Ойган еҥын йӱкшӧ яндар

Тыге шижтара калыкмут. Тиде шонымашым калык мурат пеҥгыдемда:

Изи еҥын йӱкшӧ изи лиеш,

Кугу еҥын йӱкшӧ кугу лиеш.

Изи денат огыл, кугу денат огыл,

Ойган еҥын йӱкшӧ яндар лиеш.

Икана ончалмаште кугезына-влакын пелештен кодымо ой мурызо Ида Крыловалан йылт келшен ок тол. Чолга марий вате кеҥеж кечын ужар мланде ӱмбалне чоҥештылше ош лыве семын илен. Тудын илышыштыже чылажат лийын: кӧргӧ чон поянлык, куаным лукшо  паша, шотан еш, йӧратыше пелаш… Илен-толын, ты поянлык конден кугу чапым, калык пагалыме лӱмым.

Вес могырым… Молан тугеже мурызо ойлен мошташ лийдыме ойго дене «Йошкар маке пеледыш» мурым йоҥгалтарен? Мурен тыге, пуйто тӱнян чыла шӱлыкшым ик мурышко шыҥдарен. Молан шымлымше ийлаште, ты муро йоҥгымо годым, ача-авана-влак, чыла сомылым коден, радио деке лишемыныт да чон пырткен колыштыныт?..  Эртыше курымсо илышын могай кочо чынже муро сем гоч йончалтын да шочмо калыкнан кумылжым азыр семын кӱрыштын? Тыгай йодыш-влаклан вашмутым кычалме семын возалтын тиде очерк.

Ида Крылова шыжа тылзын 21 кечынже 1925 ийыште шочын. Лӱмым ачаже пуэн. Интернетыште таче Ида лӱм нерген тыгерак увертарат:

«Ида лӱман айдеме тыршыше, мутым кучышо, пеҥгыде койышан. Ура чонжо, тунамак шкем кажне татын тӱткын шижмыже кеч-могай нелылыкым сеҥаш ямде улмыж нерген шижтара. Пашаште чылажымат негызлен ышта, шот-радамым эскера. Пӱрымашын кӱштымыжым чон кумыл деч посна шуктен гын, тидын нерген ӱшандарен мошта. Айда-лийже нимомат ок ыште».

Кажне мутшо, кажне букваже – марий вате, марий мурызо Ида Крылова нерген. 

Ковыж йӱкан йоча жап

Ида пиалан ешыште шочын. Ныл ӱдыр лийыныт: Ольга, Нина, Ида, Римма. Ачажын урлыкшо Савак кундемыште йолымбалне пеҥгыдын шогышо кресаньык еш семын чапланен. XIX курым мучаште Арып ялыште кок пачашан кӱ пӧрт улыжат кокыт лийын. Иктыже – Крыловмытын. Тиде – ту жапыште марий ялыште пеш шуэн вашлиялтше сӱрет. Кугезе кочашт, Тайла кугыза, нур паша да вольык ончымо дене шке тукымжым ашнен. Кок пачашан пӧртын икымше пачашыштыже кевытым кучен.

Тиде суртышто 1895 ийыште Идан ачаже, Иван Васильевич, шочын. Иктаҥаш-влак коклаште изинекак пӱсӧ уш-акылан, чулым, у шинчымашлан кумылан улмыж дене ойыртемалтын. Косолоп селасе черкыште юмыеҥлан полышкалышыжла, лудаш-возаш тунемын.

Икана кушкын шогалше Йыван Косолоп селасе Индеш Кугарня пазарыште шем ӱппунеман, шем кугу шинчан, мотор ӱдырым ужылалтен. Чаранур гыч ужалаш толшо купеч ӱдыр Тарас Марья чынак сылне лийын. Йыван тыгайым эртен каен огыл. Ачаж деч ӱдырым марлан налаш сугыньым йодын. Тыге  у еш шочын.

