Лудшын ӱшанле серызыже

Лудшын ӱшанле серызыже

Марий тӱняна шке икшывыж-влак  дене сылне. Таче ик тыгай икшывын, писатель Мария Илибаеван, черетан лӱмгечыже. Прозым серыше-влак кокла гыч автор утларак лектышан паша дене ила. «Кечан ӱмылыштӧ» (1994), «Кумыл» (2003), «Шӱдӧ йолташ» (2006),  «Мыскара аршаш» (2009) книгаже-влак марий лудшын кумылжым вӱчкат. Лишыл жапыште Марий книга издательствыште Мария Илибаеван «Вес тӱняшке ямдылалтмаш» тетралогий-романже «Кугу тӱня - шыгыр тӱня» вуймут дене савыкталт лектеш.   

«Марий Эл» газетын лудшыжо-влак кажне возымыжым куанен вашлийыт. ™маште шинча тазалыкшылан кӧра каналтыме гай лият, тӱткӧ лудшына Г.Павлов икмыняр гана йодын шуктыш: «Кузе ила Илибаева йолташ? Молан серымыже ок кой?» Ялысе лудшына-влакат писатель нерген рашрак пален илаш тыршат, вашлиймаште эреак тудын нерген йодыт. Мо оҥайже, пытартыш вич ий жапыште Мария Каликаевнан  лудшо дене вашлияш йӧнжӧ пешыже уке гынат, тудо ты кылым шижын ила. Эрыкан писатель лудшо ончылно порысшым шуктен, уло чонжым сылнымут пашалан пуа.

«Теве могай улмаш тӱня!»

Марий сылнымутыш Мария Илибаевалан мыняр омса  почмо улмаш, таче каласаш неле. Тудым сылнымут садвечыш нигӧат вӱден конден огыл, нигӧат вучен огыл. Эсогыл Пошкырт кундемысе шочмо школыштыжо шочмо йылме ден сылнымутшымат  электромонтёр! - туныктен, маныт. Чу, ала лачак ты электромонтёр ӱдырын чонышкыжо мутын юзо куатшым чӱктен коден? Уке гын, могай вий пӱртӱсын икшывыже Мария Илибаевалан ӱмыржӧ мучко ты йӧратымаш дене илаш вийым пуа? 

Ӱлыл Секияз татар школым пытарымеке, Мария Илибаева Йошкар-Оласе 8-ше номеран ГПТУ-што тунемеш (1968). Чоҥышо лияш ямдылалтеш, но сылнымутым ок мондо. Уш каен лудеш. Марий автор-влакын возымыштым тӱткын эскера. А руш сылнымутшым шымленак, шканже иктешлымашым луктын ока. Кум ий пӧрт чоҥымаште пашам ышта. Возен онча, шижеш: ончыкылык кӱчымӧ. Чоҥышо лийын сылнымутым шочыкташ йӧнанжак огыл. Тыге 1972 ийыште Марий пединститутысо историй да филологий пӧлкан студентше лиеш. Тунамак икымше ойлымашыже «Марий коммуна» газетеш савыкталтеш.

Но писатель корныш шогалаш тул-вӱд гоч эртыман улмаш. Тулжо – школ йолгорно: 1977-1979 ийлаште Кужеҥер кундемысе Шой-Шӱдымарийыште шочмо йылмым туныкта. Ала тидак варажым йочам тӱткын ончалаш да йомак-влакым возаш тарата? Вӱдшӧ – сылнымут нергенак шонен, ял гыч олашке пӧртылеш, редакцийлашке тӱкалта. Но чонлан келшыше темлымаш лийын огыл. Тыге угыч пӧртым чоҥышо комбинатыште лаборантлан пашаш пура.  Паша кокла гычак йышт панель коклаште руш йылме дене романым возаш пижеш. Тунар погынен улмаш сылнын каласышаш кумылжо. Ты романым ик лӱмлӧ писатель тулыш кудалташ темлен, весе «молан рушла возет, мыланна марла веле кӱлеш» манын.  Мария Каликаевналан ойло веле: руш йылме гыч марлашке кусара. Тыге шочын «Кечан ӱмылыштӧ» роман.

