Кунам ужатеда те мыйым корныш, ида вурсо…

Пургыж тылзын 14 кечынже, поэт, бард мурызо, артист, шочмо калыкнан йӧратыме эргыже, Тимофей Петуховын шочмыжлан 60 ий темеш ыле. Уста айдемын пӱрымашыже чапланыше еҥ-влаклан  ятыр шотышто шижтарыше пример семын лийын кодеш. Южгунам сай паша гыч удашке, уда сомыл гыч сайышке тошкалме татым шижын шукташат ок лийыс. Тиде татышке пӱтынь ӱмырнат шыҥен кертеш.      

«Теве кушеч тӱҥалеш чинче ойып гай муро…»

Ий-влак кавасе кайыкын чоҥештымыж семын ончыко эртат. Шеҥгелан кодшо пагытна муро дене шарнаш кодеш. Эн сылныжым, эн келшышыжым курымешлан калык чоныш шыҥдарен, кушкын толшо тукымлан кучыкта да эшеат у, сылне мурым шочыкташ полша.

Эртыше курымысо 80-шо ийлаште тыгаяк сылне да шокшо кумылым мыланна пӧлеклыш «Курымашлык вальс». 1978 ийыште Марисола школын кандашымше классышкыже куржталынам. Шошо каникул годым, Оно эҥерысе вӱдшорлак шаулен, пошкудо ялласе йолташ ӱдыр-рвезе-влак дене яра жапым эртаренна. Велосипедеш шинчын, ял гыч ялыш кудалыштынна, гитара почеш «Кто тебе сказал?», «Клён», «Прощай» мурым мураш тӧченна, «Битлз», «Ирапшен», «Ялла», «Самоцветы», «Песняры» ансамбль-влакын семышт почеш илышлан куанен куштенна.

А икана, мӧҥгыштӧ улмем годым, Марий радио дене «эртыше ныжылге жап»  нерген мурым кольым. Келшыш мылам тиде мут! Келшыш самырык йӱкан рвезын ныжыл семыш шыҥдарыме шонымаш:

…Куржам мый, куржам шочмо ялыш,

Вот тудо рашемын коеш.

А эртыше ныжылге жапым

Ончал савырналме шуэш… 

Келшыш шочмо ял дене пырля уло тӱням, шеҥгелан кодшо пагытым, шулдыраҥ авалтен,  ӧндал шупшалалме кумыл, чоҥештен куржмо ала куржын чоҥештыме шижмаш…

Тидлан ынде кумло утла ий эртен. Но Тимофей Петухов ден Валерий Якимовын йоҥгалтарыме «Курымашлык вальс» муро (калыкыште тудо «Автобус вашка шочмо ялыш» лӱм дене палыме) чонышко ӱмырешлан сото ӱшаным пыштыш. Тыглай мут-влак дене кередыме  сылнымут,  шымалык дене шерлыме сем савыртыш мыланна, нарашта ӱдыр-рвезе-влаклан, поро лийын кушкаш, ача-аван пӧлеклыме ош тӱнянам йӧратен илаш туныктыш. Тыгай шижмаш денак таче шарнен уштат икымше марий поэт-бардым мурызо:  Станислав Шакиров, Иван Смирнов, Татьяна Денисова, театрысе артист-влак: Виталий Шапкин, Венера Саввина, Валентина Васильева, Валерий Григорьев, писатель-влак Виталий Петухов, Геннадий Алексеев, Анатолий Тимиркаев, Геннадий Гордеев, Георгий Пирогов, Геннадий Сабанцев, журналист-влак: Владимир Изергин, Александр Абдулов, Сергей Захаров, Валерий Мочаев да молат. Шокшо шарнымашым шке чоныштышт аралат Кужеҥер кундемысе йолташыже-влак. Тимофей верч куанен да шортын, поро шарнымашым арален ила Шернур районысо Чылдемыр ялыште акаже - Екатерина Васильевна Куклина.  

Илен-толын, ты сылне мурым возышо айдеме илышнан куктежан корнылаж дене эртен, пӱрымашын утлен керташ лийдыме пундашкыже логалеш да, суртдымо-печыдыме, уремыште, подъездлаште мален, Йошкар-Оласе пазарыште кидым шуен шогаш тӱҥалеш манын, тунам нигӧат шоналтен огыл.  

Ах, ораде йоча пагыт!

Тимофей Васильевич Петухов 1952 ий 14 февральыште Кужеҥер район Купсола ялысе кресаньык ешеш шочын. Аваже, Анастасия Петровна,   Шернур районысо Кочанур ӱдыр лийын. Тудын ачаже ХХ курым тӱҥалтыште Шернур велне улан илыше семын чапланен. Кугу сурт оралтым кучен. Озаҥыш муным ужалаш коштын. Начи  8 ияш тулык кодын, аваже аза ыштышыла колен. Ачажат ош тӱня дене эр чеверласен. Начий да Метрий изаже тулыкеш кодыныт. Репрессий годым Метри,  илен кодаш манын, уло сурт-оралтым колхозлан пуэн. Тыге Начи йылт нимо деч посна кодын. Кужеҥер районысо Купсолашке незер ешыш Василий Афанасьевич Петуховлан марлан лектын. Но марий ӱдырамаш  ӧрын-лӱдын шоген огыл. Верысе туныктышо-влакын полшымышт дене суд гочын пӧрт пурам, клатым пӧртылтен да вӱма дене марийжын ялышке конден. Война деч ончыч пӧртым поген шогалтеныт, лачак окнам гына ыштен шуктен огытыл: сар тӱҥалын. Сар жапыште ик окна дене илен эртареныт. Василий Афанасьевич фронтыш каен. Эмганыше йолан пӧртылын. Ончыч колхозышто пашам ыштен, колхоз идымым оролен.

- Ачана уке лиймыж деч ончыч вуй корштымо дене чот орланен, 1969 ийыште нелын черланыме деч вара колен. Авам чылаже кандаш йочам ыштен. Нылытын гына илен лектынна, - шарналта таче Тимофей Петуховын акаже Екатерина Васильевна. - Алексей изайна латкуд ияш улмыж годым ФЗО-шко логалын. Тунемаш кайынеже улмаш, но виешак пашашке кучен колтеныт. Таче Украиныште ила. 14 январьыште 82 ийым темен. Кокымшо изам, Яков Васильевич, 1932 ийыште шочын. Ялыште  трактористлан пашам ыштен, 54 ияш колен. Мый ешыште кумшо лийынам. 1948 ийыште шочынам. 1952 ийыште Тимофей шочын. Авам тудым 46 ияш ыштен. Ынежат ыште улмаш. Юмо пӱрен да шочын. Авам колымыж деч ончыч омым ужын: ик ош комбемже ала-куш кая, колаш ок коло, но йомеш манын. Тиде Тимофейын пӱрымашыже тудлан тыге кончен улмаш… Авам 1984 ийыште поген оптенам. Тунам тудо 79 ияш лийын. Мый декем унала толын да, паралич перен, ик арням эше илыш…

64 ийыш тошкалше Екатерина Васильевна таче илышын сай-осалжым шке семынже акла. Самырыкше годым индеш ий Йошкар-Оласе Механический заводышто штамповчицылан пашам ыштен. Чылдемыр ял каче Валерий Куклинлан марлан лекмекыже, верысе комбикорма заводышто пашазылан, вара бухгалтер-кассирлан тыршен. Пелашыж дене кок икшывым куштеныт. Алексей Ежовысо техникумышто электриклан тунемын, Чылдемырыштак пашам ыштен. Кызыт элнан тӱрлӧ олалашкыже чоҥымо пашаш коштеш. Елена ӱдыржӧ Марий пединститутын йот йылме пӧлкаште шинчымашым поген. Таче йӱдвел кундемысе йоча садыште воспитательлан тырша.

Екатерина Васильевна витле ияш улмыж годым нелын черланен да илыш ден колымаш коклаште ятыр ий коштын. Ойган айдеме вес еҥын чон туткаржымат пӱсын шижеш. Ныжылгын ончал пелештымыже, куштылгын ошкыл колтымыжо чер нерген йӧршеш огыт шарныкте. Телефон дене йыҥгыртымем годым ӱдыржӧ трупкам налын, шонышым. Тунар самырыкын йоҥгалте йӱкшӧ. А суртышкыжо миен пурышым гын, озавате, ава лийшыжын колымо кече лӱмеш шарнымаш  сортам чӱктен, мелнам кӱэштеш ыле (снимкыште). Коҥга тул ончылно шогылтшылак, Екатерина Васильевна порсын гай кумылжым рончыш.

- Ме пеш нужнан иленна. Ача-авана инвалид семын коло теҥге пенсийым налыныт. Изанан пашам ышташ тӱҥалмекыже, изиш шӱлалтенна. Мыят тунемаш шым вашке. Паша денак аҥыртылынам. Изираклан, Тимошлан, чылан полшенна. Ешыште тудым Тымапи манына ыле. Украиныште илыше изам  Тимофей манын, а калыклан Тим лийын кодын, - манеш Екатерина Васильевна.

Но Тымапилан шке лӱмжӧ пешыжак келшен огыл, витне. Марий пединститутышто тунеммыж годым Шой-Шӱдымарий школыш практикыште шканже шке у лӱмым пуэн: тусо калыклан, икшыве-влакланат, «Тойвий» семын палыме лийын.  Кок тылзе тыге илен. Екатерина Васильевна илен-толын Тымапиетак кӱлеш лиеш ман чарен.  

