Коднем, муро лийын

Шарнымаш сорта

«Коднем, муро лийын, мый калык чонеш»

Калыкыште поэт-влакым ораде еҥ семын ончалме кумыл чӱчкыдынак вашлиялтеш. Шке нерген ойлаш гын, ораде омыл мо? Нимолан огеш кӱл почеламутым возкалем. Ни газет, ни журнал-влак мыйын почеламутемлан черетыште огыт шого. Так, южгунам, лӱмжылан савыктат. Палатыс: почеламутым кажне лудшак ок кычал. Мургорно тӱшка лудшылан темлыме сату огыл. Садлан волгыдо ӱшаным шижде, сылнымутым серем. Тиде ок сите, эше шке окса дене книгам савыктен лукташ тӧчем...

Да, тений почеламутым ораде-влакак веле возат. Поэт – тӱнян эмгакше. Но!.. Моторлык да лавыра, шоя да чын, йӧратымаш да ужмышудымаш нерген эмганен-черланыде возем гын, лудшемже мыланем ӱшана мо? Тыгай шонкалымаш дене ынде ятыр жап илем. Тыге ӱмырем эрта. А пытартыш ийлаште ты шонкалымаште, шырпе семын чонем шуркален,  орлыкан да шӱлыкан  поэт Еремей Герасимов ила.  

«Кӱлеш шкемын шерге калык-ешлан

Кеч изи пеледышым кушташ!»

Эше ӱмаште, Олор школысо Герасимов лудмашке мийыме годым, поэт нерген утларак келгын пален налаш шонышым. Но вашлиймашым чумырышо туныктышо-влак чыла справочниклаште ончыктымо информаций деч утым ышт ойло. Ял калыкат поэт нерген ик шарнымашымат ыш шергал. Илыш-корныжым рашемдаш нигӧнат кумылжо ыш лек. Семынем пуштыланенат нальым: кузе айдеме  нерген палыде, лудмашым эртараш лиеш? Но таче, поэтын орлыкан илыш-корныжым иктешлен ончалын, школысо туныктышо-влаклан лудмашым эртараш тоштмыштлан кугу деч кугу таум ойлымо шуэш.

Тений, пургыж тылзыште, поэтын шочмыжлан 80 ий теме вашеш, угыч ты сомыл денак Олорыш тарванышым. Иктаж шоҥгыеҥ дене мутым вашталташ шонышым. Тыге 96 ияш Ямбика Данилова дене палыме лийым. Мутланаш йӧратыше ӱдырамаш деч Еремей Герасимов нерген йодын гына шуктышым, тудынат ойлышаш шомакше катыкеме.

- Нужнан нуно иленыт. Кочаже Еремейым уштымо ман шонен. Тудо ойлымыж годым кидше, капше дене мутлан келшышын тарванылын. Пеш мотор чуриян лийын. Ешыже лийын, эргыжат уло, маныт.  Изаже-шольыжо чылан колен пытеныт. Эчук шольыжын ватыже ила. Тудо каласен кертеш гын веле…

Такшым, Ямбика Данилова, Олорыш марлан лекмекыже, эреак Олор ялыште илен, 43 ий медицина пашаеҥлан тыршен. Адакшым Ямбика ковай эмлыше семынат ялыште илыше кажне еҥым вич парня гай палышашыс. Чонем дене шижым: тудынат Еремей нерген шарналташ кумылжо уке. Черле нерген ойлаш ыш тошт, але эше вес амал уло – тидым тудо шкежак веле пала. Туге гынат кужу ӱмыргорным эртыше шоҥгыеҥын ты мутшыланат кугу тау. 

Поэт нерген утларак раш умылаш школысо вашлиймаш полшыш. Ты гана туныктышо-влакат тургыжланыше ыльыч. Кузе уке гын, школышко поэтын родо-тукымжым ӱжмыс! Еремей нерген сайын каласен кертше-влак улыт улмаш: Красноярский край, Енисейск олаште Миклай шольыжо пиалым  муын, Параньга район Штрамарий почиҥгаште Овдачий шӱжарже илыштеш.  Йошкар-Олаште икымше пелашыже Лидия Васильевна, Игорь эргыже, уныкаже-влак лакемыныт. Унчо ялыште илыше ешыжат поэт нерген поро шарнымашым арала.  

Олор ял калык дене вашлиймашке Еремейын тукым шӱжарже, Галина ден Людмила, поэтым порын шарныше Унчо калык гына толыныт ыле.

      – Еремейын кочаже улан еҥ лийын. Кумлымшо ийлаште чыла погыжым поген налмеке, нужнан иленыт. Мо тугай нужналык, таче ме огына пале, - каласыш Галина. – Шарнем Еремей чӱчӱйын унала толмыжым, олыкышто ӱчашен куржтал модынам. Почеламутым пӧлеклен кодыш.