Но Йыван ешым чумырымо, мланде да вольык паша дене гына илаш кумылан лийын огыл.  1916 ийыште,  мотор оръеҥым ача-ава суртеш коден, Нартасысе реальный училищыш тунемаш кая. 1917 ийыште Пӱрӧ олаште эртыше Марий калыкын икымше погыныштыжо делегат лиеш. Шинчымаш дене пойдаралт илымыже самырык пӧръеҥлан кумда корным почын. Волгыдо уш-акылан, келге умылымашан пӧръеҥ чатка кап-кыл, поро кумыл дене ойыртемалтын. Тудо ятыр семӱзгар: гармонь, гитара, скрипка, балалайка, шӱвыр, кӱсле, шиялтыш дене шоктен, кумылым савырышын мурен. 1933 ий марте туныктышылан, бухгалтерлан, счетоводлан, Марий Турек кантонышто следователь да адвокатлан, пӧлка вуйлатышылан пашам ыштен.

Но илыш орава 1930 ийласе репрессий деке лишемын. 1932 ий шыжым Василий Крыловын ешыже кулак семын титаклалтеш. Иван Васильевичын ачажын оралтыште илыше ныл ӱдыржӧ, пелашыже уремыште кодыт. Ты ойго нерген пален налешат, шочмо ялышкыже толын, вигак у суртым чоҥаш пижеш. Но 1933 ийыште шкенжымат кулак эрге семын паша гыч кораҥдат. Ойгыш возын, 1936 ий марте тудо содыки Косолоп селасе калык судышто адвокатлан, райпошто счетоводлан тырша. Тунамак шодо чер тудын капшым авалта.  

1937 ий 18 декабрьыште 62 ияш кочаштым, Василий Семёновичым,  арестоватлат. А 1938 ий  пеледыш тылзын тыгаяк ойго Иван Васильевич декат толеш. Туберкулёз чер тудым кӧргӧ гыч пытарен. Вийым йомдарен кийыше пӧръеҥ деке НКВД конвой толеш. Обыскым ыштат, пӧртым, клатым, мончам шерын лектыт. Фотоаппарат, бинокль, винтовко, шӧртньӧ шергаш, еш архив, окса – чылажат титаклымым ӱшандарыше арверыш савырнен. Ӱдыр-влак коҥга шеҥгелне утен каен шортыныт. Тиде чеверласымаш латкок  ияш Ида Крылован чоныштыжо ӱмырешлан сусыр палым коден.

– Черле ачам, ӱмбал вургемым чияш тӧчышыжла,  мемнам шкеж деке ӱжӧ да саҥгана гыч шупшал сугынльыш, – ик гана огыл шортын каласкален варажым Ида Ивановна. – Чеверын, ӱдырем-влак. Сай тунемза, авадам колыштса, мыйым  ида вучо, тетла огына уж… Пырдыжыште кечыше ковыжым кидышкыже налын, ойган кужу семым шоктыш… 

Ӱдыр-влакым лӱдыкташ огыл манын, ӧрт лекше ковашт, Пелагея Ефремовна, леваш ӱмбал олым леведышыште рожым ыштен да ты акырсаман татым эскерен.

Ида тунам Пумарий школышто кудымшо классым пытарен улмаш. Нарашта чонжо дене ӱмырашлык ойго толмым шижын. Йыр улшо пӱртӱсат тидымак пеҥгыдемден: ачажым арестоватлыме йӱдым моткоч кугу кӱдырчан йӱр лийын. Арып ял кыдалне верланыше клатышке волгенче логалын, да «йошкар агытан» пӱтынь оралтым авалтен…  

62 ияш ача ден 43 ияш эргым кулак семын, Совет власть ваштареш ойлымыштлан, угро-финн ушемыште шпион пашам шуктымыштлан титакленыт. Ту ийынак, кеҥежым, коктынат Йошкар-Оласе тюрьман эмлымверыштыже ош тӱня дене чеверласеныт. А еш тидын нерген шуко жап пален огыл. Ятыр ий эртымеке, Ольга тюрьмасе пашаеҥ деч пален налын: ачаж ден кочажын капыштым Йошкар-Оласе Березово шӱгарлаште (кызытсе Сеҥымаш паркыште) иза-шольо шӱгарышке тоеныт. 60-шо ийлаште кеч иктаж-могай уверым колаш манын, Ида Ивановна ачажын Марий Турек кантонышто пырля пашам ыштыше Е.Войконовам Москваште кычал муын да вашлийын кутырен. Но…

Идан ачажым, Иван Васильевичым, 1957 ийыште реабилитироватленыт. Кочажым, Василий Семёновичым, Россий кугыжаныш 54 ий гыч, 1992 ийыште, титакдыме семын увертарен. Калык тушман-влакын икшывыже лийын илаш – сакыр кочмо огыл…

Суралыме чонан рвезылык

Кап-кыл моторлыкым шыма авашт деч, уш-акыл пӱсылыкым ачашт деч налше ӱдыр-влак торжа саман ваштареш чолган шогеныт. Толалтше тукымышт, тюрьмаш колышо коча-ачашт нерген шарнымашым чон кӧргышкӧ шылтен, уло вий дене пашам ыштеныт.

