О ушкал! Мочоло ме лийынна кумылзак!

але кузе мый доярка лийынам

Ӱмыр мучко тӱшка озанлыкысе вольыкым ончышо

марий ӱдырамаш-влаклан пӧлеклем.

Тырше жапын ойгым паремден возаш…

В. Колумб

Мый, «Марий Элын» сылнымут йодыш шотышто редакторжо, Морко район «Передовик» ял озанлык артельыш дояркылан пашам ышташ миенам. «Пашам ышташ» манмыже кугунрак каласыме, конешне. Редакций мылам доярка семын пашам ыштен ончаш да тидын нерген калыклан каласкалаш темлен.

ИКЫМШЕ КЕЧЕ

«…Ялыштем кужун ом лий гын,

Чонем шӱлыкан презыла ломыжаш тӱҥалеш»

Йошкар-Ола гыч Морко район «Передовик» ял озанлык артельышке ме,  ял озанлык йодыш дене редактор В.Смоленцев, фотограф Д.Речкин, редакцийын менеджерже О. Романова, водитель А.Щербаков, лу шагатат латшым минутлан лекна. Озаҥ корныштыжо сайынак кудална, варажым мыняр умбакырак эртена, тунар машина эркышна. Шошо велеш корно утыр лакемалтын. Кажне лакыже – Сашан лапкаҥше кумылжо. «Волга» тыҥге-туҥге иралтеш, ну рӱза. Чылт мурысо семынак:

Индеш ияш алашажым

Индырен-индырен толынна,

Кандаш ияш алашажым

Кандарен-кандарен толынна.

Индырет… Кузе от индыре?.. Индырымеке, кандарыде ок лий. Такшым, шуко гана шоненам, молан тыге Морко сӱанвате мура. Корныжо шӱкшӱ улмашыс, калтак! Кызыт иже тогдаяш шотем ситыш. Кунар илет, тунар ушанрак лиймет теве кушто улмаш…  

Пеле нералтен, пеле помыжалт, Унчыш кудал пурышна. Ала-куш каяш тарваныше Геннадий Савельевич Григорьев (артельым вуйлатыше), пел корныж гыч мӧҥгеш пӧртылын, мемнам правленийыш ӱжӧ. Вячеслав Александрович вуйлатыше деч вигак интервьюм налаш шинче. А мый, «Марий Элын» сылнымут йодыш шотышто редактор, дояркылан пашам ышташ толынам. «Пашам ышташ» манмыже кугунрак каласыме, конешне. Редакций мылам доярка семын пашам ышташ да тидын нерген калыклан каласкалаш ӱшанен. Вот тыге чын лиеш. Мыйым ашнаш келшыше озаватым вучем. Марий Эл ял озанлыкын сулло пашаеҥже Людмила Яковлевна Григорьева деке илаш пуртат. Илышыже мучко дояркылан пашам ыштен, маныт. Кызыт нелын черланыме деч вара, мӧҥгыштак шогылтеш.

Людмила Яковлевна пешак весела вате улмаш. Вуйлатышын кабинетыш куштылгын пурен шогале, шыргыжал саламлалт колтыш гын, кажнынан кумылым савырыш. Палыме лийна.

– Каена веле, – шкеж деке ӱжеш, уто мут деч посна контор гыч лекна. Тудо правлений деч мӱндырнӧ огыл, Тихон Ефремов лӱмеш уремыште, ила.  

«Пашаште кунам от васартыл,

Уке кӱкшытлан мучаш…»

Людмила Яковлевна Григорьева шочынжо пошкудо Паймыр ял гыч. Эше школышто тунеммыж годымак шочмо ялже «не перспективный» манме  радамыш логалын. Тыге тышан у суртым чоҥаш чареныт. Садлан Якып ачаже кодшо курымын шымлымше ийлаштыже Унчо ялеш у оралтым нӧлтен. 

Людмила – Роза ден Япык Константиновмытын кокымшо ӱдырышт. Лу икшыван еш оза, ача, трактористлан пашам ыштен. Школ деч вара тудо Людалан каласен: «Ӱдырем, мый тыйым умбакыже туныктен ом керт». Пӱсӧ уш-акылан ӱдыр Марий Турек селасе СПТУ-шко тунемаш каен. Кугыеҥ-влакын полышышт деч посна илаш кумылаҥше нӧргӧ айдеме умылен: СПТУ-што тӱлымӧ 86 теҥге стипендий – тиде пеш кугу полыш.

Марий Турекыште самырык ӱдыр кандаш тылзе тунемын. Вара Медведево районысо «Семёновский» госплемзаводышто пашам ышташ тӱҥалын. Тунам тыште Трудовой Йошкар Знамя, Ленин орден-влакым, СССР Кугыжаныш премийым сулышо  Социалистический Пашан Геройжо (1990)  Фёкла Капитонова пашам ыштен. Ик ушкал деч 6000 литр утла шӧрым шупшылшо дояркын сеҥымашыже самырык ӱдырын чонжым вургыжтарен да ойырен налме пашалан чолган тунемаш таратен.

Но ӧрдыж кундем самырык ӱдырым шке пеленже кучен кертын огыл. Морко мландыште Унчо ял каче, Борис Григорьев, кодыныс! Рвезе верысе озанлыкыште трактористлан пашам ыштен. Уста мланде пашаеҥ семын чапланен. Тыге ӱдыр шочмо кундемыш пӧртылын да «Кыстынчи Люда» гыч «Шӱштыра Людмилаш» савырнен. Борисын ешыже ялыште шӱштыра мӱйым кӱзышӧ тукым семын чапланен улмаш. Самырык мужыр, рвезылык кумыл дене юарлен, ешым чумырен, колхоз пашашке кычкалтын, пиалан илышым чоҥен.

Нуно ял озанлыкым тӱзаташ уло вий-куатыштым пуэныт. Моло коклаште усталык шӱлышан кӧргӧ чонышт дене ойыртемалтыныт. Борис социалистический таҥасымаште ятыр жап ончыл верыште коштын,  пелашыже Марий Эл Республикыште шӧр лӱштышӧ семын чапланен. Кум икшывым ончен куштеныт: Алеша ден Андрей эргышт таче Йӱдвел мландыште, пӱртӱс поянлыкым тулымаште, пашам ыштат. Алена ӱдырышт Озаҥым чоҥымаште тырша.  

Людмила Яковлевна 28 ий дояркылан тыршен. Коло кандаш ий кум-ныл шагат эрдене кынелын, сурткӧргысӧ вольыкым ончен, колхоз пашашке мардеж лупшалме семынак вашкен.

– Ме пашам йӧратен ыштенна. Ваш-ваш полшен, пагален иленна. Шӧр лӱштымӧ паша нерген ойлаш гын, вольыкым шижын, кажне кечын тӱткын ончен моштыман. Ферме паша заводысо гаяк. Сомылым минут йотке ик жапыште чаткан шуктыман, – ойла Людмила Яковлевна. – Изиш эскерен але сомылетым жапыштыже ыштен от шукто, тунамак ситыдымаш лектеш, пашат нерген удан аклыме шочеш. Тӱҥалтыште пеш неле ыле. Шуко гана эмганыме, шуко гана ойгырен шортмо. Но вуйлатыше-влак мом йодыныт гын, эре шукташак тыршыме. Черле улат ма, ойган улат – нимом от ончо: кает, пукшет, лӱштет. Куанжат шагал огыл лийын. Пашаче калык дене, йолташ ӱдырем-влак  дене пырля пашам ыштыме жапем эн пиалан пагытлан шотлем.

Тудын илышыштыже шӱдыран пагытат лийын. 2000 ий августышто Марий Эл Республикысе шӧр лӱштышӧ-влакын таҥасымашыштышт кокымшо верыш лектын. Тиде куан татлан ятыр жап шкежат ӱшанен огыл.

– Мыланна «Семёновский» госплемзаводын шӧр лӱштышыжӧ-влак дене таҥасаш лийдымыла чучын. Тусо лӱштымӧ аппаратше у ыле, икымше гана тыгайым ужынам. Но садак шот ситен чулымын поген шындаш, – шарналта Людмила Яковлевна.

Пӧлек шотеш кучыктымо телевизор, тунамак увертарыме «Марий Эл Республикысе ял озанлыкын сулло пашаеҥже» лӱм, Российысе агрокомитетын Почёт грамотыжо марий ватын чапшым кӱшкӧ нӧлтеныт. Людмила Григорьева нерген Ильдико Лехтиненын Финляндийыште савыкталтше «Ош Юмын ӱдыржӧ-влак» книгаштыже тыге возымо:

«Людмила кум йочан ава. Кок эрге гыч иктыже мӧҥгыштӧ, весыже Сургутышто пашам ышта, ӱдыржӧ Озаҥыште. Людмилат вольык ончышо, ял озанлык артельыште тудо 44 ушкалым онча. 2004 ий телым тудын паша радамже ( кечыже) тыгай ыле:

3.307.00: помыжалтеш, пашаш кая, ял озанлык артельын ушкалжым лӱшта.