Тымапи изинекак мураш-кушташ тале лийын. Тунам Шкетан лӱмеш театрыште Купсола гыч Валентин Петухов артистлан пашам ыштен. Моткоч уста артист лийын, маныт. Драма але комедий роль - чылажат калыкын кумылжым савырен. Артистка Лидия Комарова дене ешым чумыреныт. Таче Марий радион фондыштыжо «Алян мурыжо» ты артисткын йӱкшӧ дене йоҥга. Валентин изи Тимофейлан кумир семынак лийын. Но нине уста актёр-влакат кӧргӧ чон тулым кочо лем дене йӧртеныт. Нунын илышыштым нимогай спектакльыштат але модын ончыктымо огыл, шонем. Илышым куштылгын аклыше Лидия Комарова Валентин Петухов деч вес пӧръеҥ деке лектын каен. Валентин пӧръеҥ вуй дене кок ӱдырым йолӱмбак шогалтен. А Лидиям «у пелаш» манмыже  кырен пуштын…

А Тимофей чара йолан йоча пагыт годым кеҥеж еда артист-влакын толмыштым кугу родыж семынак вучен. Нунын пелен Йывансола олыкысо вӱд воктен шуко жапым эртарен. Изиракше годым, артист-влакын ончыкышт шогалын, мурен-мурен кушта улмаш. Икана артист-влак тудлан ик теҥге оксамат пуэныт. Тымапи пеш чот йывыртен. Тылеч вара артист лияш шонымыжо тудым утыр шулдыраҥден.

Тимофейын моло ялысе икшыве семынак кушкын. Моло семынак школышто  шинчымаш дене пойдаралтын. Шочмо йылме да сылнымутлан Йывансола школын туныктышыжо Е.И.Глушков кумылаҥден.

- Школышто тудым изинекак йӧратеныт, чаманеныт. Меат тудым йӧратенна. Ача-ава шоҥго лийынытат, ме иза-еҥгай шеҥгелне илыме гай иленна.  Авам мураш, веселитлаш йӧратен. Мый «молан мурет, ит муро» манам ыле. Тымапиат авам гай лийын. Кызыт пайрам годым ынде шкат мурем, ойла Екатерина Васильевна.

Очыни, Тимофейын изай-акай шеҥгелне кушмыжо тудым пушкыдо, эсогыл ныжылге кумыланым ыштен. Чын пӧръеҥ койышыжо – пеҥгыдылыкше! шагалрак палдырнен. Эртыше курымын 70-шо ийласе илышыжым шарналтен, тидымат палемдыде ок лий. Тунам ялысе калыкна пеле шужен да кылмен илен. Тимофейын ешыжат, ачаж колымеке, утыр нужнаҥын. Нужналык, Тимошын кап-кылжыланат одарланен кушкаш пуэн огыл. Тудо 15 ий марте пеш изи капан кодын. Нылымше класс деч вара Йошкар-Оласе икымше номеран интернат-школыш тунемаш колтынешт улмаш. Но «капше пеш изи, баянным кучен ок керт» манын,  налын огытыл.

Екатерина Васильевна кандаш класс деч вара Тимофейын Пермь олашке тунемаш пураш коштмыж нергенат шарналтыш. Марий Эл гыч самырык-влакым тӱшкан колтеныт улмаш. Поезд дене каеныт. Тимош варажым  кӱшыл полкышто шужен вожыл кийыме нерген каласкален. Пырля кайыше-влакше тӱшкан погынен кочкыныт, мутланеныт. Ик чолгарак корныеҥже рвезым мутланыктен тарватен кертын. Тимош деч «Кочкашет мо уло?» йодмылан, аважын пыштен колтымо, шем руаш дене кӱэштме, шӱрашан когыльым луктын. Корныеҥ-влак «Ой, пеш тамле, пеш тамле!» манын марий когыльым кочкыныт.

А индешымше классым тунем пытарымыж деч вара Тымапи ден Катя Украиныште илыше изашт деке унала коштыныт. Изашт сайын вашлийын. Тимофейлан мотор пальтом налын пуэн, тидым-тудым оптен колтен.

Тимошлан варенье банкым нумалтенам, каласкала Екатерина Васильевна.  Поездыш шичме годым ты банкетым шалатен. Варене йога, шырт-шорт йол йымалне шокта. Тунам Тимошым нигӧат ыш вурсо, «Молан изи йочалан янда атым кучыктенат? манын, мыйымак шылталышт. Поездыште нумалтышым оролаш, черет дене малаш кутыренна. Уговорым ыштенна: кайыме годым мый ом мале, толмо годым - Тимош. Могай тушто оролымо?! Кок йӱдшат мыламак оролаш логале.  Тимош  межнеч кушкын. Тудлан эре полшеныт, чаманеныт, пашалан шагал кычкыреныт. Ответственностьым кугун умылен огыл.

«Пашаште лушка чонемжат…»

Тимофей кӧргӧ чонжо дене сылнылык деке шупшылалтше рвезе лийын. Но ялысе рвезе тиде кумыл дене мом ыштышашым раш умылен огыл.  Лу класс деч вара кумшо гана шке пӱрымашыжым тергаш пижеш. 1969 ийыште, И.Палантай лӱмеш музыкальный училищышке тунемаш пураш тӧча. Но ты ганат  конкурсым эртарыше-влак рвезын искусство пиалан лийын кертмыжлан ӱшанен огытыл. Тунам Тимофей музыкальный училище деч тораштак огыл верланыше  Йошкар-Оласе икымше номеран технический училищыш миен пура. Ик ий тунем лекмеке, фрезеровщик специальностьым налеш, талук наре Йошкар-Оласе Инструментальный заводышто пашазылан тырша.

Йошкар-Оласе илыш Тимофейым ятыр шотышто вашталтен. Училищыште тунемме, тӱшкагудышто илыме йӧн уда лийын огыл. Чиктеныт, пукшеныт. Изи капан Тимошат ты ийлаште палынак кушкын каен. Кӱкшӧ да вичкыж капан, волгыдо чурийвылышан рвезе шке таҥашыж-влак коклаште ушан-шотан, ныжылге кумылан улмыж дене ойыртемалтын. Лишыл еҥ-влак коклаште тудо «мый эн моторжым, эн ушанжым, эн чаплыжым нулен лектынам» манын мыскарам ыштен. Ончыкылык пашазе тунам икымше гана кидышке гитарым кучен.

«Талынрак йоҥго рвезылык сем» 

1971 ийыште Тимофей Н.Крупская лӱмеш марий кугыжаныш пединститутын руш да марий филологий пӧлкашкыже тунемаш пурен. Шыжым, сентябрь тылзыште, студент йолташыже-влак дене пырля Медведево район «Семёновский» совхозын пасуштыжо олым тюкым машинашке оптеныт. Шурным сортироватлаш коштыныт. Пӧртылмеке, Николай Куклин ден Тимофей Петуховлан Венгрийыште, Ужгородысо национальный университетыште, родо-тукым йылмым тунемаш темленыт. Ты контракт шочмаште писатель Миклай Рыбаковын надырже кугу лийын. Николай Федорович тунам Марий Республикысе радио да телевидений шотышто комитетым вуйлатен. Мер паша семын Совет да Венгр келшымаш ушемын пашажлан мутым кучен.

Ноябрь тылзе мучаште кок рвезе Ужгородышто лийын.

Мемнам кок ийлан колтеныт, шарналта Анатолий Николаевич. -  Туныктышна-влак мыланна кугу ӱшаным кучат ман вигак умыленам. Мийышна, декабрьыште уже сессий тӱҥалын ыле. Тунамак Тимофейын почеламутым возымыж нерген пален нальым. Туныктеныт украин, венгр, немыч йылме дене, руш йылме посна предмет семын лийын. Мый педучилище да армий деч вара лийынам. А Тимофей мый дечем ятырлан самырык. Садлан кугурак семын тудлан эре полышкалаш логалын. Мый венгр-влак ден пырля иленам, тудо вес пӧлемыште. Моло-влак дене келшен илыме. Шыжым Марий кундемыште пареҥгым погымо гын, Венгрийыште виноградым. Паша деч вара погынен мурен-куштенна, веселан иленна. Кок ий пеш писын эртен кайыш. Тушто тунемаш кугу кӧргӧ вий кӱлын. Марий Элыш каникуллан толмо годым ме Марий пединститут программа почеш экзаменым кученна. Кок программа дене тунемаш, шке пашам радамым чаткан чоҥен моштыман. А Тимофей лирика-сентиментальный кумылан айдеме лийын. Тудым шочмо йылме наука шулдыраҥден огыл. Садлан Ужгород гычат икмардарак шинчымашан пӧртылын. Пӧртылмекат, нӧлталалт ыш керт. Институт гыч ятыр кумытан дене лекте. Тунеммаште айдемым цель ончыко вӱдышаш, а Тимофей почеламут возкалымыже, мурымыжо дене ӧрдыжкӧ лупшалтын…

Пӧръеҥ келшымаш ваш полыш кумыл дене сылне. Тыгай вашполыш  Анатолий могыр гыч эреак лийын. Тимофеят ты полыш кидым аклен. Ужгородышто икымше семестрыштак Тимофей сылнымут теорий дене «кокытаным» налын. Анатолий тидын нерген Марий мландыште нигӧланат ойлен огыл. Каникул деч вара угыч экзаменым кучаш полшен. 

Таче уке лийше йолташ нерген ойлаш Анатолий Куклинын чыла праваже уло. Нуно ӱмыр мучко Тимофей дене изак-шолякла иленыт. Кугурак семын Анатолий Николаевич пеҥгыде мут денат ойлен, поэтын уремыште кодмекыже, ятыр гана пукшен-йӱктен, малтен луктын, оксам пуэн. Марий кугыжаныш университетын профессоржо, филологий наука доктор, Марий Эл наукын сулло пашаеҥже Тимофейын илыш философийжым умыла веле огыл, эреак шижын ила да нимо шотыштат ок шылтале.

Кажне айдемын шке пӱрымашыже, чаманен пелешта тудо.  

Анатолий Николаевичлан Ужгородыштак тунемаш кодаш темленыт, аспирантурым сӧреныт. Но рвезе келшен огыл. Венгрла кутыраш тунем шушо кок йолташ шочмо мландыш пӧртылын. Анатолий Николаевич  кыртменак марий йылме наукышто шке йогынжым кычалаш пижын.  А Тимофей…

1970-шо ийлаште Йошкар-Оласе марий самырык тукым шошо-кеҥеж кастен Какшан воктенсе Марий паркыште мурен-куштен, жапым веселан эртарен. Институтышто Тимофей моло деч шымалыкше, шотан (йолташыже-влак тидым «интеллигент» мут дене палемдат) улмыж дене гына палдырнен. Мер пашашке ушнен огыл. Сераш тӧчымӧ почеламутшо-влак газет-журналыште койын огытыл, гитара ден шоктымаштат усталыкым але поген веле. Лачак чон кӧргыштыжӧ шинчалан койдымын поэзий кумыл шолын.