Родо-тукымжо-влак ойлымо гыч пале: Ида Крылова, Арып, Изи Пумарий, Пумарий школым пытарымеке, 1942 ийыште, Нартас ял озанлык техникумышто счетоводлан тунемеш. «Тунемеш» манмыже так веле. Тунам шурно тӱредмыже, кожла пашаже, вольык ончымыжо – чылажат ӱдырамаш да полмезе тукымын вачышкыже возын.  1943 ийыште йӧсланен илыше нарашта ӱдырлан РОНО вуйлатыше Е.Львова Арып школышто туныкташ пашам темла. А икмыняр тылзе гыч Изи Пумарий почиҥгасе школ вуйлатышылан колтат. Тыште тудо кум ий пашам ышта: счетовод, комсомол, агитатор паша, кеҥеж еда «Пеледыш» колхозлан полыш... Тунеммашын куатле вийжым умылен, шке таҥашыже-влакым чолган илаш таратен. Концертше, спектакльже, тӱрлӧ лекцийже, кастен каче дене вашлиймыже… Неле сар пагытым ончыде, самырык ӱдыр-влак шке илышыштым кертмышт семын сылнылык дене темаш тыршеныт. Ида гармонь дене шоктен, мурен-куштен, почеламутым лудын. «Вӱдшӧ йога», «Лейтенант Огнев», «Шинелян ӱдыр», «Айвика» спектакльлаште рвезе роль-влакым модын. Очыни, илышын шуарыме пеҥгыде койышыжо тыгай образым чоҥаш полшен.

Изи Пумарий почиҥгаште тудо икымше йӧратымашым вашлийын. Верысе рвезе Никандр Веселов  чоныштыжо шокшо шижмашым ылыжтен.

Но 1937 ийысе азап Идалан вес пӱрымашым кучыктен. 1946 ий кеҥежым тудо Ална акайже деке Орсӱвышкӧ унала мия. Тудын ӱмбак Совет Армий гыч орден да медаль-влак дене пӧртылшӧ коммунист, фронтовик-офицер Николай Бурков шинчам пышта. Салтак икымше ватыж дене ойырлышо, эрган улмаш. Тунамак шем шинчан, мотор Идалан марлан лекташ ойым ышта. Ида ӧрмалга, тудын йӧратыме Никандрже улыс! Но Алнук ака сар гыч пӧртылшӧ салтак могырыш шогалеш. Тыгай увер пеш вашке Ольга акайже декат шуэш. Кугыеҥ-влак йырымлен-йырымленак путлаш пижыт. «Тудлан огыл гын, кӧлан?» – Ольга ака ойым пуа. Тунамак шижтара: - Ит мондо, ме калык тушманын икшывыже улына. А тудо сар гыч герой семын пӧртылын, адакшым коммунист…

Тыге 1946 ий сорла тылзын 25 кечынже Ида Ивановна Крылова шкеж деч лу ийлан кугурак Николай Алексеевич Бурковлан марлан лектеш.

Йӧратыме ӱдырын марлан лекмыж нерген пален налмеке, Никандр Веселов илыш дене чеверласаш шӧргам чиен. Оҥгыш кержалтшым пошкудыжо-влак ужын шуктат да сулык ошкыл деч утарат…

Тыге волгыдо шӱм-кыл шижмаш саманын тӱтанже йымалне шем шикш дене эҥын.