7.0010.00: мӧҥгыштӧ шке ушкалже, сӧснаже, шорыкшо-влакым да презыжым онча, пӧртым погыстара, кочкышым ышта.

10.0013.00: пашаште ушкалым пукша, шогымо верыштым эрыкта, нуным тӱжвалне кондыштара.

13.3015.00: кочкышым ышта да атышӧрым пога.

15.3019.00: пашаште ушкалым пукша, эрыкта да лӱшта.

19.3020.30: мӧҥгыштӧ ушкалым лӱшта, кочкышым ышта.

20.3021.30: кас кочкыш, кӱмыж-совлам мушкеш. 

* * *

Людмила Яковлевна илышыже мучко Унчо мландысе родо-тукымжылан, пошкудо-влаклан эҥертен илен. Борис пелашыже пеш шотан, пеҥгыде койыш-шоктышан пӧръеҥ лийын. Ятыр ий трактор дене пашам ыштымыже тазалыкшым пеш эр лунчыртен, коштын кертдыме лийын. Тыге Людмила Яковлевна вич идалык пелашыжым ончен. Йӧратыме пашажымат коден каяш логалын. Кок ий ончыч Борис ош тӱня дене чеверласен. Ял озанлыкын ӱшанле трактористше Борис Григорьев тулойып семын ылыжын да йӧрен. Ура чонан айдемын пӱрымашыже тыгай лиеш огыл мо?

Мемнан Унчыш толмо кечын еш вуйын уке лиймыжлан кок идалык темын. Тидын лӱмеш родо-тукым, пошкудо-влак шарнымаш сорта йыр чумыргеныт. Людмила Яковлевнан Алёша эргыже Сургут ола гыч  пӧртылын. Алёна ден Женя ӱдыр-веҥыже, Алёша уныкаже Озаҥ гыч вашкеныт. Озавате ӱдыржӧ дене пырля сийым ямдылкален, пӧръеҥ-влак мончаш олтеныт, вӱдшор лишеммым эскерен, озанлык йыр йогынвӱдлан корным почыныт. Тыштак Людмила Яковлевнан ачаже, Япык кугыза, шогылтын, кечыгут манме гаяк пошкудо-влак пурен-лектедат. Пашам пытарен, мончаш мушкылт лекмеке, еш иктеш чумыргыш.

Кайыше еҥым шарналтен ушташ пошкудо-влак кинде дене тольыч. Япык кугыза чыве йолан (тоштыеҥ лӱмеш шӱшкылмӧ чывын йолжо дыр) кӱмыж йыр сортам чӱктен пелештыш, ялысе тоштыеҥ-влакым кычкырыш. Кажне лӱмым ойлышыжла, мелна чывыштышым кӱмыжыш пыштыш. Тудын почеш моло-влакат тыгак ыштышт. Пытартышлан мыланемат пелешташ темлышт. Якып кугыза пошкудо-влакын кинде теркештым пелештен-пелештен ваш-ваш сийлыктыш. Сорта йӱлен пытыме деч ончыч тоштыеҥым ужаташ тарванышт. Киндан кӱмыжым налын, кудывечыш лектыч. Кудывечыште ончылгоч палемдыме верыш, мланде ӱмбаке, тиде сийым оптальыч. Мӧҥгеш пурымекышт, тоштыеҥ могай сугыньым пуэн кодымо нерген ваш-ваш каласкалышт.

Тыге калык йӱла полшымо дене Людмила Яковлевнан, эрге-ӱдыржын  ойган чонышт кунар-гынат эмлалте. Шӱлыкан амал дене, кӱчык жаплан гынат шочшо пелен, родо-тукым воктен лийме ончыкылыкыш ӱшан ден ончалаш вийым ешарыш...

КОКЫМШО КЕЧ

«Эр кынелын ошкылам»

Эрдене (такшым, кум шагат эрталтыме жапым «эрйӱдым манман дыр) доярка-влак кум шагатат пелылан кынелыт. Кынелшаш жапым будильник шижтара. Шижтара мутшат пешыжак шотлан ок тол дыр. Ялысе суртышто йӱд тымыкым сургалтарен кычкырыше будильник мыняр пӧръеҥ пелашын, изи икшывын тамле омыжым кӱрлын? Ялыште ойлат: икана ик дояркым кычкырыше будильникым пеле помыжалтше пелашыже «Эре будильник, эре будильник!» ой дене пырдыжышкат чоҥештыктен.

Мыят будильник йӱкым кольымак, мӧҥгыштат телефонын кычкырымыж дене куд шагатлан кынеламыс. Но помыжалт шым шукто. Очыни, озавате пеш писын темдалын, эше изишак кычкыра гын, товатат, помыжалтам ыле. Икмыняр жап гыч озаватын йӱкшым кольым, чурк кынел шинчым. Вуйыш толын пурышо шонымаш тыгайрак лие: кунам кеч ик гана, шерем теммешке, ну, нойымешке, МАЛАШ ЫЛЕ! Тунамак кушто улмем шарналтышым, редакторын «Доярка лият!» манмыже чыла мондыктыш.  Малаш итат шоно, эрдене – эр сомыл, кечывалым – кечывал паша, кастене газ-плита, кидпаша тулеч моло, йӱд вашеш адак ӱстел воктек, компьютер ончык. Чон йодмо сылнымут пашалан йӱд гына кодешыс. Вот и коштат южгунамже малыдыме тӱняште.

– Кынелын, салтак семын рышт-рошт чийыман, – ойла мылам озавате. Иктаж вургеметым кастенак ямдылен пыштен отыл гын, эрдене юватылын, пашаш вараш кодат. Мый эре пошкудем Людмила Алексеева дене пырля коштынна. Южгунам мален кодмыжат лийын. Тунам ваш-ваш окнаш тӱкалтен помыжалтенна. Ятыр жап пашам ом ыште гынат, малаш вочмем еда вуй алят тошто семынак шона: кум шагатат пелылан кынелын, пашаш кайыман…

Шӧран чайым подылын, пӧрт гыч пычкемыш уремышке лекна. Шошо кава пыланла койо. Касвелне  гына тудо пуйто печкалтын: ший тылзын волгыдо тасмаже вичкыжын шуйналтын. Комплекс марте ик меҥге наре ошкылман. Урем гыч кугорныш лекна.

– Йӱдым шкет кошташ лӱдыкшӧ, – каласкала ончычсо доярка. – Шоссе корно дене ошкылмо годым кунар гана машина деч лӱдын шылынна. Але ваштарешет пий лектеш, пурын пытара. Дояркылан пеш таза шӱман, лӱддымӧ айдеме лийман…

Кугорно дене иктаж кум шӱдӧ метр наре ошкылна. Вара аҥысыр йолгорно дене шола могырысо пече коклаш эртышна. Силос ӱпшым шижын, фермыш толын шумем умылышым. Йол йымалне йӱдлан кӱртаҥше лум шырт-шорт шокта. Чотрак тошкалат гын, вӱд лакышкат волен шогалат. Тыге ме кокымшо вӱташке миен пурышна.  

Кажне вӱта пелен каныме пӧлем уло. Тыште пашаеҥ-влак вургемым вашталтен чият, ӱстел йыр шинчын, паша коклаштак чайым подылыт. Йӱд скотникат яра жапым тыште кӱчыкемда, очыни.

Мый пашаш пионер гай, рыҥ шогал, шым ушно: пел шагатлан вараш кодын мийышнас. Тиде, очыни, мылам кӧра – озавате кычкырымеш помыжалтын омылыс!  Вате-влак ушкалым лӱштымӧ деч ончыч волышко ложашым шавалтеныт да чайым подыл шинчат ыле. Чын, ушкаллан ложашым пуэнат гын, шӧран чайым подылашат лиеш. Меат подылна ала-мо, сайынже омат шарне. Эше помыжалтмемлат ок чуч. Вучыдымын миен пурымыланна вате-влак пеш ӧрыныт. Людмила Яковлевнат уэш-пачаш йодеш: «Але вара журналист толмо нерген нигӧат шижтарен огыл?» - «Уке», – чыланат ик йӱк дене вашештат. «Ожно тыгай годым пеш шокшым пуат ыле», – озавате ок лыплане.

Мыланем халатым пуышт, резин кемым чиктышт. Кемже кугурак, садлан йолем ончыко шӱкалын тошкалаш тыршем.