1972 ийыште Марий кугыжаныш университет почылтын. Тышкат Марий шӱлышан, рвезылык кумылан полко чумырген. Тимофей Петухов университетысе рвезе-влак: А.Васинкин, Г.Алексеев, Г.Александров, В.Якимов, О.Каликаев, Н.Алексеев, А.Сапаев дене палыме лийын. Тӱрлӧ концерт, театрласе спектакльлаште, сылнымут пайремлаште вашлийын, почеламут нерген мутланен, илаш тунемыныт.  Тиде кумыл Тимофейым  Марий кугыжаныш университет пелен почылтшо сылнымут кружокышко, «Сылнымут шыже» семинарышке  конден.  

Тудым калыкна 1975 ийыштырак палаш тӱҥалын, «Курымашлык вальс» мурым эфирышке лукмеке, тудым  «Марий Есенин» маныныт. Ту ийлаште тудын дек кугу чап толын манаш лиеш. Валерий Якимов, Геннадий Алексеев, моло поэт-влак дене пырля  жапым эртарен, ойла Анатолий Николаевич. Мый нылымше курсышто ешаҥынам. Тыге коклаштына кыл икмыняр лушкыдемын. Тимофей сай рвезе лийын, но илышым куштылгын ончен. Шке туткарже верч нигӧмат титаклен огыл. Весылан кӧранымашыжат йӧршеш ыш лий. Ме совет воспитанийым налше лийынна. Тунам Хрущев коло ий гыч коммунизмыш миен шуына ман ойлен. Тимофеят эрвел лыве семын чоҥештылын. Романтика шӱлыш ятыр еҥым тӧр корно гыч ӧрдыжкӧ шӱкалын.

Эртыше курымын 80-шо ийлаже тыгак гитара семӱзгарын чапланыме пагытше лийын. Совет ушемыште уста мурызо-бард, поэт Владимир Высоцкийын   логарым кӱрышт мурымыжо ятыр самырык рвезым ты семӱзгарым кучаш таратен. Тыгай кумыл денак сералтын «Ах, пагыт, пагыт!» (80 с.) книгаште Тимофей В.Высоцкийлан «Илыш «йокма» почелмутшо:

 

Ужынна да чытенна ме ситышын

Йӱштӧ шокшым, шере-кочымат.

Пагытын тулотыштыжо йӱлышым

Шке чон дене аклена тачат.

Икте порым наҥгая у курымыш,

Эн пытартыш шӱлышым тулен.

А, пудешт, чарна гын шӱмжӧ мурымым,

Илышыжым кӧ шукта сулен?!. 

…О, кузе Сандалык илыш волгыдым

Аралаш да наҥгаяш умбак?!

Марий кундемыште мурын куатле шӱлышыжым Владислав Куприяновын погымо вокал да семӱзгар ансамбльже шочыктен. Вера Смирнован, Ида Крылован, Майя Романован, Роза Рыбакован баян почеш муралтымышт дене пырля Маргосфилармоний пелен чумырымо «Элнет» эстрада ансамбль «Шонанпыл», «Роза-Розмарий», «Канде шинча» мурыжо-влак кажне кечын гаяк радио дене йоҥгеныт.

А тӱнямбалне Дин Рид куатле мурыж-влак дене чапланен. Илен-толын Тимофей Петухов ты эрыкан мурызыланат «Шӱмыштӧ шочшо маке» (Ах, пагыт, пагыт, 43 с.) почеламутым пӧлекла: 

Мый… мурем,

Йӱкемлан нигунам ом йод акым.

Шкеак семым луктам,

А шомакше эре ушыштем:

Кажнын чонышто тек

Пеледалтше чевер тыныс маке,

Тек мурат чыланат,

Дин Ридым йолташла уштен!

Тыгай саманыште кушкыныт марий эстрадын тачысе уста мурызыжо-влак: Василий Павлов, Олег Логинов, Станислав Шакиров. Ты шӱлыш Тимофей Петуховымат куктежан корно дене муро тӱняшке вӱден.   

Тимофейым институтын визымше курсыштыжо тунеммыж годымак, 1976 ий 17 февральыште, Марий Республикысе тӱвыра министерствыште методистлан пашаш налыныт. Тиде паша вер самырык еҥлан волгыдо ончыкылыкыш трамплин семын лийшаш ыле. Но… 

Курымаш муро тыге шочын


«Курымашлык вальс» мурын кузе шочмыж нерген эн сайын Тимофейын студент йолташыже, журналист да писатель Валерий Якимов пала. Тудо ятыр ий ончыч, пиалым кычалын, Ямал кундемыш ешыжге каен. Йӧратыме пелашыже, ӱдыр-веҥыже, уныкаже-влак дене пырля йӱдвел мландыште ила. Тимофей нерген  каласаш йодмемлан, тыгай серышым колтыш:

Марий Элнам ик семын йоҥгалтше лӱман вер-шӧр дене от ӧрыктаре. Теве Йывансоламак налаш. Икте уло Кужеҥер велне, весе - Юл кундемыште. Но нуным икгай лӱмышт гына огыл лишемда. Иктыштыже - Кужеҥер велнысыште - нимучашдыме талантан рвезе Тимофей Петухов шочын (тудо кӧ дене гынат палыме лиймыж годым чӱчкыдынак «Йывансола гыч улам» манеш ыле). Весыштыже - лачак саде мастар Тымапий йолташнан «Курымашлык вальс» мурыжо шулдырым налын.

Кече лекмым ужнет гын, эр кынел, маныт. А муро иланыме татым кунам эскерен шуктыман? Кажнылан тыгай йӧнжӧ огешат логал докан. Ты шотышто мый шкемым пиаланлан шотлен кертам, вет «Автобус вашка шочмо ялыш» мургорным нигӧн деч ончыч колынам. Чын, тидлан ынде шуко жап эртен. Ала-можо мондалтынат шуктен, но икте тачысе семын шинча ончылнем сӱретлалтеш: Тимошка, вуйжым шорынрак кудалтен, кӱшкӧ-кӱшкӧ, тудлан гына кончышо сандалык пундашке шинчам пыч ыштыде онча да пуйто тушто Юмын ойжо почеш возалтше почеламутышко лывырге семым ешара.

А лийын тиде мыйын шочмо Карай ялыштем. Мемнам, кодшо курымысо студент кашакым, пешак сай койыш ушен ыле: пайремлан мо але тыглай каныш кечылан икте-весе деке унала кудалышташ йӧратенна. Тимошын Йывансола Купсолаштыже мыняр гана лийме, шотленат ом шукто. Шке ялышкемат тудым унала ятыр гана намиенам. А тиде гана амалжат, манмыла, амалым луктын: лишыл йолташнам, пединститутышто тунемше Василий Чузаевым, салтакышке ужатенна. Мӱндыр да куштылго огыл корныш тарваныше Васлий тоснам мемнан миен лекмына, ай, куандарыш вет! А меже яракида огыл: йӱдвошт коман мелна семын переген-семален кӱэшт лукмо муро пӧлекланна самырык некрут эшеат чот куаныш.

Йошкар-Олашке пӧртылмеке, у мурына моло йолташмытланат келшыш. Шуко жапат ыш эрте, мемнам Марий радиошко ӱжыч. Поэт Семён Николаевын ямдылыме ик передачыште «Курымашлык вальс» икымше гана йоҥгалте. Ом шылте, тӱҥ мурышыжо Тимош шкежак ыле, мыйже йӱкем пыртак ушкаленам да гитара дене семкылым вӱденам. Мут толмашеш гына огыл, чоным почынак тауштен каласем: тудо жапыште лач Семён Васильевич мыланна, сылнысем-сылнымут кумылан ятыр рвезе ден ӱдырлан, йолӱмбак шогалаш полшен, поэзий садвечышке корным ончыктен. Тудын, ӱшандарыше тептеран, сылнымут пылпомыш коклаште ӱмыр мучко чоҥештылаш кумылан, ик кресэргыже Тимофей Петухов ыле. Ӱмыржо гына тудыжын кӱчыкрак улмаш, калтак…

Тиде вальсын шочмыж деч вара Тимофей эше ятыр мурым шочыктен. Нотым пален огыл гынат, сем савыртышым лукташ аптыранен огыл. Гитара дене шоктен моштышо йолташыже-влак нотым сераш полшеныт. Тыге тудо калыкланна «Йӱштӧ Чолпан», «Айста мурена», «Пеленемак шынден наҥгаем», «Пӧртыл мӧҥгеш», «Сӧрвалем», «Шоналтет уке», «Эргым, папалте» муро-влакым пӧлеклен. Авторын куштылго йылман почеламутшо композитор-влакымат пашалан таратен. В.Алексеев «Йӧраталмым ит чарне», «Уралысе омо», И.Егоров «Лӱҥгалтыш», «Тыгат лиеш улмаш», Д.Исламов «Мом сӧрет?», «Рвезе шулдыр», «Тый декет мужыр йӱксӧ», С.Шакиров «Шочмо ялем», «А мый кызытат йӧратем», «Ӱшанле куан» муро влакым сереныт. Тылеч посна Марий радион фондыштыжо поэтын лудмо сылнымутшо аралалтеш. Таче мартеат композитор-влак почеламутшылан у деч у сем-влакым келыштарат.

Тимофей «Курымашлык вальс» мурыж дене шканже шке памятникым шогалтен, ойла Марий радион музыкальный редакторжо, журналист да мурызо Р.Данилова. Ту жапыште кажне муро эфирыш лекме деч ончыч тергыме шокте гоч эртен. Писатель да композитор ушемыште каҥашыме  деч посна ик мурат эфирыш лектын огыл.