Шочмо калыкын ӱшанле ӱдыржӧ-влак 

Име кушко, шӱртӧ тушко, манеш калык. Сӱан деч вара самырык мужыр Белоруссийыш, Минскысе военный округыш илаш кая. Ида Ивановна илыш таҥлан ӱшанле айдемым ойырен да  йылт у илышым тӱҥалаш шонен. Ару лышташ гыч, тыге ойла руш калык. Но офицер вате илыш марий ӱдырамашын чонжым авалтен огыл. Шочмо мландын куатшым, аралтышыжым шижын кушшо айдеме Марий мланде деч посна  йокрокланен. Моло салтак вате-влак дене куан ден ойгым лош пайлен гынат, кӧргӧ чон родо-тукым нерген азапланен да шочмо велышке ӱжын.

Николай Алексеевич тунам военный училищыште туныктен, тудын ончылно салтак семын кушкаш кумда корно лийын. Но 1947 ийыште Николай Алексеевич майор званий дене сарзе илыш дене чеверласа, ешыжым Арыпыш конда. Тунамак тудым Косолоп партий райкомышто кокымшо секретарьлан шогалтат. А Ида Арып тӱҥалтыш школышто икшыве-влакым туныкташ тӱҥалеш. 1948 ийыште Эльмира ӱдырышт шочеш. Эмлымвер гыч азам кондымеке, пӧртышкышт Чаранур ял рвезе пурен. Тудын деч йодыныт: могай лӱмым пуаш? Тудыжо Эля лӱмым пуаш темлен, а возыкташыже «Эльмира» темлен. Лач тунам яллашке электричествым пурташ тӱҥалыныт улмаш. «Электричество мира» шонымашым ӱдыр лӱмыш шыҥдареныт.

Туге гынат самырык мужырым шочмо мланде порын вашлийын манаш ок лий. 1950 ийыште угыч 1937 ий годсо азап шкеж нерген шарныкта. Ынде Николай Алексеевичлан йыштак пелештат: эй, эй, тый калык тушманын веҥыже улатыс! Коммунистлан тыге ок йӧрӧ!!! Партий райком секретарь гыч кораҥден, Руял кандашияш школым вуйлаташ колтат. Ида Ивановнат, ӱдыржым аваж пелен коден, марийже почеш коло меҥге торасе ялыште шочмо йылмым да сылнымутым туныкташ тӱҥалеш.   

Ида Ивановна моткочак муро кумылан, эрыкым йӧратыше айдеме лийын. Руял школышто пӱтынек икшыве-влак дене пашашке кычкалтеш.  Паша деч утаралтде лу классым, Шернур педучилищым, вара Н.Крупская лӱмеш Марий пединститутым тунем лектеш.

1955 ийыште Ида Ивановнан Ална акаже черланен кола. Ида Ивановна ден Николай Алексеевич тулыкеш кодшо Валерий ден Раялан ача-авам алмаштат. 

«Кӧ тугай лийын тыланда Ида Крылова?» - йодам таче Калык просвещенийын отличникше, туныктымо пашан ветеранже Раиса Кузьминична Золотарева деч.

- Авам колымыж деч ончыч Идакамым сӧрвален: Валерий - рвезе, шке корным муэш, но Раям йочапӧртыш ида колто. Изай ФЗО-ко каен, мыйым Идакам ончен. Такшымат мый ондакшат нунын дене илыме гаяк иленам. Авам улмо годымат,  кочмо шуэш гын, Идакам дек куржам ыле. Мый палем: нунылан куштылго икшыве лийын омыл. Тидым Кужер йоча пӧртыштӧ, Иркутскышто, Ленинградыште, Йошкар-Оласе заводышто пашам ыштымемат пеҥгыдемда. Мый эре шкем кычалме семын иленам. Ида Ивановна гаяк туныктышо лиймешкем, лыпланен кертын омыл. Нуно ӱмыр мучко шке почешышт вӱденыт. Нигунам осал мутым колын омыл. Пеш чытышан ыльыч, кӧргӧ поянлыкышт кугу лийын.

Институт деч вара Миклай чӱчӱ  мыланем 100 теҥге пенсийжым луктын пуыш, «Молыжым акат пуа», мане. Нуно мыйым айдеме семын ужыныт, тидын дене ойлен мошташ лийдыме пагалымашым суленыт. Мыят нунын поро кумылыштым аралаш тыршенам.