Олор школын директоржо В.Ягодов ачажын каласкалымыжым шарналтыш:

– Икана Еремейым кӱтӱм кӱташ колтеныт. Колхоз председатель олыкышто мо ышталтмым бинокль дене эскерен. Онча: Еремей, ушкалым пушеҥге пелен вӱраҥленат, йырже кидым лупшкедыл, почеламутым лудеш. Тыге сылнымутым йӧратымыжлан кӧра рвезе паша деч посна кодын.

Краевед радамышке пеҥгыдын тошкалше журналист, Олор кундемыштак шочын-кушшо Валерий Очеев ты лӱмгече вашеш «Йӧрӧма» лӱман у книгам ямдылен. Тиде книга поэтын орлыкан пӱрымашыжын эн кочо пагытшым, таза айдемын уш дене умылен керташ лийдыме амалжым раш ужаш полшыш.  

«Эх, кузе йоча еҥлан – кисалан –

Ныжыл порсын кумылет кӱлеш!»

Еремей Герасимов 1930 ий пургыж тылзын 18 кечыштыже шочын. «Писатели Марий Эл» справочник шочмо пыжаш семын «Кресаньык еш» ман палемда. Да, Еремей мланде пашам шуктен илыше, йолӱмбалне пеҥгыдын шогышо  кресаньык еш гыч. Граждан сар, шужен ийла, нэп жапым илен лекмеке, Выльып кочаже Якып эргыж дене пырля озанлык пашам угыч нӧлтал колтен кертын. Оралте кӧргыштӧ чылажат лийын: сондык гае сурт, кок пачашан клат, вӱта, кудо, имне вӱта, агун, вакш. Озанлык вольык дене тӱланен: кок имне, икте огыл ушкал, шорык кӱтӱ, сурткайык-влак. Тер-орва, курал ӱдымӧ тарман шотыштат нужналыкым пален огытыл. Чыла тиде поянлыкым шочыкташ шуко курым дене мланде пашыште усталыкым нӧлтен толшо тукымлан кумда мланде кумдыкым кучен илымыжат полшен.

Эртыше курымын 20-шо ийлаштыже марий ялын илышыже чот вашталтын. Шонымо семын шурным куштымо, чоҥымо. Ешыштат пашазе вийым кугемден толмо. Тыге Олор ялысе кресаньык-влак тӱрлӧ сомылым тӧрлен колташ артель-влакым почедаш тӱҥалыныт. Ӱй шӱшмӧ, пу арверым ыштыме цех-влак шочыт, апшат мастар-влак курал-ӱдымӧ тарманым ышташ пижыт. Шке уш-акыл, кид-йол вий дене изи кугыжаныш гай озанлыкым чоҥен шогалтыше марий айдеме ик татыште чыла тидым йомдарен кертеш ман ӱшанет мо? Уке, 30-шо ийлаште ни йӱр-шолем, ни вӱд ташлыме, ни тул-пожар ыш авалте марий ялым. Марий ялышке толын кугыжаныш еҥ да кӱштен тӱшка озанлыкым почаш. Шагал тунемше, но илыш шотым келгын палыше Выльып коча шке семынже шонен пыштен: «Уке, тӱшка кӱмыж гыч пият ок коч. Колхозыш ом ушно, Ош Юмын полышыж дене кузе-гынат шке семын илем…»

Кугыжаныш еҥ мом кӱштеныт, тудым ыштен. Шочмо йылмыштына тудын осал пашажым ончыкташ келшен толшо мут але мартеат шочын огыл. Садлан меат рушла гына манына: Герасимов Выльыпым «раскулачили»!

Чыла тиде изи Еремейын ушешыже сайын шыҥдаралтын. Улан сурт-оралте олмеш пужен шалатыме сурт олмо,  тошкемысе пистер воктене – пустаҥше мӱкш омарта-влак, сылне сад-пакчаште, шурно пасушто – нуж да коршаҥге, коншудо, эсогыл шошо еда пелед тӱзланыше олмапуат ирышке савырнен.

– Эше чылажат пӧртылеш! – ик гана огыл мушкындым рӱзен ойлен Выльып кугыза. Но жап эртен, а ӱшан эркын-эркын шулен. Судитлен колтымо пошкудо-влак пӧртылын огытыл, колхозат сӧрымӧ улан илышым конден огыл.

Тунамак калыкыште сар нерген мутланымаш утыр талышнен. Йорлештше Выльып кугыза ынде «Сар чыла тӧрла» манын пелештен, а Якып эргыже утыр да утыр икшыве-влакын пӱрымашышт верч тургыжланен. Тыге марийын ешыште шочын вашшогымаш, ужмышудымаш. Ача эрге ӱмбаке, эрге ача ӱмбаке тавадаҥ нӧлталтын. Амалже… Амалже моткоч проста: ӱмыр мучко шке паша кӱшеш илыше айдемылан улан илаш чареныт! Чареныт тӱвыргӧ лектышым пуышо мланде пашам ышташ. Чын кресаньык йыдалым, комдым тодын илышаш мо? