Ӧрша ялын чонжо

Пӱрымӧ корно гыч от савырне…

Ава

Илет-илет да мом от уж, мом от кол?.. Южгунамже тыглай уш-чон дене чыла неле-йӧсым шижын-аклаш куатемат ок ситыла чучеш. Тугеже вес айдемыжлан илен лекташыже могай кӧргӧ вий лийман? Могай шонымаш, ӱшан дене ончыкылык лышым чоҥыман?

 

Тыгай шонкалымаш, азап шижмаш дене пытартыш гана Оршанка район ӧрша ял гыч пӧртыльым. Ты ялыште илыше Виталий Яковлевич Мироновын пӱрымашыже лудшына-влаклан шуко шотышто туныктышо лиеш да чоныштышт келге кышам кода, шонем.

Виталий Яковлевич 1942 ийыште шочын. Оршанка районысо Тумеръялыште латиндеш ияш самырык салтак вате ош тӱнялан эргым пӧлеклен. Тиде ийынак йӧратыме пелашыже, але гына шочын вочшо чукайын ачаже, мӱндыр фронтысо Ростов ола воктене, ир тушман ден тале вашпижмаште, курымешлан мландыш йӧрлын. Туге гынат Елизавета Акимовна вуйым сакен огыл. Мер калык дене пырля куан ден ойгым лош пайлен. Тӱшка пашаште шочмо элым аралаш полшен. Кум эргым йолӱмбак шогалтен. Таче кыдалаш эргыже – Сергей - Моско воктенсе воинский частьыште служитла, изиракше – Игорь - Санчурск оласе ПМК-ште тырша. А кугурак эргыже – Виталий - аважлан ӱшанле эҥертыш. Кандашлу вич ияш Лиза кокай озанлык кӧргыштӧ моткоч чулымын шогылтеш. Эргыжын вучыдымын уна-влакым ӱжын пуртымыжлан нигунарат ыш ӧр: кӱмыж-совла дене мурыктыл сийым погкалаш пиже. Мутым вашталтыме коклаштак коҥга гыч шокшо лемым лукто, возакысе тул шолгымеш чыве муным кӱктен нале, шокшо чайым темлыш. Волгыдо шинчаончалтыш, шыргыжал пелештымыж дене кумылетымак савыра. Унам вашлийын моштымо усталыкшым нимогай илыш туткарат пытарен огыл.

 

Эрге

Виталий Яковлевич сар жапын икшывыже. Тыгай йоча-влак тулан пагыт годсо чыла азапым, туткарым шке шӱм-чонышт дене шижын да аклен кушкыныт. Сай да осал коклаште варналтын, нуно изинекак шере киндын кочо тамжым, пӱрымашын шылтыме сылне моторлыкшым умылаш тунемыныт.

- Ме шочынжо Тумеръял гыч улына, ӧрша деч кум меҥге ӧрдыжтӧ, пеш мотор верыште, чодыра воктен верланыше марий илем ыле. Таче тудо ӱштыл кудалтымыла пытен. Сергей шольым тораште ила да, омеш эре шочмо ял конча манеш, - ӧрша урем дене волышыла, шем чодыра могырыш ончалын, каласкала Виталий Яковлевич. Шочмо мландын озаже семын илышым тӱзатыше ялысе пӧръеҥ кудло куд ийым темен. Тудланат шочмо-кушмо верже эн шерге, эн вучышо, чоным йывыртыктыше. Икмыняр ий ончыч кум изак-шоляк, йоча жапыште рӱпшен ашныше ялым шарнен илаш манын, олмыштыжо ыресым шогалтеныт. Ынде кажне эртен кайыше еҥ ты йомшо ял нерген палаш тӱҥалеш.

Самырык годым Виталий Миронов шольыж-влак дене таҥастарымаште тазалык дене моктанен кертын огыл. Икымше гана тазалык оҥгыр латкандаш ийым темымеке йыҥгыртен. Совет армий радамыш каяш лекмекыже, пален налын: шодын кок велжымат чер авалтен, ик могырышто рожат палдырнен. Тӱрлӧ вере эмлалтын, операцийым ыштымеке, кокымшо группа инвалид радамыш логалын. Чыла шонымаш, ӱшан кумыл иканаште руал кудалтыме семын пытен.

Но рвезе вуйым сакен огыл. Илышлан пайдале, шкем шке ашнен кертше айдеме лияш кумыл пытен огыл. Тыге тудо Чуваш Республикысе ял озанлык институтыш зоотехниклан тунемаш пура. А тунем пытарымеке, шочмо ялыштыжак вольык ончымо пашам вуйлаташ тӱҥалеш. ӧрша школышто пырля тунемме ӱдыр Галина Иванова дене ешым чумыра. Ту жаплан Галинат шочмо школыш биологийым да химийым туныктышо семын пӧртылын улмаш.

