"Порсын лӱҥгалтыш» пиалым сӧра мо?

Шарнымаш сорта

«Порсын лӱҥгалтыш» пиалым сӧра мо?

Мишкан мландысе Тӧргымтӱр ялын эргыже икымше лӱмгечыж мартеат илен ыш шу. 45 ийыш тошкалше, вийвал пагытыште улшо пӧръеҥ ош тӱня дене чеверласыш.

Илымыж годым М.Шкетан лӱмеш национальный театрын сценыштыже «Порсын лӱҥгалтыш» (1992), «Окса тул» (1994), «Поргем ӱмбалне ӱжара» (1998), «Кресӱдыр»(2000), «Шӧртньӧ лудо» (2002) пьесыж почеш спектакль-влак ончыкталтыч. Мыняр возен – тунар шындалтын… Тыгай пиал кажне драматургланак ок шыргыжал.

Вот адак «пиал» мут лектын шинче. Мо тыгай тудо? Пиалым мо дене висаш лиеш, мо дене таҥастарыман? Юрий Байгузам «пиалан айдеме» манаш лиеш мо?  Йӧратыме пашаже, калык пагалыме драматургын чапше пиал нерген ойлаш амалым пуа мо? Але, мӧҥгешла, туткарым тӱткын шижше чонжо йӱд-кече азапланыме кумыл дене веле кепшылта? 

А еш?.. Пелаш?.. Йӧратыме пашат илен лекташ ок полшо гын? Да тудыжланат от йӧрӧ манын, ӧрдыжкӧ шӱкалыт гын? Кӱлат мо тый тунам ешетлан?.. Родо-тукыметлан?.. Кӧлан тунам тый кӱлат?..

Тыгай тургыжланыше йодыш-влак дене мый Марий Эл финанс министерствын пӧлкасе тӱҥ специалистше Раиса Яковлевна Саметова деке корным кучышым.

Юрий Байгуза индешлымше ийла кыдалне марий тӱням волгыдо чонжо, тыматле койыш-шоктышыжо, усталыкше дене волгалтыш. У саман марий искусствыш у интеллигентым: кумда уш-акылан, келге умылымашан серызе айдемым – шочыктыш.  Шем пальтом чийыше, теркупшым упшалше, ош шарфым чаткан шӱй йыр пыштыше, пондашан да шинчалыкан самырык еҥ мемнан коклаште тӱжвал тӱсшӧ, кӧргӧ чон поянлыкше денат ойыртемалтын. Шкан чын акым палыше, сылнымутлан чоным пуышо, пагалымаш дене келаныше драматург…

Тиде лие элнан илышым пужен чоҥымо ийлаште, калыкнан эрыкан шонымаш дене йӱкланыме, эртышым умылаш тыршыме пагытыште. Уста драматург шочмо мландын пӱрымашыже, марий тӱняумылымаш нерген калыклан каласкалаш толын улмаш. Тиде порысшым шуктымо годым тудо йӧратыме айдемым вашлийын. У шижмаш, писательым у куат дене пойдарен, у пашалан кумылаҥдышаш ыле. Но молан чылажат шонымо семын ыш савырне?..

Раиса Саметова шочынжо Пошкырт кундем Памаш ял гыч. Ирсай кыдалаш школым тунем пытарыме деч вара (1979) Уфа оласе финанс техникумым тунем лектын. 1981-1988 ийлаште Всесоюзный заочный финанс-экономика институтын Уфасе филиалыштыже шинчымашым поген. 1984 ийыште шке кундемысе качылан марлан лектын. 1996 ийыште ойырлен. Кок икшывыж дене Уфашке илаш куснен: Лиана ӱдыржӧ(13 ияш), Владимир эргыже (15 ияш) дене ик пӧлеман пачерыште верланен. Таче Лиана Марий кугыжаныш университетыште шинчымашым пога, пелашыже дене Кристина ӱдыр уныкам куштат. Владимир Уфаште экономика да права академийын кокымшо курсыштыжо тунемеш. 2008 ий 12 декабрьыште Раиса Яковлевна шкежат Москошто экономика да социальный  кыл шотышто институтын экономика да управлений кафедрыштыже соискатель семын экономика наука кандидат лӱмым аралыш.

Тыглай ончалмаштат ӱдырамашын куштылго огыл илыш-корныжо раш коеш. Кушто да кунам шӱртньышашетым палет гын, олымым огыл, мамыкым шарет ыле да… Туге гынат Раиса Яковлевна тачат раш умыла: шкем шылталыме дене пырля Ош Кугу Юмын чечен пӧлекше деч – Юра Байгузам вашлиймаш деч – ӧрдыжкӧ кораҥын кертын огыл…

Тиде 2000 ий рошто тылзын 16 кечынже лийын. Уфа оласе Марий клуб Марий Эл гыч мийыше артист-влакым вашлийын: Раисия Даниловам, Анатолий Ермаковым, Зоя Берниковам. Концерт деч вара ӱстелым погышна. Мутланыме годым Раисия Данилова деч Йошкар-Ола вел марий вургемым налме нерген йодым. А тудо «Ты шотышто тыланет Байгуза полшен кертеш» ойла. Тыге Юра дене палыме лийым. Юра пеш поро, еҥын йодмыжым тӱткын шукташ тыршыше айдеме ыле. Мыйын йодмемланат кумылын полшыш. Йошкар-Олашке кайымекыже, кажне кечын манме гаяк йыҥгыртыш.

Тунамак тудо Раисалан Йошкар-Олашке илаш куснаш ойым ыштен. Но Раиса вашмутым пуаш вашкен огыл. Кок икшыван авалан тыгай ошкылым ышташ – кок шӱдӧ гана шоналтыман.

Тиде пагыт мыйын ушешемат пеш сайын лодемалт кодын. Шошым, чатката чиеман, волгыдо ончалтышан, у шӱлышым налше Юра Марий книга издательствыш пуренат, ойла:

- Паллет, мый тугай айдемым вашлийынам!.. Тугай айдемым!..

Тунам пиал дене шыргыж келаныше Юра чон шижмашыж нерген утым ыш ойло. Очыни, ты пиал кумылым йолташлан почмыжо, уло тӱня дене пайлымыже утларак шуын. Тыге: куан гын – уло тӱня дене лош пайлаш, ойго гын – шкет шып пусакыш йымаш…

Шошым, 20 апрельыште, Раиса икымше гана «Марий ушемын» конференцийышкыже сайлыме делегаций дене пырля Йошкар-Олашке толеш. Угыч Юра дене вашлийыт. Юра чонлан келшыше ӱдырамашыж пелен илынеже. Угыч тидын нерген мутым луктеш. ™дырамаш, икшыве нерген шонышыжла, могай ошкылым ышташ пален огыл. Илыме вер – тӱшкагудо, паша вер уке… Да икшыве-влак!.. Мо лиеш лийже манын, Марий Эл финанс министерствын кадр пӧлкашкыже шкеж нерген анкетым тыглай гына пуэн кода.

Кеҥеж жап Раисалан тугак кокытеланыме кумыл дене эртен.  Ала Йошкар-Олашке куснаш, ала, мӧҥгешла, утларак пеҥгыдын Уфаште верланаш?..

Юра ик жап Уфашке миен илен, но йӧратыме паша гыч, сылнымутан, марий шӱлышан Йошкар-Ола гыч лектын кайыме нерген шонаш тудлан неле лийын.  

Ты кокытеланыме кумылжым мыняр-гынат Новиковмыт мужыр шӧраш полшеныт. Илыш шотым палыше мужыр: Зинаида ден Семён Новиковмыт Юран илышыштыже, сылнымут пашаштыже, мый шонем, кумда верым айленыт. Марий философийым, тӱняумылымашым келгын шымлыше, «ФинВест-Аудит» фирмым вуйлатыше ЭрВел Семён Юралан меценат семынат, кугурак йолташ семынат лишыл лийын. Тудак Юралан шочмо ялыштыже  пӧртым шындаш темлен, оксамат арымеш пуэн. Кеҥежым ты пӧртым ӧрдыж ял гыч рончен конденыт. Но чонышто сото ӱшан уке гын, пӧртым нӧлтен шогалташат ок лий улмаш.

Сентябрь тылзыште Раиса Яковлевнам вучыдымын Марий Эл финанс министерствыш пашаш ӱжыныт. Тӱҥ специалистын вержым темленыт.  

Тыге Раиса тунемме ий тӱҥалтышыште 13 ияш эрге, 15 ияш ӱдыр икшывыж дене пырля Йошкар-Олашке тарвана. Юра дене кутырен келшыме семын ончыч Йошкар-Ола гыч машинам вуча, но, вучен шуктыде, поезд дене тарвана: 16 сентябрьыште у паша верыш лекманыс. Зеленый Дол станцийыште нуным М.Шкетан лӱмеш марий национальный театрын колтымо машинаже вашлийын.

Ты полыш кидым тунамсе театрын тӱҥ режиссёржо Василий Пектеев шуялтен.

Василий Пектеев Юрий Байгузан илышыштыже – тиде посна тема. Сылнылык тӱняште пиаланлан шотлаш лиеш тудо айдемым, кӧн уло ӱшанле эҥертышыже: ыштыме пашалан чын акым пуышо, илыш йӧнжым тӧрлаш полшышо, ойгаҥ камвочмо годым руалтен кучышо. Тыгай айдеме лийын Василий Александрович Юрий Байгузалан театрыште пашам ыштымыж годым. Ешым чумыраш тарванымыж годымат поро изан кумылжо раш палдырнен. Ешын верланыме, йоча-влакым школыш колтымо шотышто шуко йодышыжым Василий Александрович тӧрлаш полшен. Тидын нерген тудо чон йӱлен шарналтыш:

Ме чоныштына Юмын пуымо усталыкым нумал илена. Шукыж годым ты усталыкым тӱнялан ончыкташ вий-куатна огеш сите. Аптыранена, вожылына, - каласкала Василий Александрович. – Илаш гына тӱҥалаш тӧчышӧ еҥын нерешталт лекше кумылжым ужын шукташ куштылго огыл ончыман, кычалман. Юрат, Моско сылнымут институт деч вара ятыр жап перныл кошто: Марий комсомол обкомын библиотекыже, «Ямде лий» редакций, Совет Армий, «Кугарня» газет редакций паша верже лийыч… Ни паша, ни илыме вер.  Тудын тукым йолташна-влак але мартеат пачер деч посна илат. Сылнымут мастар-влак йылт нигӧлан кӱлдымыш лектыч.

1992 ийыште Юра театрлан пӧлек семынак ыле: «Порсын лӱҥгалтышым» кондыш. Йылмым палымыж дене ӧрыктарыш. Икымше гана лудмеке, шкежат йылтшак шым умыло. Ала-мом возкала, манмыла. Иктаж тылзе гыч уэш налын лудым, тунам ала-можо почылто, мемнан илыш нерген ойлышо авторын кӧргӧ вийжым шижым. Марий драматургийыште але марте тыгай лийын огыл. Моткоч келге шонымашан философий пьеса. Юморат шуко. Тыге йылт-йолт спектакль сӱрет ончылнемак шочыч. Артист-влакат ӧрмалгеныт. Йылмыже тоштыеҥыныс! Руш калык деч посна илыме пагытысе яндар-яндар марий йылме. Почеламутла, мурыла йоҥга. Артистлан тыгай текст куштылгын ок пуалт. Вемыш витымеш пашам ыштыман. «Порсын лӱҥгалтыш» театрын историйыштыже пеш кугу ошкыл лийын. Тунам Юра режиссёрын ассистентшылан пашам ыштыш. Тидлан кӧра театр кӧргыштӧ йӱштӧ шомакымат колалтын. Пагыт ончыкта: арам огыл тыге ыштыме улмаш. Тӱшкагудысо пӧлемым пуышна, лачак пьесым гына возо ман темлышна. Очыни, тунам Юра икымше гана шкеж нерген поро ойым кольо. Айдемыже вожылшанрак ыле, шуко огеш кутыро. Китай да Восток философийым шымлен, тыгай шинчымашан еҥлан мемнан илышна, койышна келшен манын шонаш негыз уке. Кӧраныше-влакат лийыныт. Юра семын возен моштышо таче уке. Садланак дыр эре шкетын лийын.

Тудым шукынжо огыт умыло ыле. Сылнымутым возымо шотыштат, йолташ семынат… Тӱням йӧршын вес шинча дене ончен. Но тунамак комедийымат возаш куатым муын. Ик артистлан модмо пьесым возен ыле.

Вара йӧршын вучыдымын «Кресӱдыр» шочо. Ончычсо президент Владислав Зотин каласкален: Морко районысо ӱдырамаш лудо пагарыште шӧртньым муын. Тугеже Марий Элыштынат шӧртньӧ улыс. Ты сюжетым тунамсе саманыш кусарен ончыктымем шуын. Но мый серызе омыл, Юралан темленам. Тыге Юрий дене «Шӧртнӧ лудо» пьесым шочыктышна. Радамлен, планым ыштенна. Тудо возен конда, мый тӧрлем, каҥашена, тӧрлена… Тачысе кечылан ик эн оҥай комедий. Чаманыман, кок гана гына лийын шуктыш.

Эн кочыжо: Юра тунам паша деч посна кодо, тыге илыме йӧнжат аҥысыреме. Йӧра кеч тӱшкагудо гыч поктен ышт лук. Шольыжлан кӧра коденыт. Тыгай годым мемнан ик чон эҥертыш уло – арака…

Кеч тыге эҥертыш лийын кертынам. Айдемым илымыж годым аклыман…  

…А тунам Раиса ден Юра кок тылзым тӱшкагудышто иленыт, вара, еҥ пачерым айлен, у илыш йыжыҥыш кусненыт. Лиана  11 номеран лицейыште, Владимир 14-ше гимназийыште шинчымашым погеныт. Илышыште у йыжыҥым тошкалмыже Юран тӱжвал сыныштыжат раш койын. Куштылгын мутланен,  писын ошкыл колтымыжо гычат пиалан айдемын чон йывыртымыже шижалтын.

Пырля илыме жапыште «Шӧртньӧ лудо», «Шнуй пызле», пьеса-влакым возыш, – шарналта Раиса. – Икана, йолташна-влак деке унала мийыме годым, ӱстелтӧрыштӧ Юра трук тыге пелештен колтыш: «Але вара мый тыге илем?..» Мый шонем, тӱҥалтышыште тудын кумылжо, ешыште шкем кучымыжо кӱчык ӱмырыштыжӧ ик эн сай пагыт лийын…

Но ойлат, илыш ош да шем тӱс дене варналт чоҥалтеш. Юрий Байгузанат кумылжо   мучашдымын ошо лийын кертын огыл. Ошо шапалген да тыге шем шӱлыш музырген лектын.

Чон йӱлымеш, тамака йӱлыжӧ… Тыге воштыл ойлат ыле самырыкышт годым  Вячеслав Абукаев, Геннадий Алексеев,  Геннадий Сабанцев. Но чон тулым тамака тул пытарен кертеш мо? Вӱд деч посна нигузеат ок лий. Тыге серызына-влак вошткойшо кочывӱдым эн шере сийла тамлат. Ты шотышто Юрий Байгузат суксо лийын огыл. Икмыняр жап гыч ешышке аракам подылын пӧртылаш тӱҥалын. Ты чер койышыжо еш илышлан нигунарат йӧным ыштен огыл.

Шылташ нимолан: писатель-влак шем шӱлыш ден авалтмышт годым ни кучемлан, ни пелашлан, ни йолташлан огыт эҥерте. Эрыкан чонышт шкет вӱрлен ойгана. Таза уш-акыл годым каваште чоҥештылыт гын, черланымеке, илыш пундашышке вуйге шуҥгалтыт. Юранат шуҥгалтме пагытше ик гана огыл лийын.

Ты чер деч тӱрлӧ семынат арален налаш тӧчышым. Эн нелыж годым вӱрымат аруэмыме, моло йӧнымат кучылтмо, но шотшо веле ыш лий. Чыла керташ, мый юмо омыл. Адакшым икшывем-влакат ты азап дене илен ышт керт. Пеш вашке чонышт йӱкшыш. Юран чер деч утлаш кумылжак ыш лий… – шинчавӱдым ӱштыл каласкала Раиса.

Такшым, шоналтен ончаш гын, Раиса Юран тӱняшкыже вучыдымын толын лектын. Раисам вашлиймыж годым Юра 41 ияш озак пӧръеҥ лийын. Еш деч посна илен тунемше айдемылан, тыгай ошкыл куштылгын пуалтын огыл дыр. Чон йодмо, ӱжмӧ почеш илаш тунемше эрыкан айдеме пелашлан икшыван ӱдырамашым ойырымыж дене могай порысым вачӱмбакыже налын – тидым Юра чыла велымат умылен шуктен мо? – каласаш неле.

Тиде йодыш  Раисам веле огыл орландара. Кажне писатель икшыве коклаште, пелаш воктене ила. Тыгодым еш илыш сылнымут пашалан йӧным ышта мо? Сылнымут дене илыше айдемын шонымо семын шинчын возашыже ӱстелже уло мо? Шонымашыжым арален вияҥдыше тымык верже кушто? Писательна-влак кок тул коклаш логалше янлыкла илат огыл мо? Пытартыш коло ий жапыште чон ӱжмышт да кертмышт семын  гына сылнымутым возат. Возыде илен огыт керт да возат. Ынде шкеннанат кугу гонорар, илышлан йӧным ыштыше сылнымут нерген умылымашна уке гай чучеш. Такшым, уло дыр, но мемнан гай изи чотан (ала-молан «изи чонан» манмем шуын колтыш) калыкын огыл…

Туге гынат Раисам Марий Элыште Юра гына вучен. Ни палымыже, ни йолташыж-влакын, ни родо-тукымжын Юрам Раиса дене пайлаш кумылышт лийын огыл витне. Родо-тукымжо дене Раиса пел ий пырля илымеке гына вашлийын. Лариса шӱжарже эргыжым тунемаш пуртымо йодыш дене Юрам полшаш йодын толын.

Порылык, кумда уш-акыл, кӧргӧ чон поянлыкан Юрий Байгуза утларакше йыр улшо калыклан, айдемылан, йолташлан чыла шотыштат сай лийже ман шонен.  Тыгодым шке илышыштыже туран шогышо йодыш-влакым тӧрлаш куатше, южгунам аржат (совестьше) ситен огыл. Тидым колымыж деч ончыч ятыр жап паспорт деч посна илымыжат пеҥгыдемда.

2001 ий август тылзыште йолташыже-влак пелен Уфашке кайыш, – угыч шарналта Раиса Борисовна. – Мый арыме куд тӱжем теҥге оксам палымемлан пуаш ӱшанышым. Корнышто могай эҥгек лийын, мый раш ом пале. Нефтекамскыште милицийыш логалыныт. Тыге Юра окса, документ деч посна мӧҥгӧ пӧртылын. Тидын деч вара мый шым чыте. Посна илаш темлышым. Тиде ошкылымат мый сай лийже манын ӱшанен ыштенам, но лекте удан…

Тиде лийын 2001 ийыште. Паспортышто жаплан гына келыштарыме прописке лийын. Ты жапше лачак йомдарыме жап дене туран толын. У документым налаш прописке укелык чаракым ыштен. Адакшым паспорт дене кылдалтше вес историят улмаш. Ойлат, Юран паспортышто пелашан улмыж нерген печать лийын. Пуйто палыме ӱдырамаш, илыме вер нерген шке йодышым тӧрлышыжла «Фиктивный брак» манмым ышташ йодын.  Поро чонан Юра тыгайланат келшен кертмыла чучеш…

«Шӧртньӧ лудын» премьерыже лийын шуктыш и чыла… У театрым ыштыме нерген увертарымеке, репертуар гыч чыла спектакльже кораҥдалте, – каласкала Раиса Борисовна. – Юра творческий пашаланак гына шочын улмаш. Эсогыл шке пашажымат шот  ден, шканже пайдалыкым луктын, темлен кертын огыл. Тудо мланде пелен илыше айдеме лийын огыл, чон поянлыкше дене илен. А еш илышым чон паша дене гына чоҥаш лиеш мо?..

Юрий Байгуза 2004 ийыште 28 апрельыште уке лие. Тыглай паша кече ыле. Йошкар-Оланам кӱдырчӧ рашкалтыме семын ты увер ойгаҥдыш.

Мый пытартыш гана 25 апрельыште ужым. «Весна» кевыт дечын илыме пӧртшӧ, Советский уремысе тӱшкагудо деке вашкыш. Шыргыжалын, кидым рӱзалтыш…

Шулдыран ой-влак:

«Мыйым лач творческий паша веле чынжымак куандара. Моло вес тыгай сомылым мый ом пале».

Юрий Байгуза

«Ты еш шукертак шаланен… лӱмжӧ гына… Икте-весыштым ӧкымак чытат да шкеныштым орландарен илат...

Юрий Байгуза.

13 апрель 2009





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1