«Тарванаш жап шуо вет», – иктыже шижтара. «Эше кок минут уло», – весыже вашешта. Вич шагатлан ушкалым лӱшташ тӱҥалыт. Кок минут гыч, чылан иктӧр рошт кынелын, лӱштымӧ аппаратым аралыме (мушмо) пӧлемыш эртат, кажныже кум аппаратым ваче гоч лупшалын, ик кидыш мушкышым, вӱдан ведрам руалтен, ушкал-влак шогымо верыш лектыч. Мылам аппарат ыш код. Уто уке. Поч гай – почешышт лупшалтам. Вӱташке лекна. Вуй пӧрдшӧ шорыкла тыш-туш ончыштам. Адакшым аммиак да терыс пушет вуйым аҥыртара.

Шукерте огыл Россий телевиденийын каналыштыже ужмым шарналтышым. Журналист самырык доярка деч интервьюм налеш. «Те шуко тарванылыда, тыге кап-кыл шуаралтеш. Эре яндар южышто улыда…» Теве яндар южет могай! Самырык доярка ала-мом ойлаш тӧчыш, но яндар юж яндарак лийын кодо, йоҥылыш шонымашым тӧрлен ыш ойло. Ӱдыр ӧрмыж дене аммиак пушетымат мондет дыр. Такшым, доярка лиям ыле гын, мыят журналистын шонымашыжым ом тӧрлате ыле дыр. Кажне ушаным куш тӧрлен шуктет?.. Айда, тек оҥай улмыштым тыге ончыктат. Вет кажне айдеме ужеш тудым, мом ужмыжо шуэш.

Вӱташте ныл группым ныл ӱдырамаш онча. Коклаштышт кугуракышт уло. Тиде вӱталан звеньевой Людмила Алексеева вуйын шога. Кызыт канаш каен, шке олмешыже Галина Слесаревам коден. Светлана Вассаева, Нина Николаева, Валя Алексеева. Нылытын ныл семын да тунамак ик семын…Ушет кая. Чылажым ужын-эскерен шукташ ок лий.  Кажне группыштыжо 40-44 вуй ушкал, коклаштышт туна-влакат шогат. Но мый ик ӱшкыжымат ужын шуктышым.

Волыш ончем: кас кочкыш деч вара кодшо силос ӱмбаке ложашет ӱй семын шавалтеш улмаш. Ушкал-влак пеш пӧжгат, ме кузе ӱян киндым пурлына, нунат тыгак ложашан силосетым нямыт.

Вате-влак шӧр лӱшташ ямдылалтыт. Калыкыште колынам ыле: доярка шӧрым гына лӱшта, моло пашажым ала-кӧ вес еҥ ышта.  Тыге огыл улмаш.  Доярка  эн ончыч ушкал шогымо верым эрыкта:  катман дене терысым удыра, ӱштервоштыр дене ӱштеш, кок ведра дене пилашӱкым  тамбур гыч конден, кӱвар ӱмбак шавалта. Нуно заводитлен колтымо гай писын коштыт. Тунар чулымын тарванылыт, почешышт коштын огыл, онченат ом шукто. Мый Галина Слесарева воктен пӧрдам.

Изиэм годым ялыште мыйымат «электровыньык» ман ойлат ыле. Эре куржталам ыле. Поснак авамын кӱштымыжым писын шукташ тыршенам. Нигунарат кумылжым волтымем шуын огыл. Тыштат ӱдырамаш-влаклан полшынем. Мом-мом, но терысыжымак удырен моштем, шонем. Терысым удырышо Галиналан ойлем:

- Мыланем катманет пу, полшем... 

Мый ялыште шочын-кушкынам. Мыйын авам ӱмыржӧ мучко Шернур район,  «Марисолинский» совхозын Купсола фермыштыже тӱкан шолдыра вольыкым ончен. Шуко гана лӱмешыже ала-кушто Йошкар флагым нӧлтеныт, шуко гана пӧлекым пуэныт. Ончыл радамыште коштын. А тыглай каласаш гын, шыллан ончен-куштымо ӱшкыж-влакым пукшен. Ӱшкыж – тиде ушкал огыл. Ушкал – ӱдырамаш гай. Ӱшкыж – пӧръеҥ гай манме шагал, ӱшкыж – орышо пӧръеҥ гай. Ӧрга, чума… Изиэм годым кунар гана нуно ӧртем луктыныт?! А терысым мыняр удырымо – ушет кая!

Туге гынат ушкал комплексыште икымше гана улам, манаш лиеш. Кудымшо классыште Зинаида Ермакован Йошкар Памаш ялысе фермыш экскурсий дене намийымыжым шотлаш огыл гын. Ушешем яндарын мушкын шындыме кормокухньысо ночко кӱвар оҥа да эн шуко шӧрым пуышо шун тӱсан ушкал гына шарналт кодыныт. Тиде ночко кӱварешыже мыняр марий вате мунчалтен шуҥгалтын?.. Тыште коштмо корно – бетон, ушкал шогымо верыш оҥам шарыме.

…Ушкал-влак эше чыланжак кынелын огытыл. Кынел шогалшыже чуй да чуй мыйым ончалыт. ӧрдыжъеҥ улмем, конешне, ынде палат. Терысым лакышке удырем. Молыжым ышташ шотет уке гын, удырет. Удырем да йырым-ваш мо ышталтмым эскерем.  

Доярка, ушкал шогымо верым аруэмдымеке (тыге манаш лиеш гын), водар мушкаш тарвана. Ой, тыге ойлем, пуйто мыз-муз тарвана. Йылт тыге огыл. Ур гай писын тарвана да мушкыш дене шырт-шорт, шырт-шорт пурла могыр гыч (южгунам шола могыр гычат, кузе ушкал пурта) ныл чызым леве вӱдеш нӧртымӧ мушкыш дене ала ӱштылеш, ала мушкеш - вигак умылен шым шукто. Вара массаж семын шеҥгечын, кок йол кокла гыч водарым ӱштылеш. Ушкал шеҥгел шотышто Людмила Яковлевна ойлыш: уста доярка, эрдене вольыкым ончал савырнышыжла, нигунамат ушкал вуйым ончен ок ошкыл. Шеҥгечын! Шеҥгечын ончыман!.. Ушкалын таза але черле улмыжым шеҥгечын гына умылаш лиеш.

– Ушкалдаже мо пеш ару, пеш ару, кузе гына мушкын шуктенда? – мыйын озаватем ушкал эрдым ончыктен, – шыргыжеш. Вате-влак огыт вашеште.  – Кызыт  арулык нерген шагалрак азапланат. Пешыжак пеҥгыдын огыт йод, – рашемда Людмила Яковлевна. – Ончыч кажне кугарнян санитар кече лиеш ыле. Шӧр лӱштымӧ трубам ош шовыч дене ӱштыл тергеныт.

Чынак, ушкалын эрдыже аружак огыл. Такшым, ушкал урлык чапле гай коеш. Тупышт мыйын нерем ден тӧр нӧлтеш.

Мый ушкал дек  пеш лишке мияш лӱдам. Еҥым нуно еҥ семынак ончат, «Тыйже тыште мом ыштылат?» манме семын вуйым савыркалат.

Мыят нуным  шымлен ончем. Кок-кум гана презан лийшыжын водарже кугурак, ик гана лийше-шамычын йӧршеш пычырик. Тыгайжым лӱшташ пешыже сай огыл дыр. А теве шем ушкалын водарже пеш кугу. Тиде эше Людмила Яковлевна годсо ушкал улмаш. Ийготшо дене шым-кандаш ийышкат шуын дыр.   

Доярка-влак пеш чулымын шогылтыт. Йолдыртатат веле. Мом ыштылмыштым умылаш тыршен ончышым гынат, шагал умылышым. Умылыде, кузе возаш тӱҥалам, шкат ом пале. Туге гынат тӧчен ончыман. Водарым мушмо, массажым ыштыме лугычак чызын могай улмыжым тергат, очыни. Тергат манам, да адак, юватылын, тыҥге-туҥге ончышт шогымым возымем гай чучеш. Уста доярка парня мучаш дене водарым шижеш. Кузе кӱслезе кӱслем йоҥгалтара, кузе скрипач скрипка дене шокта, тугак доярка ушкал чызым шижеш, очыни. Чылажат иканаште умылалтеш, шижалтеш, ышталтеш. Иканаште чыла! Водар вет - пеш ныжыл орган. Изиш тӱкет - пуалеш, шӧрым изиш вараш кодын лӱштет – мастит…

Доярка-влак водарым мушкын, массажым ыштен, чызым кид ден шупшыл ончымеке, лӱштымӧ аппаратым ушкал водарыш пижыктен шындат. Аппаратше ваакумныйлан шотлалтеш. Лӱмжым йодаш ушешем возын огыл.

Тӱрлӧ ушкал тӱрлӧ семын шӧрым волта. Южыжо утларак писын волтен колта, южыжо эркынрак шогылтеш. Адакшым шӧржымат икте шукырак пуа, весе шагалрак. Вошт койшо пучышто шӧр йогымым ончем: теҥызысе толкын гае шӱкалалт-шӱкалалт йога. Лӱшталт пытымыжым тӱткын эскерыман. Тидын годымак эше коло вич пашам ыштен шуктыман. Эрыктыме, лӱштымӧ кокла гыч ӱдырамаш-влак, коридорыш лектын, волысо кормам тӧрлен, ушкал ончыко шӱкалыт, кӱвареш йоген кодшо силосым волыш налын пыштат, коридор кумдыкым ӱштервоштыр дене ӱштыл налыт… Иканаште тынар сомылым ыштен шукташ огыл, каласен шукташат шӱлышем ок сите. Мом гына огыт ыштыл вате-влак?!. Тунамак шке коклаштыштат ала-мом кутыралтен колтат.

А мый ик группын кумдыкшым удырышым, кокла гычак опилкылан куржтал толам. Шавалташыже адак ӧрам: ушкал коклаш пурыманыс. Лакысе терысым транспортёр дене слесарь Альберт колта. Мый Валентинан группышкыжо терысым удыраш куснышым. Галина эртен ошкылшыжла ойла:

– Лезвий дене удырымо гай удырет, кугуракшым нал да йӧра, почешет садак ӱштына вет…

Фу, шӧр лӱштымаш куд шагатат коло шым минутлан пытыш. Мый эре терысым удырышым. Ушем кая! Ушкал-влак кочкыт да тунамак ястарат веле. Эре удырен шогет гынат, садак удырен от пытаре. Тиде паша деч вара шӧртньӧ шергашем чийыме парня воктене вӱран вӱдотыза шочылдале. Ораде, тыгай пашаш шергашым чийыман мо?

Вате-влак, лӱштымӧ арверым мушмо верышке нумал толын, ӱмбачын шӱалтышт, кӧргыжым мушмо станыш (тыге манаш лиеш гын?) сакалтен, чызым шупшылшо стакан-влакым пижыктен шындышт. Кальционированный сода вӱд дене мушкылтеш, маньыч.

Каныме пӧлемыш чумыргышо вате-влак воштылыт:

–  Ынде мӧҥгыштӧ вольыкым пукшаш каена, ушкалже, презыже, сӧсна… Икшыве-шамыч вучат…

Ик минутымат огыт шого, тӱшкан чиен, тӱшкан лектын каяш тыршат. Вашкат. Лу шагатлан уэш пӧртылманыс. Доярка-влак кайымеке, пашаш скотник толеш, маныт.

– Тудыжо мом ышта? – йодам.

– Терысым удыра, – вашештат.

– Ой, ой…

Шым шагатлан Людмила Яковлевна деке толын пурышым. Шкеже эре  вургемем, кидем ӱпшынчам. Кок шагат наре терысым удырымеке, мо дене кид ӱпшен кертеш? Шӧр денак огыл…

Озавате шокшо шӱрым волта, шӧран чай дене сийла. Мушкылтын, кочкын лекмеке, каналташ шичшетын шинчагомдышыжо кроп петыралтеш. Уке, тыге огыл. Луктам компьютерым, мо ужмо-колмым возаш тӧчем. Савырнен-савырнен, шагатым ончалам. Озаватат шижын шуктыш. «Ит ойгыро, мыят шагатым тӱткын ончем, – манеш. – Лу шагат марте жап але уло…»

 

«Шоруньжа уремыште

Калык – ой-ой-ой!» 

Лу шагатлан доярка-влак угыч фермыш пӧртылыт. Вате-влак дене ял уремысе корнывожышто вашлияш кутырен келшенна. Кечывал корно весела. Тӱрлӧ еҥ ден саламлалт эртет.  Кажныжым отат пале, садак саламлалтат. Тӱҥжӧ – тиде Унчо ялын еҥже, оза. Пагалыме, чапланыше мландын, ятыр сылнымут мутмастарын моктен мурымо кундемын ӱдыр-эргыже. Василий Миронов, Валерий Апакаев, Еремей Герасимов… Унчын – шке мут мастарже, шке сем мастарже, мурызо-куштызыжат шкеныштынак. Уста калык тыште ила, нимом ойлаш. Эн тӱҥжӧ – тыште пашаче калык ила. 

Вӱташ миен пурымына годым чылан гаяк ушкал йолӱмбалне ыле. Кийылтше иктат уке. Веселан койыт. Вуйым рӱзен-рӱзен, куанен ала пӧжгат, ала йоҥыжыт. Тиде ойыртемжым ом умыло. Вольык пеш куаныше. Кузе огыт куане? Вол тич - силос. Туге гынат мыйым чурк лийын ончат. 

– Силосшым кӧ пуэден? – йодам.

– Трактор пуэда, – манеш Валя.

Трактор – тиде кормам пуэдыше трактор улмаш. Такшым, тракторжым айдеме виктара да уэш рашемден йодаш ала-молан ӧрмалгышым. Очыни, йодын ом мошто. Вес могырым ончаш гын, кормораздатчик тракторжо утларак аклалтеш дыр. Айдеме вашталт кертеш, а трактор эре тракторак кодеш. Садланак Валентина тыге вашешта дыр.

Ушкал – культурный вольык. Кечывалым нуным яндар юж ден шӱлалташ, шудым пурлалаш  уремыш, «летний» манме лагерьыш, луктыт. Вӱташте шудым пукшаш йӧнан огыл, терысыш логалше шудо транспортерыш логалеш гын, чыла кӱрышт луктеш, маньыч. Доярка-влак вольыкым писын да рӱж чеп гыч мучыштарат. Кӱртньӧ оҥго гыч торешварням (Шернурысо Купсолаште тыге маныт ыле) шупшыл луктатат, ушкал шкеак чеп деч утаралтеш. Мый мучыштарыме пашаш ом шӱшкылт. Шотан ушкал йотъеҥ деч лӱдеш, шонем. Шотдымыж нерген ойлыманат огыл.

Вольыкым уремыш авыраш лектам.  Ушкал-влак прогулкылан пеш куаненыт, вӱта гыч шеҥгел йолым кӱш нӧлтал тӧршталтен лектыт.  Лагерь корно гоч верланен, печен налме кумдык. Пече йыр шудым оптымыла коеш. Корно пеш яклака, шудо коштыра йымалне лум ияҥ шинчын. Садлан ушкал-влак мотор йолчиемым амырташ лӱдшӧ ӱдырамашла тошкалын вончат. Но шарлен камвочшо иктат ыш лий. Тунем шуыныт, коеш. Сайынак эртышт.  Пуреҥгаят гын, «ледовое шоу» манмет лиеш ыле. Вольыкым ныл вӱта гыч поче-поче поктен кусарышт. Кажне вӱтасе вольыкын посна клеткыже уло. Пошкудо вӱтасе доярка-влак, уремыш лектын, ваш-ваш авыркалаш полшат. Чыла тиде ятыр гана ышталтын, кажне доярка кушто шогышашым сайын пала, витне. 

Кӱтӱм пече коклаш поктен пуртымеке, кок доярка шудым опташ кодо. А вес коктынжо посипка ложашым налаш складыш кайышт. Мыят Галина деч почеш кодаш ом тошт. Киен кодыч гын, йомат, куш кайышашым, мом ыштышашым кӧ каласа? Коҥлайымак мешак пӱтыртышым ишалын, клат деке эртена.

Клат йоҥыштымо вакш пеленак. Вакшыже вӱта-шамыч пелен. Йыгыреракак улыт. Шернурысо Купсолаште тыгай йоҥыштымо оралтым «дробилка» маныт ыле. Тыште кузе маныт – йодын шым шукто. Кокымшо вӱта деч иктаж 100 метр веле лиеш.

Посипкалан шож ден шыдаҥым пырля йоҥыштымо, маньыч. Кидыш налын ончышым гын, чоштыра гай ыш чуч, мамык гай пушкыдо, сай корма гаяк койо. Но вате-влак ала-молан, пешыжак сай огыл, маньыч. Моланжым, ышт рашемде. Тылеч тутло кургат лиеш дыр, садлан, очыни. Тунамак вуем воктен перен пуымыла вес илыш сӱрет шарналте.

Икмыняр ий ончыч колынам ыле: Шернур районысо Йошкар-Памаш ялыште шуко шочшан самырык еш теле гоч посипкам кочкын илен лектын. Ача-ава шотанак улыт, пӧртым чоҥат, манеш. Икшыве – визыт ала кудыт. Паша уке, озанлык шаланен. Манаш веле вет: уремыште коло икымше курым, тӱнясе калык кӱкшӧ технологийым шыҥдарыме, поянлык дене кӧвӧлалтше илышым чоҥа, а марий ялыште икшыве вольыклан йоҥыштымо посипкам кочкеш!.. Но йылт посипка семынак кочкын огытыл, шокте гоч колтен, ложашым ыштеныт дыр. Кугу сар годсо коншудо кинде нергенат ятыр колалтын. Тугай киндыж деч ты посипка киндыже тамлырак дыр. Уке гын кузе тыге илаш лиеш?!

…Курго ложашым вате-влак коло мешакыш оптышт. Мый мешак кучаш полшышыла койым. Мешакым темымеке, нӧлтал-нӧлтал рӱзалтышым. Шукырак пурыжо ман, изина годым авана-влак тыгак ыштат ыле.

– Тыге ме тый денет пел кечат оптен кертына, – воштылеш Галина. Мешакыш пыштыме норма уло улмаш. Тудым доярка-влак раш палат. Ик мешакыш нылле кило наре курго пура. Тыге кажне доярка шке ларышкыже вич мешак ложашым нумале. Кажне ларышке – замок! Вич мешак кечывалым, кастене да эрдене пукшаш ситышаш. Тыге ик ведра ныл-вич ушкаллан логалеш. Такшым, кудо ушкаллан кунар пуыман, лачак доярка гына пала. Утларак шӧрым пуышо ушкаллан утларакак шавалтат, а кудыж деч шагалрак шупшылат гын, сийжымат шагалрак логалтат. Арамлогарым арам пукшаш келшен ок тол. «Рацион» мутвожышто тиде шонымаш мыняр-гынат уло гай чучеш.

Латик шагат эрталтымеке, вате-влак каныме пӧлемыш чайым подылаш пурышт. Тидын деч ончыч ушкал йолыштымо чепым пучышко нӧлтал оптышт. Вашлияш ямдылалтыт.

Чайым ончылгоч дежурный шолта, тудак иктаж-мом пурлалаш конда. Ты гана Валя кевытыште налме калаче, конфета, печенье дене сийлыш. Мӧҥгыж гыч кызыт гына шӱшмӱйым конден. «Кажне кечынак тыге тамлым огыт коч дыр. Ала мыланем кӧра тыге налыныт», – шонкалем. Изиш йӧндымынат чучеш. Мыйже нимом конден омылыс.  Чайым шӧр дене йӱыт. Тамле такшым.

Латкок шагатлан вольыкым уэш вӱташке поктат. Ушкал-влак веселан пӧртылыт. Тӧршталтен-тӧршталтен кудал колтат. Тыгодым доярка-влак ушкалын ӱшкыж дене вашлияш лекше кумылжым тӱткын эскерат. Коштыктымылан нуно вуйын шогат. Ушкалет исыр кодеш гын, вует гыч огыт ниялте. Уремыш лектын коштмо поснак презым ыштыше ушкал-влаклан пайдале. Нунылан, кӧргышт писынрак эрналтше манын, утларак тарванылман. Такшым, азам ыштыше ӱдырамаш гаяк.

Вӱташ поктен пуртымеке, ушкал-влак эше ятыр жап тышке-тушко коштыч. Мый вӱта капкам почын ончалам, но шала коштшо ушкал коклаш пураш лӱдам. А трук иктажше, «йот улат» манын, ӧргал кудалта. Мыйын страховка кагазем возалтын огыл. Садлан шкем шкеак аралаш тыршем.  Доярка-влак «верет!, верет!» ман вольыкым поктылыт. Тунамак, шӱй гыч руалтен, чеп дене пижыктен шындат. Икмыняр гана вӱташ пурышымак, но тыш-туш коштшо-шамычет, тӱшкан ончыкем толын шагалыт да, кужу-у жап ӱмбакем ончат. Огытат тарване. Ой, уке, тыге шкем ончыктен шогаш вожылмыла чучеш. Лектам лучо. Йолем кылма, да адак пурем. Тыге ик шагат наре,  чыла ушкалым йолыштен пытарымешке, пурен-лектын шогылтым.

– Кушто коштыч? – Галина йодеш.

– Мо, пураш лӱдым да тамбурыштак шогышым, – вашештем.

– Кузе тыге йолыштышда? – йодам.

– Нуно шке верыштым палат, толын шогалыт, да чеп дене эҥыралтет веле, – ойла. – Теве кӱшнӧ пыштыме пучын кӧргӧ велыштыже кажне ушкалын лӱмжым возымо. Дояркын лӱмжӧ  могай буква гыч тӱҥалеш, тугай буква гычак ушкаллан лӱмым пуат.

Ончен коштым гын, пучышто Покемона, Пекарня, Ландыш, Перцовая, Почка, Пантера, Пашня, Пчела, Победа, Лига, Лимонка, Люцерна возалтын. Мыланем ушкал-влак чылан ик чуриян гай чучыт. Кычал му, кушто могай ушкал. Вате-влак электровыньык семынак коридорым ӱштын шындышт, вольык шогымо верыштымат уэш эрыктышт. Воллашке ложашым шавалтен, кас марте мӧҥган-мӧҥгыш вашкышт.

«Ош кӧгӧрченла сценыш лектын»

Икымше кечын кас жаплан культура программым темлышт: «Унчо ӱжара» мурышо да куштышо ансамбль пелен Марий Турек районысо Китне, Марий Купто яллашке концерт дене каяш. Тидын нерген возаш шонен омыл ыле. Но ансамбльыш коштшо икмыняр  ӱдырамашыже ондак дояркылан тыршен улмаш. Людмила Григорьева, Светлана Вассаева, Галина Конышева, Алевтина Васильева, Эрик ден Антонида Афанасьевмыт, Алексей Григорьев-шамыч (иктыже – баянист, весыже   тунар талын кушта!)  калыклан весела кумылым ончыктат. 

Китне ялыште калык клуб тич чумырген. Мый Алевтина Васильевалан билетым ужалаш полшышым. Кугу кумыл дене концертым ончышым. Вате-влак, тӱшкан сценыш лектын, Шернур семетым так шергылтарен колтышт гын, калык, кычкырен-кычкырен, совым кыра. Программыште муро-куштымашыжат, мыскаражат ятыр ыле. Концертым туныктышо Римма Николаевна Петрова вӱдыш. Алексей Григорьев, Эрик ден Антонида Афанасьевмыт мыскарашт дене ойыртемалтыч. А мыйын озаватем,   Людмила Яковлевна, туге сӧралын муралта, оласе артист гаяк кертеш. В.Колумб манмыла: «Эх, культур министрлан ӱдырым ужаш» ыле.

Калыкыште ойлат: ойган еҥын йӱкшӧ яндар. Людмила Яковлевнам колыштын, ты шонымашым утларак раш умылышым. Шоналташ гын, агытанынат йӱкшӧ яндар, но мурыжо шыргыжалме деч моло шижмашым чонышко ок веле. Людмила Яковлевна гай ойган еҥын чонжо яндар. Яндар чонан еҥын гына йӱкшӧ яндарын йоҥга…  

Марий Турек мландыш кайыме годымат, мӧҥгеш пӧртылмӧ годымат шинчам кумалтынак кайыш. Тыге эрйӱдым ныл шагатлан кынелмет витара, моло огыл. Тунар малымем шуэш, ойлен мошташат ок лий. Озавате дене коктынат пеш ноенна. Кузе миен шуна (ик шагат йӱд ыле), туге вакшыш шуҥгалтна. Эрласе кече нерген эрлак веле шонен кертам.               

КУМШО КЕЧЕ

«Пашаш пижат гын иквереш,

Лектеш мастарыш пундышат»

Икымше кечын ушкал коклаште коштын, мо-кузежым пеш шагал умылышым.  Эсогыл доярка-влаклан йодышымат пуэден шым мошто. Журналист семын толмем шарналтемат, чонлан шу-уй чучеш. Тыге огыл, шоналтышым. Каем таче комплекс вуйлатыше деке, ала иктаж специалист дене мутым вашталтем. Тыге мый Олег Петрович Семёнов дене палыме лийым.

Олег Петрович «Передовик» ял озанлык артельыште коло ий комплекс вуйлатышылан тырша. 1990 ийыште Марий кугыжаныш университетыште зооинженер специальностьым налынат, шочмо мланде пелен ила. Комплекс нерген йодмемлан, тудо эртыше жапым шарналтыш:

- Шӧр лӱштымӧ комплексым 1976 ийыште чоҥаш тӱҥалыныт. А 1978 ийыште вӱталашке вольыкым пуртымо. Таче тыште 810 вуй  вольык шога. Тышечын 400 вуйжо – лӱштымӧ ушкал. Молыжо – туна, презе. Голштинизироватлыме шем-ола ушкал-влак урлыкым кучена. Тыгай вольык мемнан кундемыште утларак шӧрым пуышо урлык семын чапланен. Нуным ончымаште 65 еҥ тырша. Комплексыште 5 слесарь, 2 зоотехник, 2 ветеринар, шӧр шотлышо учётчик, ушкал урлыкым эскерыше да тӱжаҥдыме  шотышто специалист-влак тыршат.  

Комплексым почмеке, тӱҥалтыш ийлаште верысе калык кумыл нӧлтын пашам ыштен. Шӧрым шупшылмо дене кӱкшӧ лектышым налыныт, садлан тыште чӱчкыдынак тӱрлӧ семинар, совещаний-влак, опытым вашла пойдарыме вашлиймаш-влак  эртаралтыныт. Вуйлатыше-влакат тунемме-тергыме шот дене арня еда толыныт. Верысе калыкын романтика шӱлышыжӧ тачат икшырымын йӱла. Уке гын кажне кечын куан кумыл дене пашаш коштмо койышыштым кузе умылтараш лиеш? Пытартыш коло ий жапыште Российыште Унчо комплекс деч ала-кунар пачаш виян да куатле озанлык-влак шаланен пытышт. А тыште, кугезе Марий мландын улак кундемыштыже, тунар марий койышан, тунар марий шӱлышан шочмо калык ила! 

Олег Петрович комплекс кумдыкысо оралте-влакым кок шагат наре ончыктыльо. Утларак вольыкшым ныл вӱташте вераҥдыме. Икымше вӱтан пел кумдыкшым презым ыштыше ушкал-влаклан посна ойырымо: «родильный» маналтеш. 2-шо, 3-шо, 4-ше вӱталаште лӱштымӧ ушкал-влак шогат.

– Ме тӱрлӧ йӧн дене пайдаланен онченна, но утларак келшен толшылан йолыштен пукшымым ойыренна, – ойла комплекс вуйлатыше – Тыге доярка кажне ушкалын мыняр кочмо-йӱмыжым эскерен шукта…

Тыштак кормам варыме цех верланен. Тушто силосым олым дене варат. Ты кормам кок трактор, вӱта еда наҥгаен, вигак волыш ястара.

– Кызыт тыгай трактор дене Европышто огыт пайдалане, тушто Евромиксер дене кормам тӱен пукшат, - ойла вуйлатыше. – Тыгай аппарат «Марийское» ЗАО-што уло, маныт.

– Те ушкаллан варен огыда пукшо мо? – изи годсым шарналтен, ӧрынрак йодам.

– Вольык пукшымо, ончымо йӧн ожнысо гай огыл.  Кызыт варен нигуштат огыт пукшо дыр. Вараш шокшо вӱд кӱлеш. Адакшым терысым шӱкышӧ транспортёрыш олым логалеш гын, чеп кӱрышталтеш. Садлан шудыжымат ушкал-влаклан прогулкыш лекме годым пукшена. Кастене ушменым пуэна, тиде шӧр лӱштышым палынак кугемдаш полша.

Олег Петрович шуко мутан пӧръеҥла ыш чуч. Пашам ыштен тунемше-влак тыгай улыт. Шӱлыкан шинчаштыже эртыше пагыт нерген сагынымыже шижалте. А такшым мом ойлаш?! Нимом. Тугакшат чыла коешыс.  Комплекс кумло ий ожно чоҥалтын. Вӱта оралте кумло ий жапыште ончычсо семын шокшым кучен огеш керт, «Ресурс» манмет сайынак йождаралтын. Садлан южо вӱташте вӱдыжгын шижалтеш. Теве кокымшо вӱташ пурымаште кермыч каткалалт йоген. Окнасе яндам кумло пачаш тумыштыл пытарыме. Але тыштак  пургыж плита шаланен йогенат, оҥа дене леведме. Але вӱта покшелне пургыж кучышо бетон («тореш кашта» моли манаш) покшечынак шелын. «Арматура» манмыжат коеш. Тиде бетоным пырня дене чараклыме. Мый доярка ушкал шеҥгелым утларак ончышаш ман возышым. Уке, тыште доярка эше йол йымакыже да вӱй ӱмбакыже ончышаш. Уке гын…

Шошо пагыт пашазе калыкым ночкыж дене витара. Уремыштыже йӧра, шонет, но вӱта кӧргӧ ночко вольыкын, айдемын тазалыкшыланат удам гына сӧра.

– Кумло ий жапыште вольыкым тӱрлӧ йӧн дене ашнен ончымо. Теве изи презе-влакым йӱштыштӧ кушташ йӧндарыме вӱта. Ик жап ты йӧным пеш моктышт. Меат тыге ыштен онченна, но презе-влакын пылышыштым йӱштӧ нале, да вара чарнышна.

Презым 3 кече гыч аваж деч посна клеткыш ойырат. Тушто нуно тугай мотор шогат: кукшо шудо коклаште йомакысе гай койыт. 20 кече гыч вич презе пырля шогыман кумдыкыш кусарат. Тыште нуно изиш нелеш налше гай койыт: шуйнылыт, кушкын каеныт, кап орам (нелытым) поген шуктен огытыл. Айдемат тыгак кушкешыс. Латкум ияш эргым теле гоч чо-отак шуйныш, кеч-мыняр пукшем гынат… Чогашылым погымо жап огыл гын, нимом от ыште.

Комплекс йыр эше тыгаяк икмыняр пу вӱта уло. Туштат презым, тунам ончат.  

А такшым, Олег Петрович совет жапысе айдеме. Тунам пашаче айдемым пеш чот пагаленыт, пашам ыштыме йӧнжымат эре саемдаш тыршеныт. Тидым шарналтем, да чонемлан моткоч лапкан чучеш. Пашаче айдемым таче элыштына шагал жаплат. Улан Европет деч иктаж 50 ийлан шеҥгелан киен кодынна, маныт…

Комплесыште йӱдшӧ-кечыже тул йӱла. «Передовик» озанлык тылзе еда 250 тӱжем теҥге наре электирчествылан тӱла. Тышечын 150 тӱжемаш тул куатым комплекс кучылтеш. Ты акым шӧрыш савыраш гын, тылзе еда 20 тонн наре шӧр туллан кая. Тылзе жапыште чылаже лӱштымӧ шӧрын нылымше ужашыже наре лиеш. Тиде – парня дене шотлен ончыктымаште. Тыгай ликбезым мылам колхозын тӱҥ электрикше Юрий Васильевич Николаев эртарыш. Тыге возымекат, чылажымак ом умыло, туге гынат 250 тӱжем теҥге манмыже мыйым оранек пызырал пыштыме гай чучеш. Журналистлан тиде тунар кугу окса… 

Кажне ушкалын шке паспортшо уло улмаш. Тиде шотым Марий кугыжаныш университетым  кок ий ончыч тунем пытарыше Надежда Петровна Пидыбаева эскера. Зоотехник-селекционер специальность дене шинчымашым поген пӧртылын. «Учётчик по племделу» должностьышто тырша.  Эре шыргыжеш. Шошо кумылан ӱдыр – ушкалын паспортисткыже. Ой уке, паспортистка веле огыл. Тудын пашажым тукымвожым шымлыше учёный дене таҥастараш лиеш. Кажне паспортышто ушкалын лӱмжым, ачажым, аважым, кочажым, коважым кум тукым марте возен пытарыме. Мыняр килоан шочын, кузе кушкын, кузе туна гыч ушкалыш савырнен,  мыняр презым ыштен – чыла-чыла уло. Мыйже веле «чыла» манмыжым тыланда каласкален ом керт. Шинчымашем шагалрак, нелеш ида нал… 

Шӧрын лектышыжым кугемдыме йӧн шагал огыл. Тидын нерген ял артельын тӱҥ зоотехникше Надежда Венедиктовна Иванова каласкалыш. Ужар шудет, силосет, шавалтыме ложашет, ушменет, патокет, жмыхет, укол семын шындыме витаминет, микро да макро ешартышет. Чыла йӧнжым кучылтат гын, тачат, очыни, Фёкла Капитонова семын 6000 литр шӧрымат шупшылаш лиеш. Ӱмаште «Передовик» озанлык кертме семын патокым (сакырым ыштен лукмо производствын отходшо), жмыхым (кушкыл ӱйым тулымо деч вара кодшо ру) налын. Тиде кажне ушкал деч кокла шотышто 11,3 литр шӧрым налаш йӧным ыштен. Тений тиде чот 9, 4 литр марте волен.

Вольык ончышо-влак пӧртын пырдыжыштыже кажне ушкаллан пукшымо рационом печатлен сакыме. Тыште мыняр кургым пуыман, кальциет, каротинет, сакырет, протеинет мыняр логалшаш – рат дене каласкалыме. Таче калыкын шинчаже – шинча огыл, счётчик, маныт. Мыят шке счётчикемым чӱктышым. Кургын акшым ончем. Клевер сенаж (1 килограмм дене шотлымо) – 5 теҥге, шудо 59 ыр, ушмен 1 теҥ. 17 ыр, патока – 3 теҥ.80 ыр, шинчал – 2 теҥ. 50 ыр, концентрат – 4 теҥге да т.м. Тыге кажне кечын ик ушкалым пукшаш 52 теҥге 95 ыр йок!   

Комплекс мучко коштшемла, ветеринар денат вашлийым. Галина Николаевна Архипова ты пашам 28 ий шукта. Шарнем, изи годсек шарнем: вольыкым эмлыше ялыште пеш пагалыме еҥ лийын – вольыкым осал-зиян деч аралыше суксо. Галина Николаевнат тыгаяк айдеме. Йӱдшӧ-кечыже калык полышым йодын толеш. Эре ямде.

– Мыйынат пашам иктешлыме жапем толеш, – шыргыжал ойла тудо. – 28 ий жапыште 16 тӱжем наре презым ыштыктенам. Пытартыш ийлаште ушкал презым нелынрак ышта, полшыде ок лий.

Такшым, ушкалын ушыжо шагалракак. Утларак лиеш гын,  ветеринарым жапла ыле. Галина Николаевнан коридорышто эртымыж годым тӱткын шекланен ончалыт, тургыжланат. Тудо уколым шындас! Ала тӱс гыч палат, ала пушым шижыт?

А теве осеменатор койылалта гын!..  Лариса Витальевна Михайлова нерген ойлем. Тунам ушкал-влак туге веселан вуйым рӱзалтен, лыдырген каят, йолыштымат кузе шындышашым огыт пале. Лариса Витальевна туна дене пашам ок ыште. Садлан нуно тудым огытат ончал. Туна-влак  ӱшкыжым эскерат, пӱртӱсын пӱрымӧ йӧн дене тӱжаҥыт. Тыгай ӱшкыж-влак посна вӱташте шогат.  

Паша кокла гыч доярка-влак денат мутым вашталтышым. Маргарита Арсентьевна Михайлова кодшо ийын 3913 литр шӧрым шупшылын. Эн шуко шӧрым Вышивка, Радость, Чачавий ушкалже-влак пуат. Альфия Семёновна Макарова ӱмаште 4 137 литрым лӱштен. Таче нуно самырык доярка-влаклан примерым ончыктат.

Ирина Паймакова дене пашаш толмо корнышто мутым вашталтышым. Шкет ава кок йочам кушта, пӧртым чоҥа, дояркылан латкум ий тырша. 

– Мыланем дояркылан пашам ышташ пеш келша. Пелашем колен, туге гынат родо-тукымем пеш полшат. Икшыве-влакын ончыкылыкышт нерген шонен илем.

– Дояркын пашаштыже мо эн неле? - йодам.

– Эре йол ӱмбалне. Йол ноя. Мыняр меҥгым кечыгут ыштет – нигӧат шотлен огылыс. А эн неле – эрдене эр помыжалтын, корныш лекташ. Кӧргӧ куат кӱлеш, шкем сеҥаш. Ойлатыс: шкем шке сеҥаш – эн неле.

Йол нойымо шотышто ешарыде ом чыте. Кодшо ийын Марий Элыш финн палымем толын.  Автодорышто эртыше Марий касыш кушташ миенна. Уна тунар куштыш, тунар куштыш!.. Мӧҥгӧ пӧртылмӧ годым тувыр урвалтыжым шупшкеда. Мом гына толаша, шонем. Ия налшаш!.. Эрдыж пелен шагомер аппаратым пижыктен улмаш. «Мый таче 15 тӱжем йолтошкалтышым ыштенам! Вот тиде марий куштымаш!» – куанен.

Геннадий Савельевич! Тыгай шагомерым доярка-влаклан налын пуаш гын?!

Тиде кечынат кас лӱштымашке каяш ыш логал. Школысо туныктышо Римма Николаевна Петрова икшыве-влакын возымо почеламутыштым ончалаш йодо. Нунын возымыштым саемден тӧрлаш мыят моткоч  йӧратем. Йӧратыме пашалан вуйым ом шупш.

НЫЛЫМШЕ КЕЧЕ

«Тылат, имнем, шӱм-чон гимнем»

У кече тошто йӱлам шарныктыш. Унчо калык мончаш пурен, тоштыеҥ ӱстел сийым поген, тоштыеҥым уштен. Калыкна ты кечым «сорта чӱктыш» ман лӱмда.

Эрдене имне вӱташ пурен лекташ шонышым. Имньым ужде, Унчо гыч каяш - намыс. Артель вуйлатыше Геннадий Григорьев имне-влаклан чонжымак пуаш ямде, маныт. Тунар нуным жапла, пагала, йӧрата.

Вӱта ялыш пурымаште, кугорно воктенак, верланен. Тыште Светлана Вассаева  клатозалан пашам ышта.  Тудын деке лишемым. Складыште ял калык шурным шке вольыкыштлан налын. «Т-25» трактор тележкыште Петр Васильев мешакым налын шога. Моло пӧръеҥже вискален опта. Изирак капан-влак коктын руалтат, кугуракше Онар гай шкетынак нумалыт. Ме Светлана дене имне вӱташ эртышна. Вӱльӧ-шамыч вӱта воктене шудым кочкыт, кӧргыштӧ лачак кум ожо гына: Осман, Беркут, Бертуоз. Иктыже сур тӱсан, 1997 ийыште шочшо Беркут. Мотор имне.

– Ты ожо деч чома пеш мотор шочеш. Кушмышт семын тӱсышт икмыняр гана вашталтеш. Эскерашат оҥай, – ойла Светлана. – Кызыт кулапышт йоген пытен огыл. Икмыняр жап гыч кечыште волгалт-йылгыж шогаш гына тӱҥалыт.

– Теве йолжо дене чыла омсам шалатен пытарен, - омсайол тура шелше оҥам ончыкта ик рвезе.  

– Молан тыге толашен? – йодам.

– Пӱртӱс шкенжыным йодеш, вӱльӧ деке лекнеже, – рашемда Светлана. Кӧргышкырак эртена. Пӧръеҥ-влак, клеткылаште терысым эрыктен, орва дене тӱжваке нумалыт, коридорым чаткан ӱштыт: Геннадий Терентьев, Александр Ильин, Денис Миронов (снимкыште). Кугурак шотышто Александр шотлалтеш.

– Силосым, шудым, шӱльым пукшена, – йодмемлан вашештыш Александр. Рвезе-влакын мутым вашталташ ни жапышт, ни кумылышт уке гай чучо. Сниматлалташат сӧрвалаш логале.  

– Икана шӱльым пуэна гын, вес гана олымым варена, - йыгыленак йодмемлан Александр вашешта. – Силосымат пукшена.     

Унчо имне-влакым ятыр гана фотографийыште ужынам. Тӱрлӧ пайрем годым ялысе-влак, имне ӱмбаке шинчын, таҥасат, терыш тӱшкан верланен, ял мучко кудалыштыныт. Тыгай йӱла тыште сайынак аралалт кодын. Таче колхозышто 46 вуй имне уло. Унчышто 24 вуй шога, Ямбатырыште – 22. Ала-кунам тыште пониат, ишакат лийыныт, маныт.

Имне пеш куатле вольык: пеҥгыдын колыштарен, шыман койын  моштыман. Нуно пӧръеҥым утларак колыштыт. Марий Элын писательже Василий Гороховын «Лум ӱмбал пеледыш» книгаштыже талгыдым торта коклаште шогаш туныктымо нерген возымыжо ӱмырешлан чонешем кодын. Тунар чаманенам. Кӱан орваш кычкымеке, имньым сола дене поктат. Туге поктат, имньын шинчаже пудешталт лектеш, шонет. Тыгодым эре шоненам: имньыже вольык гын, айдемыже шкенжым янлык гае ончыктас.

– Уке, ме тыге огына ыште. Рвезе-влак имньым торта коклаш шогалаш телым туныктат. Кычкен, келге лумыш лектыт, тушто кудалыштыктат. Келге лумышто кудалаш неле, тунамак пушкыдо лум сусыргымо деч арала.