Ик ошкыл гыч весыш, эркын-эркын, автор сылнымут паша деке лишемын. 1985 ийыште «Ончыко» журналыште «Шем йыраҥ» ойлымашыже савыкталтеш. Шкежат «Марий коммуна» газетым лукшылан пашаш шогалеш. Лудшо-влак ылыжыт: у шӱлыш, у ончалтыш, у ой-савыртыш шочын сылнымутышто! Критик-влак, мутлан акым пален,  марий сылнымутыш «у автор толын!» ман палемдат.

Тыгай ямле татыште, тудын шӱмжым кӱрыштын,  сылнымутым серыме паша гыч журналистика руалта. «Кугарняже», «Марий Элже» пӱсӧ мутан, кумда шинчаончалтышан корреспондентлан вигак политике шотышто обозреватель семын тыршаш, шолын шогышо саманын кажне  вашталтышыжым шижын илаш йӧным ыштат.

- Журналист пашам сылнымутым возымаште пеш кугу школ лийын, - ойла таче Мария Каликаевна. – Кок ӱмырем лиеш ыле гын, иктыжым товатат журналист пашалан пуэм ыле.

Журналистика Мария Каликаевналан утыр виян лияш, серыме сылнымут пашалан утыр ӱшанле кодаш полшен. 1994 ийыште Марий книга издательство «Кечан ӱмылыштӧ» романжым савыкта. Чоҥышо пашазе-влакын савырголтыш жапысе илышышт нерген возымыжо марий сылнымутышто адакат у шӱлыш лийын. Вет тидын нерген марла возышо писательже але марте икте-кокыт веле улмаш. Адакшым икымше книгам роман дене лукмыжат моло авторын чонжым кыжгындарен.

Таче Марий Илибаева - куатле мутмастар. Ончалза тудын возымыжым: йоча-влаклан кум йылман «Шӱдӧ йолташ» йомак книга, мыскараче-влаклан «Мыскара аршаш», ойлымашым йӧратышылан «Кумыл», а романным йодшылан «Кугу тӱня - шыгыр тӱня».    

«Шӱдӧ йолташ»

муаш полша тӱжем таҥым

Мария Илибаеван кандаш йомакше пӱтынек манме гаяк вольыкын, янлыкын, кайыкын илыш азапышт негызеш чоҥалтыныт. Чив-Чив ден Зин-Зин пӧрткайык, уремысе да пачерысе пий, коклазе шогертен, Гида ден Гога комбо, Чивика чыве, Печу агытан, Мурзик пырыс, Хавронья сӧсна  икшыве чоным лудаш таратат. Авторат тидлан чотак ӱшана витне. Книган аннотацийыштыже «школыш коштдымо да изирак класслаште тунемше-влаклан» ман палемден. Но тиде тыглай ончалмаште. Келгынрак кошталат гын, йырет кумданрак ончалат гын… Йомак корно коклаште ялысе пошкудетым, уремысе бомжым, оласе йолташым, паша верысе тӧратым, шке йочатым, пелашетым, эсогыл шкендычымат ужат. Ужат да «Але вара тыгай улына?» шоналтет. Такшым, Александр Пушкинат шке йомаклажым кугыеҥ-влаклан серен, маныт. 

Йомакыште Мария Илибаеван усталык куатше пӱтынек шыҥдаралтын. Пӱсӧ сюжет, иктешлыше ой дене мутланымаш, кажне вашталтышым аклен каласымаш, герой-влакын койыш-шоктышыштым, кӧргӧ чоныштым савыренак ончыктат. Адакшым нуно чыланат тачысе саманыште пӧрдыт. Тидын дене йомак мастар моло автор деч ятырлан ойыртемалтеш. 

«Мыскара аршаш» ден чон ыра

Мария Илибаевалан йомак туштен каласаш полша гын, мыскара шыргыжал шижтараш, воштыл туныкташ полша. Тиде жанрым кажне прозаикак йӧрата манаш ок лий, а посна книга дене савыктышыже таче уке гаяк.

 «Мыскара аршаш» книгаште 43 мыскара ойлымаш, 15 манеш-манеш лапчык верланеныт. Калык мутыш ешартыш, мӧҥгешла ой-каҥаш, Шонет гын – шоныш» рубрика дене печатлымыже марий сылнымутышто у йыжыҥ семын палдырнат. Кугу акым ты книгалан сылнымут шымлызе да критик А.Васинкин пуэн:

- М.Илибаеван койдарчык ден мыскараже шкешотан, тӱҥжӧ – тачысе илыш пӧрдем гыч «кошталын» возымо улыт, садланак ӱшандырышын лудалтыт. Автор  произвденийысе геройжо-влакым ӱлык ок шынде, воштылмо йӧре нунылан йоҥылышыштым умылаш гына полша.