Мый лӱдде ойлем: арака стакан пундашке талантан еҥым ме шке шӱкена. А кунам тудо волен кая, тунам полыш кидым пуышо иктат уке. Тиде корным мый шкежат эртенам. Аракам темен шогышо айдеме нигунамат шкенжым титаканлан ок шотло. Мыйын вожылшашем уке, уло чоным почын ойлем. Тале еҥ эре кӧлан гынат мешая. Талантан айдемын корныжо моткоч неле.

«Илыш имньым, налын сапыш,

Писын шупшылам…» 

1980-шо ийлаште чатка кап-кылан, волгыдо уш-акылан Тимофей Петухов марий тӱнянам шӱдыр семын волгалтен. Почеламутым возымыжо, семым келыштарымыже, устан мурымыжо калык пагалымашым, кугу чапым шочыктен. А чап тугай торжа койышан улмаш. Айдемым тунар терга: вияным эше виянракым ышта, лушкыдым шалатен лунчырта.

Тӱҥалтыште ала-могай усталыкше уло манын ӱшанен омыл. Так гына койышлана, шоненам. Кунам радио дене «Курымашлык вальсым» кажне кечын йоҥгалтараш тӱҥальыч, ӱшанышым, каласкала Екатерина Васильевна. Тимофей пеш кутырызо лийын, тудын аптыранымыже уке гаяк ыле. Марий паркыште тудын деке лишкыже мияшат ок лий ыле. Йырже мӱкшла ӱдыр-рвезе-влак чумыргеныт.

Кушто Тимофей, тушто ӱдыр-рвезе-влак, тушто мурымаш-куштымаш лийын, ешара журналист Сергей Захаров. - Тудым театрлаште, кевытлаште, техникум ден училищылаште - чыла вере паленыт. Вашлиймашке пагален ӱжыныт. Ӱдыр таҥжат йырже шукын пӧрдыныт.   

Культура министерствыште Тимофей 1977 ий август марте  пашам ыштен. Кучем сомыл Тимофейым шулдыраҥден манаш ок лий. Мӧҥгешла, тиде – шӧртньӧ четлыкыш пуртен шындыме семынак лийын. Пушкыдо кумылан, эрыкын ямжым шижын шуктышо рвезе илышым йылт вес шӧрын гыч ончен  да кучем пашашке шупшылалт кертын огыл. 1977 ий сентябрь гыч  1978 ий июнь марте Марий книга савыктышын корректоржылан пашам ыштен. Июльышто Марий радиош корреспондентлан куснен.

1978 ий шыжым Тимофей Петуховым театрын артистше-влак дене вашлиймашке ӱжыныт. Чапланыше мурызо-поэт Ужгородышто тунеммыже, сылнымутым йӧратымыже нерген каласкален, шке мурыжым мурен. Рвезым театр вуйлатыше-влак ужде кодын огытыл. 1979 ий 11 январьыште тунамсе тӱҥ режиссёр Сарра Кириллован ӱжмыж почеш тудо Марий театрын драма артистше семын пашашке толеш.

- Ме «Советский» унагудын нылымше пачашыштыже иленна, - каласкала Тимофейын театрысе йолташыже, таче Марий культура рӱдерым вуйлатыше В.Григорьев. - Театрыште шкешотан ансамбль гайым погенна. Михаил Романов - бас гитара, Тимофей - ударник, мый синтезатор дене шогылтынна. Шке группынам спектакльлашкат шыҥдараш тыршенна. Спектакль деч вара, гармонь олмеш эстрада семым мурен-мурен, калыкым  куштыктенна. Тунамак Сарра Степановна Вера Бояринован йомакше почеш «Овда» спектакльым ямдылен.

«Овда» поэтический притчын премьерыже  1979 ий 13 октябрьыште лийын. Спектакльым театрын тӱҥ режиссёржо С.Кириллова ден артист Ю.Рязанцев шынденыт. Семым композитор А.Яшмолкин возен. Эрвикам В.Саввина, Сайвийым В.Васильева,  Оканчым Н.Османова модыныт. Тимофей эпизодысо рольым, Сайвийын шольыжым, веле модын гынат, шоктен-мурымыж дене ончышын кумылжым савырен. «Овда» зритель-влакым Кӱдыроҥгыр кугыжанышыш пӧртылтен. Чын йӧратымашын акше нерген шарныктен, илышыште вашлиялтше осалым порылык дене сеҥаш ӱжын. У притча дене театр бытовизм манме ситыдымаш деч кораҥаш тыршен.

Ты жапыште театрын репертуарыштыже Н.Айзманын «Кай, кай Йыванлан», С.Николаевын «Салика», Н.Арбанын «У муро», С.Чавайнын «Мӱкш отар», М.Рыбаковын «Морко сем», В.Гороховын «Кугезе муро» пьесышт почеш спектакль-влак лийыныт. Тимофей кӱчык жапыште репертуарыш ушнен. Чыла гаяк спектакльыште сценышке лектын. Но калык ушеш Сер.Николаевын пьесыж почеш шындыме «Салика» спектакльыштыже Эчукын рольжо дене кодын.  

Мый тудым «Саликаште» модмыжым гына шарнем, - ойла Марий Элын калык артисткыже В.Саввина. Пеш романтика шӱлышан эрге ыле. Йӱкшӧ баритонжак огыл, но лирическо-драматический мурылан келшыше. Тольо ошалге чуриян, шара шинчан самырык еҥ. Шем свитерым чиен ыле. Кужурак кудыргалше ӱпан. Кӱшыл шинчымашан, театрым йӧратыше лийын. Шкенжым пеш порын кучыш. Мыйым эре «акамла чучат» манеш ыле. Эчук рольым пеш сайын ыштыш.  Артист пашалан тунемдымыжым шотыш налаш гын, ты пашаж нерген кугешныде ойлаш ок лий. Эчукын рольым чоҥаш тудын шке чон лыжгалыкше,  моторлыкшо, яндарлыкше полшен. Тиде роль дене тудо калыкнан, тек кӱчык жаплан, йӧратыме артистышкыже савырнен.

Икана «Саликам» кечывалым ончыктеныт. Тимофей ош тувыр-йолаш, йыдал дене сценышке лектын. Шке вургемжым гримёркеш сакен коден. Спектакль деч вара вуремым вашталтен чияш пурен костюм уке. Вор шолышт каен. Пинчак кӱсеныштыже Тимофейын документ кийымымат вор ужын шуктен огыл. Тунамак милицийыш увертареныт да вокзал воктен ужалаш тӧчышым кученыт.

Эчукым модаш Тимофейлан тунаржак неле лийын огыл, очыни. Шкежат пеле тулык кушкын. Волгыдо ӱшан дене чонжо илен. Эчук гаяк илышын шере-кочыштыжо чыным кычалын. Тидын дене ончышын кумылжым савырнен кертын. Икана ик пӧръеҥлан Тимофейын модмыжо тунар келшен вашеш иктаж-мом пӧлеклымыже шуын. Пеленже нимоат лийын огылат, буфетыш каен да йошкар арака кленчам сценыштак кучыктен.   

1980 ийыште Тимофей эше ик гана, артист лияш шонымыжым тергышыла, ГИТИС-ышке тунемаш ӱдыр-рвезе-влакым погышо жюри ончыко лектын. Но ий-влак шке пашаштым ыштеныт. Тунемаш утларакшым нӧргӧ ӱдыр-рвезе-влакым налыныт. Тимофей тунам 28 ияш лийын. Ийготлан кӧра ты шонымаш дене ынде йӧршешлан чеверласаш пернен.

Тимофей пеш уста личность лийын, ойла В.Григорьев. Ик могырым, тудо шке воктекыже муро дене еҥ-влакым чумырен. Вес могырым, тудын поэзий йолташыжат шукын лийыныт. Усталыкше тышечат койын: чаркамутым ик-кок татыште почеламут семын келыштарен. Тудым калыкна чынак йӧратен. Пайремлашкат чӱчкыдынак ӱжыныт. А пайремыште эреак чарка дене сийлымаш…

Тимофей пеш поро ыле, мутым шуя В.Саввина. Осалже йӧршеш лийын огыл. Тудо эре поэзий дене илымыла чучеш. Экшыкше подылмыжо гына. Тидлан верчынак театр гыч каяшыже перныш. Йӱаш йӧратышылан аракам темлымак ок кӱл да... Чаманет гына, тыгай пӱрымаш дене илымыжлан.

Тыге… Тимофейым шарныше еҥ-влак чыланат тудын порылыкшым палемдат. Мыят поро улам. Журналист корныштем ма, сылнымут  пайремыште ма, але тыглай уна лийме годым оза-влак моткочак сийлаш йӧратат. Чай дене шагал годым серлагат. Утларакшым рушын кочо  вӱдшым темалтат. Озан кумылжым кодаш огыл манын, «эм лийже» шонен, мыят подылам. Ик гана… Вес гана шуненак пижыт гын, ӱскырт койышемым ончыктем. Садлан мыйын нерген «торжа улат», «койышланет», «мемнам от шотло» ойлат.

Южыжо «От йӱ гын, пеледышым йӱктем» манашат ок ӧр. Мый эре шарнем: мыйым мӧҥгыштӧ ешем вуча. Весымат ом мондо: калыкна мутын ю куатшым кучылташ моткоч уста. Яллаште тачат «Лудо логар гоч йӱктымӧ» нерген тугай манеш-манеш коштеш!.. Колышт ӧрат.

Ала-молан южо еҥже уста еҥ дене пырля подылмым кугу пагалымаш семын акла. Ончет гын, пырля подылаш шонышыжо шукын улыт, а уста еҥже шкетыс.  Чылашт ден йӱын шуктет гала?..

Тимофейынат изин-изин подылмыжо тӱжем дене лийын. Ик гана тазалык верч подылын, вес гана еҥ кумылым кодаш огыл манын, кумшо гана… Тудым кочо вӱд деч аралыше ешыже, мӧҥгыштӧ вучен шинчыше пелашыже, икшывыже лийын огытыл. Подылшо еҥын порылыкшо мыняр стакан деч вара осал черыш савырна, тидым нигӧат ок эскере.  Тыге лектеш: арака стаканым кучымо годым поро лияш сайжак огыл.

Театрыштына Тимофей гай поро Володя Богданов да Валентин Петухов гына лийыныт, очыни, иктешла В.Саввина. Нунынат пӱрымашышт тыгайракак лийын. Ала-молан поро-шамычше арака деке пешак лушкыдо лийыт...

2007 ийыште, Тимофейлан 55 ий теме годым Марий телевиденийын журналистше Г.Гордеев Тимофей Петуховым «Чон почын» передачыш ӱжын. «Мом йӱаш йӧратет?» йодмылан Тимофей ӧрде вашештен: «Памаш вӱдым». Но илышыште Тимофейлан памаш вӱдым темлыше кеч ик еҥ лийын мо? Ала…

Театрыште Тимофей 1984 ий 19 июнь марте пашам ыштен. «Личный карточкыштыжо» пашаш лекдымыж нерген икмыняр палемдымаш аралалт кодын. Тунамсе Трудовой кодексын 33-шо статьян 7 пунктшо почеш театр администраций тудым паша деч утарен. «Личное дело» манме папкым архивыште муын огынал. Театр гыч кайымаш, йӧратыме паша деч посна кодмо черле чонан  Тимофейын илышыштыже икымше кугу трагедий лийын. 

«Пелашемлан» 

Тимофейын йырже ӱдыр-влакат мӱкш гай шолыныт. Тудо нигунамат ӱдыр таҥ деч посна илен огыл. Икте кудалтен але шкеже шӱкалын гын, тунамак весе лектын. Ийготым погымо дене Тимофеят ешым чумырымо нерген шонен.

Тымапийын ик ситыдымашыже лийын: тудо ушкалаш йӧратен. Садланак ӱдыр-шамыч ятырынже тудын деч шӧрленыт, очыни, палемда акаже.

Марий театрыште пашам ыштымыж годым тудо Лидия Алексеевна Танаковам (кызыт Острякова) вашлийын. Тудлан «Пелашемлан» (Ах, пагыт, пагыт», 62 с.) почеламутым пӧлеклен:  

Муро йӱк ден пырля олык лапыш волем -

Ал пеледыш лият ончылнем.

Ал пеледыш аршашым погем кидышкем,

Но кошта тудым кече вашкен.

Вуйжым сакыш пеледыш, шинчажым шылтен,

Титаклен пуйто, шолып вурсен.

Кече дечын шылтен, куржым мый мӧҥгышкем,

Но мардеж кид гычемак кышкен. 

Ал пеледыш гай ыльыч, улат мыланем,

Но кузе шӱм пелен аралем?

Телымат, шошымат шӱм-чон пеледышем,

Ой, кузе илышем пӧлеклем?..

Почеламутышто Тимофей лудшо ончылно чонжым пӱтынек чараҥдыме гае почын. Тудо шӱм-мокшге, манме гай,  еш дене илаш шонен. Но шкеже ты ошкыллан ямде лийын огыл. Тудо пален огыл, кузе ты ӱдырамашын илышыжым сылнештараш, шинчен огыл, кузе ешыште кажне кечын йӧратымыжын кумылжым кӱшнӧ кучен аралаш. 1990-шо ийлаште муро да почеламут дене тудо ешым йӱктен-пукшен кертын огыл. Тидым Тимофей вигак умылен шуктен мо, ала. «Курымашлык вальс» мурын шочмыж годым   Марий радиошто самодеятельный композиторын мурыжлан 90 теҥгем, профессионаллан 120 теҥгем тӱленыт. Тыглай поэтын почеламутшо 70-80 теҥге шоген гын, лӱмлӧ поэтын - 120 теҥге. Мурызыланат тыгаяк акым тӱленыт. Лектеш: ик муро – кум тылзаш пашадырым конден. Тунам В.Куприянов Марий радион эн гонораран авторжо лийын. Тимофеят тӱҥалтыште тыгай оксам налын шуктен. Элнам пужен чоҥаш пижмеке, тиде йогын вучыдымын кӱрылтын. Но Тимофей пытартыш кечыж марте гонорарым вучен да ӱшанен.  А илыш вашталтын. Таче радио ден телевиденийлаште, концертлаште автор-влаклан оксам тӱлымӧ огыл, лӱмыштымат огыт ойло. Мутлан, мыйын мутлан возымо 20 наре муро эфирлаште, концертлаште йоҥга. Мылам тений витле ий темеш. Но але ик мурыланат нимогай оксамат налын омыл…  

Тимофей шке йӧратымыж верч кучедалаш ямде лийын. Ойлат, ик уста сӱретче тунам Лидия Алексеевна ӱмбаке шинчам пыштен улмаш. Тимофей ӧрын шоген огыл, сай «отпорым» пуэн.  Еш нерген шонымыжым 1985 ийыште серыме автобиографият пеҥгыдемда:

«Женат. Жена, Танакова Лидия Алексеевна, работает паспортисткой в Ленинском РОВД. Сын, Петухов Александр Тимофеевич, учится в первом классе» - серен тудо.

Тимофей Лидия деч, шергашым чиктен, марлан лекташ йодын огыл.  Ӱдырамаш тунам шкет ава семын эргым куштен. Тиде эргым Тимофей шке эргыж семынак ужын. Коклаштышт умылымашат лийын. Автобиографийыштыже рвезын ача лӱмжымат «Тимофеевич» ман серен.  

Лидия Алексеевна рвезе годсо моторлыкым тачат йомдарен огыл: кутырен, ончал колтымыжо кажне айдемын кумылжым савыра.

 Мый Тимофейым ончычат паленам. Икымше пелашем, Валерий Соловьев,  Марий кугыжаныш университетыште агрономлан тунемын. Кугу капан спортсмен ыле, ече дене куржталын. Ме тудын ден 1976 ийыште ушненна. 1977 ийыште эргым шочын. Валерий Тимофей дене палыме лийын. 1981 ийыште вуйдорык чытырналтме дене марием колен. Тунам тудо  29 лийын.

Лидия Алексеевна шочынжо Киров область, Пижан район, Сидоркино ял гыч. 1953 ийыште шочын. Ешыште ныл ӱдыр, ик эрге лийыныт. Кандаш класс деч вара Йошкар-Олашке толын да токарьлан Механический заводыш пашаш пурен. Кас школышто кыдалаш образованийым налын. Марлан кайымекыже, паспорт вашталташ миен да паспорт ӱстел вуйлатыше почеркшын моторлыкшым шекланен шуктен. Пашашке мияш темлен. Тыге милиций пашаш логалын.  1980-1985 ийлаште заочно Марий кугыжаныш пединститутын руш филологий пӧлкаштыже шинчымашым поген. Туныктышо лияш шонымо дене огыл, а милицийыште аттестацийым эрташ кӱлмылан кӧра институтым тунем лектын.

Марием колымеке, ийжым раш ом шарне, йолташ ӱдырем дене спектакльым ончаш театрыш миенна. Копцев ала-мо мыланна ӱжмашым пуэн. Коктынат йошкар платьым чиенна, уна-влакын ложыштышт шинченна. А Тимофей ту кечын спектакльыште модын огыл. Чиен, театр гыч лектына, тудо фойеште мемнан деч йодеш: «Ӱдыраш-влак, те вет йошкар платян шинчеда ыле?» Да, манам. Тыге почешна тӱшкагудо марте тольо да тольо. Миен шуынна, ойла: ой, тыште акам ила. Катя акаже  тӱшкагудышто илен. Тыге палыме лийынна.

Вара Лидия Алексеевналан тунамсе «Ёлочка» кафе ӱмбалне изирак пачерым пуэныт. Тимофей тышке корным такыртен. Шкем шот  дене кучаш  товатлен, илаш пурташ йодын. Ӱдырамашат келшен. Но илышыште ме ик семын шонена, шукыж годым вес семын лектеш. Тимофеят ты шотышто суксо лийын огыл.

Ик кече айык,  вес кечын подылшо, кумшо кечын йӱшӧ… ойла Лидия Алексеевна. Ме Катя акаж дене шуко гана шинчын шортынна,  мом ышташ пален огынал. Катя «Ала тый кучен кертат?» манын, мыйым шуко гана сӧрвален.  Икана подкинде гай оваргыше, канде-канде чуриян толын. Ната Бабушкина лӱмеш садыште кыреныт улмаш, тамакым йодыныт. Карл Маркс уремыште илыше Валентин Петухов мушкын, тошто вургемым чиктен колтен. Ятыр жап уремыш лекде кийыш…

1990-шо ийлаште Шочмо элна дене пырля Тимофеят илышын  пундашкыже шуҥгалтын. Пашадыме, социально аралалтдыме еҥ-влак уремышке лектын, перныл коштыныт. Пуста кевыт,  шуко тылзе дене пашадар деч посна илыме ала-могай виян еҥымат пунчалын. Тунам шочмо калыкна карме гае колен. Тунамсе илышлан акым Тимофей «Чыганла тауштем» почеламутышто  тура каласен.   

Да, Тимофей тунам моло семынак еш дене илаш шонен. Но, арака чер ден кепшылалтше, кузе ты осал деч утлаш, пален огыл. Лидия Алексеевналан ятыр гана аракам йӱаш огыл, паша дене илаш товатлен, но кажне гана шуялтыме арака стаканым шкеж деч шӱкалаш вий шутен огыл.

Тудо тунам сайынак черле ыле. Эн шукыжо арня йӱде чытен гын веле?... Йӱшыж годым йӱд мучко ок мале. А мыйын эрге. Шкет кушташ толашем, кок-кум пашаш куржталам. Пуртымым чарнышым. Тудо омса воктене шурген-шурген толаша. Шкеже орлана, весын чоным витара. Икмыняр жап ялыште илыш, пӧртылмекыже, «Ом йӱ» манын сӧрыш, вара адак…

Лидия Алексеевна 43 ий паша стаж дене кок ий ончыч пенсийыш лектын. Тышечын 29 ийже кугыжаныш службышто. Кызыт «Таир» санаторийыште воспитательлан пашам ышта. Латкум ий ончыч военныйлан марлан лектын. Пелашыже - Йошкар-Оласе шӧр завод вуйлатышын алмаштышыже.