«Сӧренат мыланна изи презым пуаш»

Имне вӱта гыч чеверласен, угыч ушкал комплексыш вашкышым. Вате-влак кечывал сомылым мучашлат ыле. А Нина Николаеван Пашня ушкалже презым ышташ – кандидат. Чыла кудалтен, тудым «родильный» палатыш поктат. Ушкал иян корнышто икмыняр гана мунчалтыш гынат, шарлен ыш воч. Сайынак миен шуо. Но вӱташ пурымаште ала-молан чыгынен шогале, ни ончык, ни шеҥгек ок эрте. Ныл ӱдырамаш покта, шӱка – огешат тарване. Йӱк-йӱаным колын, вес вӱта гыч эше ныл вате лекте. Ынде кандашын поктат. Ну, вольыкым кузе поктат, лудшо йолташ, сайын палет: воштыр – йол, тоя - туп… Садлан утыжым огына ойло. Ӧрдыж гыч ончем да «ала почыжым пӱтыралаш!» кычкырем. Изиэм годым авам эре тыге ӱскырт вольыкым колыштара ыле. Уке, почым пӱтыралмыланат ок тарване. Иктаж латвич минут тыге шогылтыч. Тынар сӧрвалтарыкташ лиеш мо? Ик вате ала-кушеч шпагат кандырам лукто да тӱкым эҥыралтыш. Шупшын-шӱкен, ушкалым презым ышташ пурышт.

«Чогыт йӱк гай ошкылемже,

Мланде – мыйын шондалем.

Мый ом такырте корнемжым,

Тудым апшатла таптем».

Морко мландыште шочын-кушшо куатле поэт Валентин Колумбын почеламут корнылажым «Передовик» ял озанлык артельым вуйлатышыже Геннадий Григорьевлан пӧлеклем. Тудын дене пытартыш кечын вашлийым. 

– Ялыште ойлат, те доярка-влакым моло пашазе деч утларак пагаледа, – манам.

– Да. Мый нунын пашаштым ятыр шотышто нелылан шотлем. Ныл шагатлан кӧ пашаш куржеш? Доярка гына. Тиде куштылго сомыл огыл.

–  Доярка-влакын шӧр эҥерышт куш йога?

– Озаҥысе шӧр заводыш йога. Таче 12 теҥгат 50 ыр ден ужалена. Тиде ак кеҥеж жаплан ок воло гын, ме шке паша лектышнам утларак чаплын шижына ыле. Таче чылаштланат куштылго огыл.

– Дояркын куштылго огыл пашажлан кунар тӱледа? – йодам. Вате-шамыч деч тидым йодаш йылмем пеш чыгылте, да эре йӧндымын чучо.

– Ончалына ведомостьым, – вуйлатыше кагаз орам тарвата. – Пашадар мыняр литр шӧрым лӱштымӧ дене кылдалтын. Кодшо тылзын Маргарита Михайловалан вич тӱжем ныл шӱдӧ витле ныл теҥгем шотлымо, Альфия Макаровалан – вич тӱжем ныл шӱдӧ латкандаш теҥгем, Галина Слесаревлан куд тӱжем коло ныл теҥгем. Молыштат тыгеракак тыршеныт. Презым ончышо-влакат вич тӱжем нарышкак шуктат. Таче артельыште кечаш пашадар кокла шот дене 196 теҥге гын, доярка-влакын 230-250 теҥгеш шуэш. Иктым чаманен каласыде ом керт: ме окса дене кажне гана пуэн огына шукто. Садлан пашазына-влак ятырже годым шурно, шудо, олым да моло сату дене пашадарыштым налыт. 

Мый доярка лийым –

Вольык кугыжа? 

Пытартыш кечат касвелыш тайныш. А мый ушкалым лӱштен омыл. Уке, ушкал лӱштен ончыде каяш ок лий. Уке гын мом воземже? Кас лӱштымашке (ныл шагатлан) соптыртатем. Нина Николаева пелен пижынак каем. Таче Галина Слесарева кана. Доярка-влак ныл кече пашам ыштат, кок кече канат.

– Каныш кечын мом ышташ тӱҥалат? – Галина деч осшыгечыже йодынам ыле.

– МАЛАШ! – вашешта. – Вакшем дечат ом ойырло. Шер теммеш малаш, шонем…

Мыйынат моткоч малымем шуэш. Мо толынам, нимогай эрык уке. Чонем выр-выр, выр-выр… Мӧҥгемат кайыме шуэш…  

Ушкал-влак пеш кожганыше улыт. Пайрем кечын нуным прогулкыш луктын огытыл. Садлан шыдын-йодшын ончалыт, ломыжыт. Трактор эше силосым пуэн огыл улмаш. Ушменат волышто ок кой.

Туге гынат вате-влак вучен огыт шинче. Шке пашаштым ыштенак ыштат. Посипкам шавалтыштат, эрыктен, лӱшташ пижыч. Мый адак катманым нальым. Писынрак эрыктен лекташ тыршем. Ушкалым лӱшташ толынамыс. Садлан кузерак мом ыштат – лап лийынак ончем. Южо ушкалже шкеж дек ок пурто. Йолым тореш веле тошкал шогалеш, а южыжо, мӧҥгешла, доярка лишеммым ужын, лыдырген кайыме гай лиеш. Водаржым тарватымыж годым йолыштым торен шогалыт.

Мый вольык воктек лишемаш лӱдам гынат, лӱштенак ончынем. Нина почеш шӱдырнем. Йодам да «Шымарак ушкалым лӱштыктем» манеш.

Теве тудо Пачка лӱман ушкалын водаржым мушкын-туржын нале.

– Лӱштет мо? – йодеш.

– Тӧчен ончем, – ойлем.

Лӱштымӧ аппарат пучышко кепшылалте, шола кид дене шем кнопкетым  темдал кучышым, пурла кидем дене стаканышке чызым руалташ тӧчем. Вакуум стаканет шылт гына шупшылалт пурен шинчеш. Пуйто чызе шке пурен кая. Эн тӱҥжӧ, чызым эмгатыде (тодылалт кертеш) вераҥдыман. Уке, тидым кидшӱм деч посна ышташ ок лий. Доярка чыла сай-удам кидше ден шижын пашам ышта.

Мый эше Весомая, Вафельница ушкал-влакым лӱштышым. Сайын ма удан лӱштенам – ом пале. Айдеме лийыт гын, нуно, товатат, иктаж-мо нерген шижтарат да кугешненат каласат ыле: нунын шӧрыштым поэт-журналист лӱштен!

Иктешлымаш. Тӱнямбал кӱкшыт гыч ончалын каласаш гын, финн этнограф Ильдико Лехтинен Унчо вате-влакым «Ош Юмын ӱдыржӧ-влак» манын. Тидын дене келшыде нигузеат ок лий. Акрет годсо легенде  Юмынӱдырат кӱтӱчӧ лийын ман ойла. Шорык, ушкал, имне-влакым кӱтен. Тугеже тачат нимо вашталтын огыл. Эртат курым-влак, Мландысе илыш цивилизацийын сеҥымашыж дене улаҥ тӱзлана, а марий вате тачат акрет годсылак вольык пелен куаным муэш, лывырге вачыж дене неле сомылым шукта. Тыгай улеш марий ӱдырамаш! Вот кӧ деч тунемман куатле чытышлан да ӱшанле лийын моштымо усталыклан.  

Тиде возымемым лудын, иктыже ару чонжо дене куаныш, весыже шылтыкым кычалаш тӧчыш. Тыге тӱрлӧ могыр гыч ончалын, шкендан тӱрлӧ чон поянлыкдам мыланем ончыктышда. Чылаландат тау! Вашмут семын тыгерак каласем: айдеме кеч-могай пашамат ыштен моштышаш. Йӱштӧ ма шокшо, ару ма лавыран, оксан ма оксадыме… Ӱшанен темлат  гын, илаш йӧным пуа гын, кертме семын паша денак илыман. Тамле кампетлан верчын маскат кушташ тунемешыс... Ме янлык огынал.  Ме айдеме улына. Паша мемнам пукша, паша мемнан чоннам куандара. Паша мемнам шкем чын аклаш, тиде ак дене куанен, юарлен илаш негызым шочыкта. Йӧратыме Российыштына таче пашазе айдеме кӱлеш семын  огеш аклалт гынат… Южгунамже, пытартыш ырым шотлен, у кечым вашлийына гынат... Нужналык деч утаралташ уло ик йӧн гына: пашам ышташ. Тыныс кава годымат, сар тул дене йогышо акырсаман годымат калыкланна аралалт кодаш паша полшен. Чап лийже кугу кумыл дене, усталык шӱлыш дене ышталтше пашалан! Чап лийже ӱмыр мучко ял озанлык пашам шуктен илыше ача-авана-влаклан! Чап лийже Юмынӱдыр марий ватылан! 

Палемдымаш. Очеркыште вуймут шотеш Валентин Колумбын сылнымут корнылажым кучылтмо.   





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1