Ну кузе от йӧрате Омылькан ватым? Тудын вуйушыжо политбюро гай шонас! Але ӧрчӧмӧй ватын Мачывийжым нал. Шондан монополистын тыршымыже Марий Элым ты вер деч посна коден огыл мо? А эрдене автобусышто тӱрлӧ упшым шӱлен кудалыштмына нерген возымыжо мом шога? Кажне гана автобусыш шичмем годым тиде мыскарам шарналтем да чылашт деч савырнен шогалаш тыршем. Але икшывынам ушанракым ыштынет гын, «Школ автобус» программыш ушныман улмаш. Э, юмыжат, да разве илышнан чыла мыскаражым ойлен пытарет?.. Мария Илибаева нуным кажне йолтошкалтышыште чумен коштеш. Тунар мыскараче автор.

«Кугу тӱня - шыгыр тӱня»

Таче ме, тыглай лудшо-влак, Мария Илибаеван у романжым элнан эртыше  50 ий жапысе илышым ончыктымо семын аклена. Тидым мемнан аҥысыр умылымашна, илышын чыла лончыж нерген шонаш кумылдымо улмына нерген ойла. Мария Каликаевна, герой-влакын илышыштым ончыктышыжла, келге философий йодыш-влаклан вашмутым кычалеш. Лудшымат тидын нерген шонаш, мыняр-гынат ты умылымашым шижын илаш тарата. Тарата романысе 150 наре геройын пӱрымашыж нерген каласкалышыжла, нунын сеҥымашышт да порволымышт дене, еҥ кокласе кыл вияҥын кӱрышталтме дене, кумылна ласкаҥ торжаҥме дене, айдеме тӱсым мумо да йомдарыме дене…  

Романын икымше ужашыже Мику лӱман рвезын неле йоча пагытше нерген каласкала. Сар жап, шужен илыш, ситмыж икшывым уто логар семын ончен аклымаш лудшын чонжым тунар туржеш… Шонет, тиде изи айдеме тӱнясе чыла осалым шке ӱмбакыже налын.  Тунар ӱшандарышын йоҥга писательын пӱсо ойсавыртышыже, чонеш логалше шонымашыже.  

- Вес тӱняшке ямдылалтмым кӧ лач чиен вочшаш вургемым шапашлыме да шуйналт вочмо семын гына умыла гын, мый тыгай еҥым чаманем. Чаманем илыш нерген, саман шотышто аҥысырын, куакшын шонкалымыжлан, - ойла М.Илибаева. - Мутат уке, илышым обыватель семынат ончаш лиеш. Тунам тыге шонышет кузе илыме нерген гына азапланен ӱмыржым эртара: чапле деч чапле пачеран, дачан лиеш, гаражыштыже эн сай моделян машина йылгыж шогаш тӱҥалеш. Икманаш, илышыже – ӱй да мӱй! Но илышыште кузе огыл, а молан илыме йодыш дене тургыжланыше-влакат улыт.

Чыла осалже айдеме тукым деч лектеш да шарла, сандене ме ош тӱняшке толмына дене Пӱртӱс, Сандалык ончылно кугу парыман улына.

Парым, порыс, ар… Мо тугай тиде? Кӧ тугай чын айдеме, уста еҥ, ӱшанле йолташ?.. Курымашлык йодыш-влаклан вашмутым кычалеш Мария Каликаевна. Тыгодым огешат шиж: пӱртӱс ончылно парымжым пӧртылтен, порысшым шуктен, аржым арален ила уста мутмастар, ӱшанле йолташ, чын айдеме Мария Илибаева. 

Шергакан Мария Каликаевна! Лудшо-влак лӱм дене шокшын саламлена тендам Шочмо кечыда дене! Лийза тыгаяк пӱсӧ шинчаончалтышан, кугу тӱнян кумдалыкшым да порыжым переген илыше, шкан пеҥгыдын ӱшаныше. Тыгай койышда дене Те мемнан чоннам ырыктеда, нимом ончыде илаш, йӧратыме серыме пашалан ӱшанле лийын кодаш таратеда. Таза лийза!.  

«Марий Эл» 19 октябрь 2010

 

 

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1