Ойго толмо але нойымо годым марий интеллигенцийлан у шӱлышым налаш эреак шочмо вер полша. Театр гыч кайымекыже, паша деч посна кодшо Тимофеят шочмо кундемышкыже, ӱмыр мучко тудым шке эргыж семын вашлийше Йывансолашке, каен. Тыште тудлан эҥертыш семын Каменщиковмыт еш лийын.  Тыште тудым Йывансола ялысе культура пӧртыш пашаш налыныт. Ту ийын «Мурсескем» ансамбль лу ияш лӱмгечым палемден. Тимофей ты пайремлан ямдылалтме паша дене шке ойгыжым шӧрен. Шкеак сценарийым келыштарен. Марий телевиденийыште «Мурсескем» ансамбльын ту жапысе мурен-куштымыжо уло. Тимофей калык коклаште тӱмырым пералтен чӱчкалта.  

«Ах, пагыт - мундыра ондалчык» 

1985 ийысе У ий деч ончыч  Тимофей Петухов угыч олашке пӧртылын. Икмыняр жап ялыште илымыже волгыдо шӱлышым пуртен. Тудо Лидия Алексеевна деч (мынярымше гана?!) «Ынде ом йӱ, илаш пурто» йодын. 21 январьыште «Марий коммунын» газет редакцийын корреспондентшылан пашашке пурен. Ончыч партий паша, вара совет паша отделыште тыршен.

Ме утларакшым еҥ серыш дене пашам ыштенна. Вуйшиймашан серыш пура - тергет, шымлет, савыкташ ямдылет. А шканна сераш жапшат ок код ыле. Тимофей моло семынак пашам ыштен. Серыме йылмыже лывырге лийын, каласыш ту жапысе пӧлкам вуйлатыше В.Изергин. Йодмым чаткан шуктен. Пашажым ыштен мошта ыле. Но паша жапым пудыртылмыжлан шылталаш логалын. 

Паша жап манме шотышто… Творческий айдемылан - тиде сорлык. Имньым сорлыклымо семынак. Адакшым Тимофейлан ты пӧлкалаште пашам ышташ келшен манаш лиеш мо? Эрыкан поэтлан партий да совет йодышыжым кузе ӱшаненыт, ӧрам веле. Садлан тыште ала-могай кугу паша лектыш нерген ойлышаш уке. 1985 ийысе газетлаште улыжат 2-3 публикацийже, кок почеламутшо савыкталтыныт. Молыж годым утларакшым еҥ серыш дене пашам ыштен. 

Тиде ийынак, май тылзын 6, 7, 8 кечынже, Тимофей пашаш толын огыл. Тунамсе «Паша кодекс» ты ситыдымашлан вигак паша деч утарен. 11 майыште поэтын койышыжым редколлегий ден профкомышто каҥашеныт. Тунамак 39-ше номеран шижтарымашан приказ шочын. Тимофей вашмутым серен:  

 

Мый, Петухов Тимофей Васильевич, кум кече пашаште лийын омыл. Числаже – 6, 7, 8 май. Молан? Нимыняр шоякым ыштыде, вашештем.

Визымше майыште, пашадарым налмеке, пелашем мый декем тол да оксатым пу манын, ойлен ыле. Корнышто (вик ойлаш гын, Ленин площадьыште)  кызыт Москваште скульпторлан ыштыше Дмитрий Половниковым, воктен ялысе йолташемым, вашлийынам. Тудо мыланем кечывал кочкышым ышташ, «Таирыш» пураш темлыш. Кочкын лекмеке, пеленже ик кленча коньякым налын ыле. «Ужатет мо?» - манеш. Йӧра, шонем, лу ийлан ик гана веле толат. Поезд тарваныме деч ончыч купеште тудден пырля подылаш перныш. Ужатымеке, мӧҥгӧ каяш лийым. Кӱртньӧ корно воктен мӧҥгӧ велыш ошкылмо годым нылытын вашлийыч, шупшаш йодыч. Пуышым - тыгыдым йодыч. Уке, ойлем. Муат, маныт. Иктыже мушкындым чумыртыш, весыже полшыш, кумшыжо ешарыш, нылымшыже кӱсеным эрыктыш. Иктыжын чурийжым шарнышым. Шоналтышым, ватын паша верыштыже (паспорт ӱстел) фотосӱретшым садак кычал муам. Адакше тудо 1969 ийыште 1-ше №-ан училищыште тунемын.

А кастене мӧҥгыштӧ ӱдырамаш дене каргашымаш. Кушто оксат? А оксаже шагал огыл ыле: кудло кандаш (68) теҥге.  Кай, манеш. Илаш шонет арет да пуэт…  

Эрлашыжым эрдене ойлем: кузе тыге пашашке каем? Лучо пашашке звонитле. Справкылан огыт ӱшане. А радикулит манын, врачым ондалаш ом тӱҥал. А шкеже кечывал деч вара икте дечын кӱсынлынем ыле - уке, весе дечын - уке.

Шоналтышым, 7 майыште, йодмашым серем. Но уке, пашашкат толде ок лий. Уке гын, мом ышташ тӱҥалат? Кушко кает? Кает тыйын кырча-марча почеламутетымат тетла печатлаш огыт тӱҥал. Издательствыш ямдылыме сборникетат, илет гын, ныл-вич ий кияш тӱҥалеш.

Мучаш. Титакан улам. Лиеш гын, «Строгий выговор» дене серлагыза, моткочак йодам. Пытартыш гана йодам, сӧрвален. Шкеат паледа, творческий айдеме шинчавӱдым ӱдырамаш семын ок лук, но тудын кӧргыштыжӧ пожар дечат чот йӱлен кертеш.

А илашыже мый эше шот дене тӱҥалынам веле, шонем. Кораҥдаш куштылгырак, умылаш да полшаш кеч-кунамат неле.

11/V -85  Т.Петухов. 

Ме чӱчкыдын арака дене чоннам лывыртена, шонена. А ончет гын, шӱм кылнам тӱҥден шупшыл шындена. Пыҥ-ҥ манмешке!  Роп шоктымешке! Рокым тарватымешке! Культура да искусство аланыште мыняр талантан, уста еҥ арака дене  ӱмыржым кӱрльӧ?.. Пытартыш ийлаште гына мыняр уста айдеме, калыкнан йӧратыме шочшыжо, йӱлышӧ чонжым лыпландарен кертде, ош тӱня гыч кайыш? Кум ий ончыч родо-тукым калык-влакын кугу форумыштышт, Валентин Колумб нерген ойлышыла, эстон писатель Арво Валтон «Аракам йӱын колымаш - тиде шке калык ончылно кугу преступлений» ман иктешлыш. Уста улат гын, ты усталыкым шочыктышо шочмо калыкет нерген эн ончычак шоныман, мане!..

Редакцийыште Тимофейын паша жапым пудыртылмыжым ятыр гана проститленыт. Проститленыт да илышыште лекше тӱрлӧ кырча-марча йодышыжым тӧрлаш полшеныт. Тидым ик гана огыл редацийын фондшо гыч окса полышым пуымат пеҥгыдемда. Но черле айдеме, шке титакшым умылен гынат, шкенжым шке ару да чын корныш шогалташ вийым муын огыл.

1986 ий 29 ноябрьыште Ленинский райсоветын милицийже гыч редактор лӱмеш серыш пурен:

14 октября 1986 года гр-ин Петухов Т.В., находясь в нетрезвом виде, около 24 часов пришёл к своей знакомой Танаковой Л.А. и стал стучаться в дверь. Открывшая на стук мать Танаковой попросила его прекратить хулиганить и идти домой спать. Но Петухов продолжал шуметь, чем причинил беспокойство жильцам дома № 26 по улице Коммунистической. Мать Танаковой была вынуждена позвать из соседней квартиры Кудрявцева Сергея, чтобы он помог успокоить гр-на Петухова. Кудрявцев предупредил его, чтобы он шел домой, но Петухов устроил с ним скандал, который перерос в драку. Проходившим нарядом милиции нарушитель общественного порядка был задержан.

Серышыште Петуховын койышыж нерген пашаче ешыште каҥашаш да ыштыме мера нерген милицийыш увертараш йодмо. Тидын деч вара Тимофей редактор М.Байковлан угыч тудым умылаш сӧрвален:

14 октябрь деч вара мый гражданка Л.А.Танакова дене илымаш уке. Ленинский РОВД гыч колтымо кагаз тудын йылмыже дене возалтын. Мыйын ойырлымем деч вара «полшаш» шонымыжлан тау! А милиций отдел гыч толшо кагаз дене келшышын, кугу титакем лиеш гын, мый нунын денак наказатлыме лиям ыле.

31/IX -86 ий. Т.Петухов.

Тидын деч вара Тимофей журналист йолташыже-влаклан вес умылтарымашым серен да чыла шотыштат «Пелашем» манме ӱдырамашым титаклен. Тыгодым  шке ситыдымашыжым, шке чержым йылтак шижын огыл. 

…Еш илышыште лийше чыла отношенийым, шинчаваш ончен, луктын каласкалаш моткоч неле. Молан манаш гын, шуко шӧрынан да кид парня дечат шуко йыжыҥан тиде кыл кок айдемын уш-акылже, койыш-шоктышыжо, мланде валне улшо тӱрлӧ йодыш дене пеҥгыдын кылдалтын. А кунам ик ешыште пырля илыше пӧръеҥ ден ӱдырамаш коклаште ала-могай умылдымаш шырпе семын ылыжеш да тудыжо мемнан обществын йодмыж дене келшыдыме пожарыш савырнаш тӱҥалеш гын, жапым шуйкалыде ойырлаш кӱлеш.

Мый денемат лач тыгак лийын. Ныл ий пырля илымек, ик ӱдырамашын гына шинчажым ончен, йылмыжым колыштын да чыла тӱрлӧ койыш-шоктышыжым шымлен витымек, 10 октябрьыште ойырлышна. Но…

Кагазыште тетла нимом каласен ом керт. А вате лийше деч йӧршынлан каенам. …Ӱшанеда гын, пашам гына утларак пуыза. Ӱштервоштырым кучаш але яшлыкым нумалаш уш-акыл ден чонем, сокыржак отыл манын, шижтарат.