Пиал дек кайыме корныштым нимоат шӱлыкаҥден огыл. Юмо пуэн Владислав лӱман эргым, Наталья ӱдырым. Жап эртыме дене Виталий Яковлевич чер нерген йылт монден, моло семынак йӧратыме паша, пелаш, икшыве пелен келанен илен. Тыршыме кумылжо, келгын шонен моштышо уш-акылже калык пагалыме айдемыш савыреныт. Тыге 1974 ийыште тудым, шорыкым ончымо шотышто уста специалист семын аклен, Мари-Турек посёлкышто верланыше профессиональный училищыш туныктышылан ӱжыт. Коммунист партийын ӱшанле айдемыже семын ты кундемыштак верысе парторганизацийымат вуйлатен, райкомышто инструкторлан тыршен.

- Тыште мыйым Юмо кокымшо гана шижтарыш. Тунам латкуд ияш Владислав эргым йомо. Август кастене… Луымшо классыш тунемаш кайышаш ыле… - чоным кӱрыштын ойла Виталий Яковлевич. – Кычалынна, нимогай увер ыш лий. Тыныс жапыште шке икшывым йомдарыме деч кугу ойгыжо уло мо? Мом ышташат, кузе илашат - ышна пале. Тиде ойго Галина пелашемат наҥгайыш. Вич ий гыч нелын черланен колыш… Вес айдеме мыйын олмышто шукертак йӱын, шӧргам чиен але уш каен колен ыле дыр, а мый алят илем…

Ойгат тӱрлӧ сынан улмаш. Икшывымат тӱрлын йомдарена улмаш. Юмын пӱрымыж почеш, чон падырашым мландылан пуэна гын, шӱгар деке миен шортынат, ойган чоннам паремдена. А Мироновмыт кыша деч посна йомшо эргышт нерген нимогай уверымат пален огытыл. Ала таза улмыжлан кумалаш, ала тоштыеҥ радамыште лӱмжым пелештен сортам чӱкташ… Тиде палыдымаш ача-авам, шӱжарым, уло Миронов тукымым латвич ий орландарен.

- Латвич ий эртымеке, сонарзе-влак кожышто сакыме лулегым муыныт. Турек селасе Ноля вӱд воктен улшо парк гай чодыраште… Латвич ий эртен, а вургемже: мо дене лектын каен, тугаяк лийын. Ни шапалгыме, ни лыжгайыме пале… Кандыражат шпагат кандыра, вуйкоҥгыраже кӱрлалт возын ыле, ӧрдыжтырак шкеак муынам. Ту верым ончычшо шуко гана шерме, нимомат верештме огыл…

Тылеч вара Виталий Яковлевич угыч шочмо Оршанка кундемышкыже илаш пӧртылын. Чон ласкалыкым кычалын, мланде, пӱртӱс пелен илыше айдеме Юмо деке мелын савырнен.

Лу ий ончыч ӧрша ялысе суртшо ончылнак йыргыктен йогышо памаш шинчам эрыктен да Юмынавалан пӧлеклатше юмылтымо верым чоҥен. Йогын вӱдым налаш йӧнан лийже манын, пучым пыштен. А коремйолыш волымо корным пеҥгыдемдаш манын, янда кленчам мландыш урен печылен. Ынде кажне пошкудыжо вӱдлан волышыжла Юмылан пелштен ший окса дене тӱлен тау мутым ойла. Ӱмаште тыштанак кокымшо памаш шинчам шотыш конден. Тиде пашаже Николай угодник лӱмеш чоҥалтын. Воктенак улшо пилораме гыч оҥам йодын, печым печен, памаш шинча ӱмбалне юмылтымо вер моткоч чаткан келыштаралтын.

- Таче южыжо мыйым «перевертыш» манынат акла. Но мый нелеш ом нал. Мый шке пӱрымаш корнем дене илыш умылымашемым, йоҥылыш пашамым, титак шонымемым тӧрлен толынам… Шерге акым тӱленам…

Теве тыгай пӱрымашын корныжо. Тиде ни фантастика книга, ни чонышко лӱдыкшӧ шижмашым шыҥдарыше кино огыл. Тиде Оршанка районысо Тумеръял эргын эртен кайыше кочо пӱрымашыже да тачысе порылыклан ӱшанже. Тудо - Ӧрша ялын тачысе чонжо.

28 январь 2008





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1