыкталт кечыктен) пидыныт ыле. Тыге нуно йот еҥ деч чурийыштым петырат улмаш. Верысе калык толшо-влаклан мо уло поянлыкыштым ужалаш луктыныт: пӱчӧ шылым (киложо – 150-200 теҥ.), нужголым (киложо – 50 теҥ.), пӱчӧ коваштым (иктыже - 400 теҥ.), пӧчыжым (5 литрже – 350 теҥ.). Чием гыч унты манме йолчием: йочалан - 3000, кугуеҥлан – 6000 теҥ. Ик вере пӱчӧ коваште гыч мозаика йӧн дене национальный тамгам ургыман ужгат шинчалан перныш. Акше улышат 50 тӱжем, маньыч. Но вет тыгай ужгажым хант-манси вате, шӱртӧ олмеш янлык шӧным кучылтын,  вич-куд ий дене ургас! Тыгай кидпашам тыге шулдын аклыман мо ынде?!.

Посна шарнымаш кодо хант ешыште уна лиймына нерген. Зоя ден Игорь Кирилишинмыт мемнам вученыт улмаш. Пайрем уремешак брезент дене петырыме чумыштым вераҥденыт. Кӧргыштӧ кӱртньӧ коҥга олталтын. Чай, жаритлыме кол мемнам вучен, пӱчӧ шылан лем шолаш пураш шонен. Оза-влакын тӱжвал тӱсыштым ончал, нунылан 40-45 ийым пуаш лиеш. Кум шочшышт уло. Эн кугу ӱдырыштлан кумло ий маньыч. Изэргышт але коляскыште ыле. Кыдалаш эргышт (иктаж 4-5 ияш) урем гыч модын пурышат, мемнан дене пырля жапым эртарыш.

Зоя ден Игорь Сургут олаште палыме лийыныт. Ешыште христиан-евангель верам кучат. Игорь – славян тукым гыч лекше пӧръеҥ. Шкеже йот эл гыч толшыла койо. Тудо верысе пастор улеш. Приходыштыжо 150 наре еҥ шога. Кумалме йӱлам арендыш налме суртышто шуктат. Озанлыкыште нылле  пӱчым кучат. Мландыда мыняре манын йодмылан «Каласаш йӧсӧ: пӱчылан мокым кычал лу-лучко меҥге кумдыкышто  кӱтӱм коштыктена, мланде кумдыкым нигӧат ок вискале» маньыч. Ӧрдыж гыч ончымаште моткоч келшен илыше, ваш умылышо ешла койыч. Еш нерген ойлымо годым Зоя «мыйын 101 ияш авам пеленнак» мане. «Кушто?» – ӧрын колтышна. «А тыштак», – мане да шеҥгекына ончыктыш. Чумын пурла лукыштыжо шоҥго ӱдырамаш – Мария Николаевна – шинчен (снимкыште). Тудо йыр мо ышталтмым умылен мо, каласаш неле. Лачак шке кидшым йыгалтен ончыштын да изи йочала парняж дене модын. Тиде сӱрет ала-молан Николай Заболоцкийын колымшо курым тӱҥалтышысе возымаштыже марий ӱдырамаш нерген ойыжым шарныктыш.

– Авам эше кок ий ончыч урым сонарлаш коштын, – мане Зоя.

Ты жапыште пӱчӧ шылат шолаш пурыш. Лу минут наре ловыкталтше шыл сий дене мемнам шунышт. Пӱчӧ шылжым пурлын сеҥаш ыш лий, изиш кӱрышташ тӧчышымат… Тамым шижын нелын колташ ыш лий. Варажым озаже «Кӱзӧ дене пӱчкеден кочкаш кӱлеш» ман каласыш.  

Пӱчым ончышо-влакын таҥасымаш, тӱп калыкын шкем йӧндымын шижме койыш-шоктышыжо мыйын чонышто пайрем кумылым пешыжак ыш ылыжте. Улыт нунын коклаште шордо гай вуйым нӧлтал ошкыл колтышо-влакшат. Нуно кӧ улмыштым, шканышт акым раш палат, витне. Но утларак калыкше шкенжым пӱчӧ семынак куча: вуйым ӱлыкӧ сакен, ӧрдыжъеҥ деч кораҥеш. Илышын рӱдыжым кучышо, пӱртӱс поянлык дене пайдаланыше калык могырымат тӱткылык, пагалымаш ыш шижалт. Лачак телеоператор-влак гына верысе ӱдырамаш, икшыве-влакым кӱшычат-ӱлычат сниматлен толашышт. Тыге верысе хант-влакын илыш-йӱлашт, озанлыкышт, тӱняумылымашышт пайрем вашлиймаште раш почылто.

А кунам пайрем кумдыкышто марий артист-влакын  мур семышт йоҥгалте,  кумыл, марий манмыла, кашташке кӱзыш да йӱдвел мардежат левештыш.     

3 вӱдшор 2009





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1