Палем, Валентин Колумб але Альберт Степанов нигунам ом лий, но шочмо марий калыкемлан эше кӱлеш лиям, очыни.

Тиде объяснительный вӱр дене возымо гаяк. Туге гынат иктым каласыме шуэш: мемнан тургым пагытыште чон йӧратыме паша деч посна илен кертдыме ик еҥат ӱдырамаш шотышто йоҥылыш ынже лий да пӱтынь ӱмыржым аклен, чонжым кӱрыштын мутланымашке ынже шу!

3/XI -86.

Арака деке шӱмаҥше Тимофей кок тӱрлӧ илышым илен. Иктыже - моткочак илышым йӧратыше, пашам ыштыше, тыршыше кумылан, весыже ала-могай шинчалан койдымо вий семын шем поргемышке шупшын. Тудын кӧргыштыжӧ кучедалше кок тӱрлӧ вий чыташ лийдыме татышке шӱкен. Чонжым лыпландараш арака деч моло йӧным муын огыл. Илаш але колаш тыгай йодышым шынден тудо кажне гана шке ончыланже.

«Марий коммуна» редакцийыште Тимофей Петухов 1987 ий19 август марте пашам ыштен. В.А.Матюшевлан серыме йодмашыж почеш паша гыч кораҥденыт. Ешлан утышо, паша верым йомдарыше Тимофей тылеч вара илыш пӧрдемыште йомын коштшыла илен.  

«Куане, ойгыро да шарне,

Кеч пеленет ом лий гынат…» 

Тимофейын сылнымутыш икымше кугу ошкылжо 1981 ийыште ышталтын. Марий книга издательствыште «Самырык-влакын поэзий йӱкышт» рубрика дене «Волгенче парча» сборник савыкталтын. Валерий Якимов, Александр Зайникаев, Юрий Исаков, Юрий Иксанов, Тимофей Петухов сылнымутыш тӱрлӧ семын толыныт, но кажнын возымаштыже айдеме, паша, илыш, пиал тема у семын йоҥгалтын.

«…Поэтын илыш корныжо кӧ улмым веле огыл, тудын творчество тӱсшымат волгалтара, витне. Кузе уке гын Тимофей Петухов таче иканаште кок музан шӱм йолташыже лиеш ыле! Тудо мутшылан семымат келыштара да шкежак эше йытыран гына муралтен колта. Да эше теве актёр…», - возен автор нерген книган ончылмутыштыжо Марий Элын калык поэтше Сем.Николаев. – Шуко шулдыран талант марий мландыште эре лийын. Шарналтена, мутлан, баянист, композитор да актер Никита Смирновым, драматург, композитор, куштышо, чия мастар Николай Арбаным, поэт да композитор Юрий Чавайным… Кудо шулдыржо виянрак, кызыт каласаш йӧсӧ. …Кеч-могай кайыкын кок шулдыржат ик куат дене лупшалтшаш».

Ты книгашке Тимофей Петуховын 36 почеламутшо пурен. «Нӧргӧ жапым шарнем», «Латкандаш ияш пагыт», «Муро», «Шошо», «Тул кайык», «Ах, ораде йоча пагыт» почеламут-влак, «Шӱм гыч лекше муро» лирический монолог авторын пӱтынек ту жапысе эргыже улмым пеҥгыдемдат. Романтик да муро шӱлышан, тӱнян порылыкшо дене келаныше автор шочмо-кушмо мландыжым, аважым  йӧратымыже, сарыш кайыше-влакым шарнымыже, айдемын илышыште верже  нерген ойла. Автор тема шотышто шкенжым моткоч эрыканла шижеш: лудшым тӱнян кӱчык-кужужо, поро-осалже нерген шонкалаш ӱжеш. Тыгодым илышын торжалыкше нергенат ок мондо.  

Тые ӱскырт йоча гай улат,

Чыным таптыше илыш.

Йодышемлан вашмутым

Шканемак пуаш чыштырет,

Пуйто мыйым, шочмеке,

Авам кудалтен теҥыз вӱдыш

Шкетын ийын лекташ,

Иян толкын-влакым чытен.   

Тау, поро авай,

Юл кундемын кожмак марий вате,

Тый арам огыл вӱрым

Шӱмемлан илаш пуэнат… 

Автор ик татланат вуйым ок саке. Илышым куштылгын ончаш да шижаш ӱжмӧ кумылжо утыр ешаралтын «Ах, пагыт, пагыт!» (1993) книгаште. Тудат Марий книга издательствыште лектын. Редактор семын Гани Гадиатов полшен. 112 лышташан савыктышыште 91 почеламут да 15 мурылан мут вераҥдалтын. Почеламут аршашым ныл ужашышке чумырымо: «Изи ялем авамла пагалем», «Ила айдеме ӱмыр мучко йӱкын», «Шинчаштет шонымем аралем», «Илышем еҥ чон дене аклем». Муро-влакым «Муралтен колтена» ужашыш вераҥдыме.

41 ияш автор шке книгажым йолташлан, шочмо вер-шӧрлан пӧлеклыме почеламутшо-влак дене почеш. Серымыже жап йогынын писылыкшым, шочмо элнан кумдалыкшым, тыглай калыкын  кумылжым шижын шочыныт. Тыгодым угычын порылыклан ӱшан, чоҥешташ ӱжмӧ романтика шӱлыш -ончыл верыште: 

Ошкылам мургорно дене

Пагытын ӱжмашке.

Кӧргӧ вийым, ушым, чоным

Калыклан почаш… («Ошкылам мургорно дене», 5 с.).

Автор ятыр почеламутышто поро аважын, сарзе ачажын,  пашазе айдемын сынжым ончыкта. Шочмо верлан, эллан акым пуымо дене тӱнян порылыкшым, шке чон тургыжланымыжым почеш:

О, могай вий-куатым пуа авамланде,

О, могай тудо поро айдемым ышта!

Тыгай годым шочеш илыш муро куатле,

А чонетше тӱням тӱзаташ чыштыра  («Ойырлашак лӱдам», 26 с.). 

Утларак илышлан акым пуымо ой-влак йоҥгат кокымшо, «Ила айдеме ӱмыр мучко йӱкын», ужашыште: автор тӱнямбалсе сарын лӱдыкшыжӧ, тыныс илышын нимо деч шерге улмыжо нерген шарныкта. Кугу Отечественный сарыште лийше салтакын эргыже тыныс илыш верч тургыжланымым поснак виян «Ачамын олмапужо» почеламутышто каласен

 

Ончем пушеҥгым да шарнем ачамым:

Мыняре ужын йӱштӧ-шокшымат?! 

Эртен сар корным, Ленинград блокадым…

А ынде ок уж олмапужымат («Ачамын олмапужо», 38 с.). 

Сар тема «Эргымлан сугынь» почеламутыштат тарватыме. Тыгодым автор шке таҥашыж-влак лӱм дене ойла: 

Сар тулым ужын огыл мыйын тукым,

Ыш пуро сӧйыш колымаш пелен.

Но кушмо семын умылалтын шуко,

Тӱняш ончен да илышым тамлен («Эргымлан сугынь», 41 с.).

Шӱлыкан лирика озалана «Шинчаштет шонымем аралет» ужашыште. Тыште тӱрлӧ ийлаште ӱдыр таҥ-влаклан серыме чумыралтын. Куштылгын каласен колтымо ой савыртыш, тыгаяк куштылго ритм ден рифма, лудшын уш-акылешыже шарналт, шӱм-чонышкыжо шыҥат:

«Йӧратем» шомакым

Колынам мый шуко,

«Йӧратем» чон мутым

Ятыр ойленам.

Ӱдыр шӱмын ойым,

Озаж дек чак лийын,

Йӧратемак манын,

Колышт тамленам. 

 

Ынде кӧ вурса гын,

 Ынде кӧ мокта гын

(Ӱдыр чоным, такшым,

Неле умылаш).

Мыланем ок келше

Лыве шулдыран мут,

Кеч изиш почешын

Логалеш ойлаш.

«Йӧратем» шомакын

Акше шерге огыл: 

Неле огыл тудым

Луктын каласаш.

Нимо дечын неле,

Нимо дечын шерге

Ойлышашлык мутын

Чынлыкшым почаш…

Шӱлык кумылжо «Тек лиеш сай» почеламутыштат аралалтеш. Шонымашым вияҥдыме могырым ончалаш гын, тидым авторын пророческий почеламутшо семынат аклаш лиеш:

Кунам ужатеда те мыйым корныш,

Ида вурсо, мардежлан шижтарен.

Мылам гын тудо лийын эре поро,

Тылат ок сите поро – ешарем...

…Илаш тыршем мый моло семын айык:

Чап деч посна, титакым ыштыде.

Да йӧратем чыла пашам, оҥайым.

Илаш тыршем мый, чыным шылтыде.

Тек шӱртненам кокланже корнывалне,

Воштылынам да шортынам адак,

Тек рвезе куптыр саҥгаштемже нале…

А калыклан лийнем мый талырак…

Ты почеламут шӱм дене мутланыме семын возалтын. Автор, илышыште чыным кычалшыжла, эреак шкеж ден шке мутланен. Тӱшка калык коклаште мурен-куштен илышыжла, тудо ӱшанле йолташым, эҥертыш вачым муын огыл. Аваж деч молын йӧратымым шижын огыл. Йӧратымаш нерген почеламутшо-влак утларак шонкалымаш сынан улыт. Чон шижмым веселан каласен колтымыжо, пиалан улмыж нерген уло тӱнялан каласаш ямде улмыжо ынде ок шижалт. Автор моткочак пиалан йӧратымаш дене илынеже, но ала-могай татыште чонышко шыҥыше шӱлык тудым кепшылта: уш каен йӧраташ, ты йӧратымаш верч тул-вӱдыш пураш ямде улмо пагытше шеҥгелан кодын:

Йӧратымаш…

Кушто тудо, каваште?

Пыл лоҥгаште иеш мо койде?