Раиса Кузьминична Ида Ивановна семынак илышыже мучко Олор кыдалаш школышто руш йылмым да сылнымутым туныктен. Таче - марий йылме, культура нерген азапланен илыше мер еҥ.  Тудо ӱмыржӧ мучко шочмо мӧҥгыш толмо семын Ида Ивановна деке пӧртылын. Кажне гана тышеч угыч шочмыла лектын каен. Тыгай вий-куатым тудо Ида Ивановнан ешыштыже гына муын...

Ида Ивановна шочмо йылмым, сылнымутым туныктымо дене пырля мер калык чонышко марий культурым, искусствым шыҥадараш тыршен. Концертлаште мурен-куштен, гармоньым, гитарым, балалайкым шоктен. Йӧратыме мурыж семын «Пеш мӱндыр кайыкла» муро лийын. Почеламутым моткочак устан каласкален. Савак калык тачат Пет Першутын «Кутко сӱан» поэмыжым йоҥгалтарымым шыргыжал шарналта. Ты сылнымутым тудо шкет актёрын спектакльже семын ончыктен: йошкар куткын, шем куткын, сар куткын, сад куткын койышыштым туге модын, мурен-куштен ончыктен! Тылеч посна Ида Ивановна уста озавате семын ӱдыр-эрге-влакым сурт сомылкалан шӱмаҥден: ургаш, пидаш, кочкаш шолташ… Тыге чучеш: пуйто тиде ӱдырамаш мом от йод – чыла пален, чыла ыштен моштен. Мер илышыште чолга лийын кодаш тудлан спорт полшен. Куштылго кап-кылан Ида Ивановна ӱмыржӧ мучко яндар южышто куржталын, ече, коньки дене мунчалтен. Ийготым поген ситарымекат, шахмат, шашаке, лапта дене модаш кумылын шогалын. 1977 ийыште многоборье дене республикысе таҥасымаште кокымшо верыш лектын. Тунам тудлан 52 ий лийын. 90-ше ийлаште мыскараче кумылжым «Воштылаш, товатат, сулык огыл» конкурсышто ончыктен.

Ида самырыкнекак чынын куатле вийжылан эҥертен кушкын. Икана Косолоп пазарыште балеткым (мотор сумкам) налын. Мӧҥгыжӧ конден, почын колтен, сумка тич – окса. Аваже оксан сатум ужалышылан  мӧҥгеш пӧртылташ кӱштен. Тиде сумкам таче родо-тукымжо реликвий семын аралат. 

Туныктымо пашаште 50 ий, мер илышыште чолган тыршымыже кугыжаныш могырым палемдалтде кодын огыл: 1966 ий 22 июньыште Марий АССР Верховный Совет президиумжын пунчалже почеш Ида Ивановналан «МАССР школын заслуженный туныктышыжо» лӱмым пуат. 1971 ийыште Октябрь Революцийын орденжым пижыктат.

– Эртыше курымын 70-90 ийлаште Ида Ивановна мыланна шӱдыр семын лийын. Эреак весела, кумылым нӧлтышӧ да тунар пашаче! Мый тыгай пашаче айдемым весым омат шарне. Кыртмен тыршымыже тачысе туныктышо-влакланат сай пример, – ойла таче Марий АССР школын сулло туныктышыжо, поэт Зинаида Ермакова.

Калык тушман Иван Васильевич Крыловын моло ӱдыржӧ-влакат тыршен иленыт. Ольга 1935-1937 ийлаште Марий пединституын рабфакыштыже шинчмашым налын, Косолоп, Кугу Пумарий школлаште туныктен. Неле сар ийлаште школ директорлан шоген, ешым чумырен. Пелашыже П.Исаев дене пырля ныл икшывым ончен куштеныт. Ольга Ивановна – Марий АССР-ын сулло туныктышыжо.  Нина ӱмыржӧ мучко аваж пелен Арыпыште илен. Ял озанлыкысе вольык ончымашлан уло илышыжым пӧлеклен. Паша верыштак ӱмыржӧ трагически кӱрылтын. Тудат – Марий АССР-ын сулло животноводшо лийын. Римма шӱжарышт 1953 ийыште шӱм черлан кӧра колен.

Ик еш гыч кум ӱдыр, кум марий вате, кум сулло пашаеҥ… Нуно чапле пашашт дене «Шочмо элнан ӱшанле ӱдыржӧ» лӱмым суленыт да тидын дене эше ик гана да калык ончылно ача-аваштын, коча-коваштын титакдыме улмышт нерген каласеныт.

Муро чыным шарныктен

1970 ий 26 июльышто Ида Крылован аваже,  Мария Спиридоновна, 75 ий темме лӱмгечым палемден. Тидын вашеш Ида Ивановна тӱняште эн лишыл айдемылан муро пӧлекым ышташ шонен. Тунамсе магнитофон лентеш гармонь дене шоктен да «Йошкар маке пеледыш» мурым муралтен. Марий пединститутышто тунемше Эльмира ӱдыржым Марий радиошко пуртен пуаш йодын.

Ты муро икымше гана йоҥгалтмыж годымак калык чоныш логалын. Такшым, ни семже, ни мутшо тусо жаплан келшыше манын огына керт. Совет Ушем уш кайышыла социализмым чоҥен шуктымо нерген азапланен: промышленность, индустрий, ял озанлык нӧлталалтын. Завод ден фабрик-влак чоҥалтыныт, кумда элна сӧреман мландыште поян шурным куштен, совет айдеме икымше гана Космосыш чоҥештен… Коммунист партий 20 ий гыч коммунизмыш миен шуаш товатлен. Партий съездлаште куанле паша сеҥымаш нерген гына ойленыт. Совет айдеме тӱняште эн пиалан манын уло тӱням ӱшандараш тыршеныт. СССР картыште ваштар лышташ дечат изи Марий  Республикна шурным да вольыкым куштымаште сеҥымаш дене чапланен. Тыгодым  Савак вел марий вате кужу сем почеш Йошкар флаг гаяк лойгалтше, но велалтше! йошкар маке пеледыш нерген ойган мурым мурен:

Йошкар маке пеледышым, чевер маке пеледышым,

Кучаш ок лий, шуяш ок лий — велалтеш.

Ырвезе ӱмыр, кӱчык ӱмыр,

Кучаш ой лий, шуяш ок лий — эртен кая.

Тиде муро колыштшо-влаклан айдеме ӱмырын кӱчык улмыжым шарныктен да пӱртӱс сӱрет гоч кажныланна илыме годым поро кышам кодаш кӱлмӧ нерген ушештарен:

Каялалше имне деч корно кодеш,

Йогалалше вӱд деч сер кодеш.

Эрталалше ӱмырым, кодалалше кумылым,

Имне денат поктен шуаш огеш лий.

Тиде муро дене Ида Крылова чонышто самырык годымак суралыме ойгылан эрыкым пуэн да ончыкылык илышлан шӱлышым налын. Шӱм гыч кайык семын чоҥештен лекше сем ыштыме пашалан, шукталдте кодшо кумыллан акым пуымо семын йоҥген:

Кеҥеж кече эр лектеш да

Савырнен шинчеш ший гае.

Ырвезе ӱмыр — порсын ярым,

Шижаш ок лий — эртен кая.

Тиде муро сем дене Ида Крылова шочмо калыкнан кумда тӱняумылымашыжым, келге философийжым, кӧргӧ чон поянлыкшым почын ончыктен. Лачак тыште гына  кечын савырнен шичмыжым «ший гае» манылдат огыл мо?..

- Ынде шорташ ом тӱҥал да,

Чевер шинчам ом йошкарте.

Чоҥештыше кайыкым кучаш ок лий,

Эрталалше ӱмырымат от савыре.

Тиде муро дене Ида Крылова моло-влакымат, вуйым кӱш нӧлтен, чолган илаш ӱжын. Шкеж гаяк сусыр чонан, рвезе годсо таҥжылан, Никандр Веселовлан, ужмо ойгым монден, пӱрымашлан ӧкыныде, волгыдо кумыл дене эрласе кечым вашлияш темлен.

Мут толмашеш: 1994 ийыште «Марий Эл» газет Игорь Фадеевын «Яндар памашын йогынжо, оҥай еҥ дене вашлиймаш» серымыжым савыктен.  Тыште Ида Ивановна тыге ойлен:

«…Икмыняр ий ончыч Йошкар-Ола урем дене ошкылам ыле… «Ида, тый улат вет?» шокта. Ончал колтышым – шкенан вел марий… Тидым-тудым кутырышна. «Эх, Ида, манеш, ятыр гана миен ончалаш чонем шупшын, каяшат тарванем, да йолем тӱҥгылгымӧ гай лиеш…» Коло ий наре, мылам йӱкым пуыде, еш чоҥыде, шкет илен.  Кызыт ешан, но шинчаштыже ондаксе гай куан тулым ыжым уж. Мемнан илыш нерген йодышто, вара тыгак коктын чеверласен, ола уремыште ойырлышна. Тыге вет, жапыштыже тулгайыкым кучен от шукто гын, варажым тидым ышташ ок лий…»

Тыге мунло ӱдырамаш поро кумыл, шыма  шомак дене пӧръеҥын ойгыжым, шке шӱм сусыржым паремдаш тыршен огыл мо?.. Вет Никандр чынак ятыр ий шкет илен. Ӱмыржым финанс пашалан пӧлеклен. Марий Эл Республикысе ик кугу заводын тӱҥ бухгалтержылан пашам ыштен. Пелашлан шочшан ӱдырамашым ойырен, тудын эргыж-влаклан сай ача лийын. Ватыже колымеке, эрге лийшыж деке Минскыш илаш каен.

Нунын чоныштым ӱмыр мучко икымше йӧратымаш ырыктен. Николай Алексеевич Бурков ты кыл шотышто уто шомакым луктын огыл. Тыге тудат, чын пӧръеҥ семын, шке ешыжым, йӧратыме ӱдырамашыжым пеленже арален. 

«Ынде шорташ ом тӱҥал» 

«Йошкар маке пеледыш» Ида Крыловалан кугу чапым конден.

1971 ийыште тудым Марий Эл телеэфирышке ӱжыныт. 1972 ийыште «Мелодия» фирмын Апрелевский заводшо «Ида Крылова: Марийские народные песни»  грампластинкым возен. Икымше могырышто «Уна муро», «Йошкар маке пеледыш», кокымшо могырышто «Тошто ойган муро», «Пайрем муро» возалтыныт. Баян дене марий калык мурым чумырышо да погышо, Вайса кундемын эргыже Д.Кульшетов шоктен. Чапланыше мурызо тачат «Йошкар маке пеледыш» дене калык чоным рӱпша. Тений тиде мурын эфирышке лекмыжлан 40 ий темын.

Кажне тукымын шке мурыжо, маныт. Тидым «Йошкар маке пеледыш» нерген ойлаш ок лий. Жап эртыме дене муро утыр да утыр чапланен, моло-влакымат калык муро дене таҥ илаш таратен.

1987 ийыште Сысоево клубышто М.Окунева «Савак кундем» фольклор да этнографий ансамбльым чумыра. Моло вате-влак коклаште ик эн чолга участницыже Ида Ивановна лиеш. Нуно пӧрт еда тоштымарий вургемым кычал-кычал погат, репертуарым чумырат, республикысе чыла конкурслаште, финн-угор фестивальлаште шке вийыштым тергат. 1991 ийыште «калык ансамбль» лӱмым сулат.

«Савак кундем» ансамбль Ида Крыловаланат шке вийжым Россий да тӱнямбал кӱкшытышӧ тергаш йӧным ыштен. Тудо Российын ятыр олалаштыже лийын, «Шокто, гармонь», «Такмакым лукса сценыш», «Ковамын чондайже», «Марий мландын ойпогыжо» конкурслаште мурен-куштен. Москошто эртыше Марий Эл культур кече-влак годым Марий Элын да Российын сулло  артистше, маэстро Виталий Шапкин серен: «Великолепно пела Ида Крылова…»

1989 ийыште Ида Ивановна Эстонийысе калык муро фестивальышке миен. 1990 ийыште Хельсинкиш ӱжыныт. Тыште «Савак кундемын» еҥже-влак  «Индеш Кугарня» йӱлам модын ончыктеныт. «Хельсинки саномат» газет Ида Крылован фотожом печатлен да муро дене калык йӱлам аралыме шотышто моктымо мутым серен. Тиде миен коштмо нерген Н.Казанцеван «Муро йӱкеш шочынам» книгаштыже ик эпизод ончыкталтын. Тудым Ида Ивановна шке каласкален: «Ме школ оралтыште иленна. Икана кастене Устьинья Эчейкина дене уремыш лекна. Ончена: илалше финн шудым удыра. Шудылукшо кумда, тудо шкет. Мый Устиньялан ойлем: айда полшена. Ме пеш писын пашалан пижна. Финн мемнам ӧрын ончен да тауштымо семын шкеж деке унала ӱжын. Но ме ыжна кае. Йылмым огына палыс: мутланыме шот садак огеш лек. Тунам мый йот йылмын кӱлешлыкшым пеш сайын умыленам…»  