Йӱла ман ойлат канде шинчаште…

Тый келшет мо, йолташ, ты ой ден?

Йӧратымаш.

«Уке тудо тӱняште.

Лийын огыл, ок лий нигунам,

Да арам возгалат книгалаште,» -

Кутыра йомшо ӱмыл мылам…

 

  Тудо чын поэт лиийын. Тыге 60-70-шо ийлаште интеллигент тӱшкасе уста еҥ-влак кучем ончылно, партий ончылно шке эрыкыштым йомдараш огыл манын, тӱрлӧ пашам ыштен коштыныт, южыжо бродяжничатлен, ойла таче Тимофейым ятыр гана илыш пундаш гыч лукташ тӧчышо йолташыже А.Абдулов. Мутлан, чуваш поэт Геннадий Айги Москошто кочегарлан пашам ыштен. Тимофей Петуховат нунын кокла гыч лийын. Тудо пазарыште перныл коштмыж годымат, подъездлаште, оласе люклаште мален коштмыж годымат эреак возен поро шӱлышан почеламутым. Икана пазарыште ошкылам: ончем, Тимофей шога, подылшо. Кагаз лаштыкым рӱзен, шке шкеж гаяк руш еҥ тӱшкаште ойлышташ толаша: Я - марийский Есенин, пишу стихи, ты меня послушай…» Тудо поэт улмыжым нигунамат монден огыл. Кузе аклет тыгайым? Настоящий поэт…

Арален кодаш лиеш ыле мо? Да, шуко гана тудлан полшымо, шуко йоҥылышыжым проститлыме… Но тылеч коч кузе полшаш лиеш?.. Ала дыр… Тудлан тыге илаш келшен.

«От му гынже илыш верым,

Ок керт полшен тылат нигӧн уш-вий…» 

Йошкар-Ола пазарыште шогылтшо Тимофей чӱчкыдынак «Мыйым марий Есенин» маныт» ойлен. Тыге ойлаш рвезыж годым кудыргал лойгышо ошалге ӱпшӧ, чатката чурийвылышыже, моткочак поро, эсогыл пушкыдо кӧргӧ чонжо, йыр улшо илышым, мутын куатшым пӱсын шижмыже таратен. Моктымо мутлан Тимофей моткочак ӱшанен. Но «Марий Есенин» лӱм дене аклымашым поэтым, мурызым пӱрымашын тура савыртышлашкыже пуртышо, куктежан ончыкылыкыш лукшо вий семын ончыман. Лӱмлӧ поэт семын койын, Тимофей эрыкан, шке ӱмбаке уто тургыжланымашым, мут кучымым налде илаш тунемын. Изинекак чаманен, арален ашныме икшыве кушмо семын порылыкын осал, чынын шоя, аракан кочо могырышкыжо лупшалтын. Уста айдеме йогын почеш илымыжым шкеже умыленат огыл, очыни. Пелашыже, родыжо, йолташыже-влак тыге илымыжым ужыныт гынат, ты йогыным чарен шогалтыме йӧным пален огытыл.

Айык вуян Тимофей журналист йолташыже-влаклан «объяснительныйыште» пелашыж дене ойырлымо нерген возен гынат, тудлан лектын каяш нигушко лийын. Тӱҥалтыш жапыште йолташыже-влак дене илен коштын. Жапын-  жапын Лидия Алексеевна деке пӧртылын да тудын пачер омса воктенже, картоным шаралтен, йӱдым эртарен. А.Куклин, В.Козлов, Г.Гордеев да молат малаш пурташ йодын толшо Тимофейым шкешт деч поктен огытыл. Пачерышт шыгыр гынат, вурсеныт гынат, южгунам ватышт шӧрын ончалын гынат, пуртеныт, пукшеныт, малаш пыштеныт. Но сусыргышо чонан, шужен да кылмен илыше, арака дене ыраш тӧчышӧ Тимофей йӱдым мален кертде орланен. Эре ала-мом семынже пуштыланен, йолташыж-влак дене кутыраш тӧчен, кынел коштын да молылан малаш мешаен.

…Арака дене чоным лыпландарыме нерген ятыр еҥ деч колынам. Тиде шонымашым мый икана тергенат онченам. 1995 ийыште У ий пайремлан пелашем йолташыже-влак дене пырля мыйым рестораныш ӱжын. «Мом подылыда?» пӧръеҥ-влак мый дечем йодыныт. Мом те йӱыда, мыят тудымак, вашештенам.  Мынярым? – рашемдынешт. Те кунарым, мыят тунарак…  Куд шагат кас гыч ныл шагат эр марте кажныже 0,750 грамм ош аракам подылынна. Пӧръеҥ-влак чыланат руштын тайныштыныт. А мый кочо вӱдын кочыжым йылтак шижын омыл. Ушем тыглай годсо дечын кум пачаш писынрак пашам ыштен. Тимофей дене мый ик гай улына дыр: арака дене кап-кылым лывыртыме годым уш-акылна утыр шонкалымаш корнышко лектеш.

Тудо ешыжлан 1992 ий деч вара ок кӱл лие. Тунам оласе пачерыш пуртымым чарненыт, ойла Екатерина Васильевна. Тунамак «Кугарня» газетыште ышташ тӧчыш, сокращенийыш логале. «Пенсионер» газетышке темленыт, но тудо кӧнен огыл. 

Шукыж годым шканже шке чаракым ыштен. Уремыште чыла йомдараш тӱҥале, ойла журналист Сергей Захаров. Куш ом кай эре Тимофей Петухов: Торъялыште, Кужеҥерыште, Шернурышто… То мокмыран, то йӱшӧ. То кум теҥгем, то вич теҥгем пу. Чаманет да пуэт - шуко гана пуымо.  Андрей Горинов дене келшен. Тудо тунам сантехника арверым ужалкален. Вашлийыныт кок поэт… Тимофей  пеш чот йӱмыж годымат порылыкшым ыш йомдаре. Шкенжым воштылмым шижын гынат, поро чонжым, чурийжым арален коден. Оксам йодеш гын, эре гонорарым налшаш уло, налам конден пуэм, ман ойлен. Тудо тошто семынак шонен илымыла чучеш. Чылан палена: нимогай гонораржат уке. Тӱжвал сынже дене бомж гай лийын гынат, кӧргӧ чонжо интеллигентак кодын.

Илыме вер деч посна кодмекыже, мый декем Чылдемырыш чӱчкыдын толеден, - ойла Екатерина Васильевна. Купсолаште изана тошто пӧрт олмеш у суртым шынден. Тыге йоча годсо суртыш корно петыралте. Адакшым Чылдемырыш корныжат вияшрак. Пытартыш ийлаште теле еда мемнан денак илен.

Тимофей пытартыш кечыж марте «Чон моторлык, чон арулык, чон яндарлык» ман ойлаш йӧратен. Йошкар-Ола пазар воктен шужен, кылмен шогымыж годымат  вашлийме еҥым тиде ой дене мутланаш ӱжын. Шуко жап арака дене аҥыргыше чуриян, илышын чыла кӱчык-кужужым, сай-осалжым шке чонышкыжо погышо Тимофей Петухов чон моторлык, чон арулык, чон яндарлык нерген ик татланат монден огыл. Илышнан эн пундаштыже улмыж годымат тудо айдеме улмо шижмашыжым йомдарен огыл.

Арака, уремысе илыш, ятыр гана кыралтмыж дене Тимофейын тазалыкше писын лунчырген. 2005 ийыште икымше гана эпилепсий  приступ лийын. Советский поселкышто йӧралтын, эмлыме верыш логалын. Акажын эмлымеверыш миен шумылан тудо лектын каен.

Тиде жапыште Тимофей нерген эн чот Екатерина Васильевна когарген. Ятыр гана лишыл еҥже-влак дечын вурсымо мутым колын. Но чылажымат чыташ тунемше ӱдырамаш эркын-эркын шке шонымыжым ыштен. Прописатлен. Тимофейын черле улмыжым умылен, икмыняр гана Шернур районысо эмлымеверыш эмлаш пыштен. Чылдемыр ялын  фельдшерже Маргарита Озеева, Шернур район рӱдӧ эмлымверын невропатологшо Валентина Куклинан полышымышт дене 2005 ийыште Тимофейлан инвалидностьым налын.

Пашадарже шотышто справкым чыла вере кычалынам. Шкеат шӱкшӱ лийынам, но садак ыштенам. Тунам мылам шукын полшеныт. Пытартыш ийлаште айдеме семынак илыш. Пенсийжым кидышке пуэн омыл, чикташлан кучылтынам. Чиктен пышташат пенсийжак ситыш, ойла тудо. 2007 ий октябрьын пытартыш кечылаштыже  Кочанурышко каен. Аванан шочмо ялыштыже эре шӧртньым кычалын мо ли? Тушто  ик йӱдым мален. 31 числаштыже ушыжо пудыраныме гай лийын гын веле?! Шернур вокзалыште йоҥылыш Койсола велыш кайыше автобусыш шинчын. Вара волтен коденыт, витне. Лажъял велыш ошкылын. Межа дене корем гае уло… Тудо лапыште Параньга газовчик-шамычым шупшыктышо УАЗ-ик тошкен.

Тунам капшым Шернур моргышко конденыт, шарналта невропатолог Валентина Куклина. - Кӱсеныштыже нервым лечитлыме эмым муыныт да вигак  мыйым ӱжыныт. Ончальым да тунамак палышым: Тимофей…

Уста-шамычлан аралтыш лийже манын, кумал моштен огынал, аралтыш деч посна илен толашен, очыни, иктешла мутым Екатерина Васильевна. Ачам-авам кӱсотышко кумалыныт. Мӧҥгыштат йышт пелешткален толашеныт. А ме ышна ӱшане. Пеш мотор кечын поген пыштышна, йолташыже-влак: Михаил Шамов, Вячеслав Якимов, Владимр Уразаев, Юрий Ямбатров толыныт ыле. Кугу венокым конденыт. Памятникым шкеак шынденам: мрамор падыраш дене велыме. Шӱгар ӱмбакыже снегым шынденам…

 

 

 

 

 

 

 

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1