Муро дене калык чоныш шыҥымыж годым Ида Ивановна 55 ияш кова лийын: Эльмира ӱдыр уныкам пӧлеклен. Илен-толын, нуно ӱдыржӧ дек лишкырак, Сысоевыш, илаш кусненыт. Но тунамат Ида Ивановна кажне кечын гаяк, кеҥежым велосипедыш шинчын, телым ече ӱмбаке шогалын, Арыпышке толын. Ача-ава мландыште чон ласкалыкым, кӧргӧ вийым налын. Тидым 80-ше ийлаште Арыпын тура серыштыже йомын шушо памашлан угыч илышым пӧртылтымыжат пеҥгыдемда. Ший памашын вӱдшӧ тачат веселан йоргыктен мурызым шарныкта.

– 1998 ий кеҥежым авам вий шулымым шиже. Косолоп эмлымвер гыч Республикысе онкодиспансерыш колтеныт. Эмлыше пуалше лимфоузеллан операцийым ышташ темлен. Авам тудын мутшылан чот ӱшанен, – шарналта таче ӱдыржӧ Эльмира Николаевна. 

Амал деч посна нимат ок лий. Ала нарашта годымак калык тушманын ӱдыржӧ семын титаклалтмыже, ала пиалдыме икымше йӧратымаш, ала ӱмыр мучко кӧргӧ чон тулым йӧрташ тыршен илымыже эмлаш лийдыме чер дене музырген лектын…  

1998 ий 30 октябрьыште М.Шкетан лӱмеш марий национальный театрыште М.Шкетанын романже почеш А.Пудинын  «Эреҥер» драмыже сценышке лекте. Спектакльым калык вургыж вашлие. Эртыше курымын 30-шо ийлаже нерген каласкалыше, коча-кованан, ача-аванан пӱрымашыштым шарныктыше пьесым калык совым рӱж кырен вашлие. Артист-влак кум гана вуй саваш лектыч. Калык совым кыренак, омса деке савырныш.  Тиде жапыште кӱрен тӱсан меж костюмым чийыше илаше ӱдырамаш зал гыч сценыш кӱзыш. Кӧ улмыжым сынже гыч тогдаяш тӧчышым,  а пелештен колтыш гын, вигак палышым: Ида Крылова! Илыш корнын мучашкыже лишеммым шижше, черле ӱдырамаш калыклан «Йӧратыза Марий мландым, пагалыза икте-весыдам, аралыза  шочмо йылмым!» ман сугыньлыш. Тидлан шуко жап эртыш гынат, вучыдымо ойжожо тачат чоным ишыкта.

1999 ийыште, шошо велеш, Ида Ивановна Йошкар-Олаште илыше тукым шӱжарже Надежда Казанцевалан серышым возен. Геннадий Гордеевын «Чон почын» передачышкыже лекташ полышым йодын. Журналистын куштылго кумылжо дене Ида Ивановна ик арня гыч эфирыште лийын.  Чевер маке пеледыш гай велалташ тӱҥалше ӱмыржым шарнымаш, муро да гармонь йолташыже дене иктешлен. Ош тӱням коден каяш ямдылалтше ӱдырамаш чонжо гыч угыч сугынь шыжалт лектын. Тыге тудо шочмо мландыже, йӧратыме калыкше дене чеверласен.

Марий мурызо Ида Ивановна Крылова 1999 ий 24 октябрьыште колен. Икмыняр ий ондак уке лийше пелашыжым тудын шочмо Руял кундемысе шӱгарлаште тоен улмаш. Шкенжым ава-акаж пелен Косолоп шӱгарлашке пышташ йодын.

15–21 теле 2010 ий

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                         

 

 

 

 

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1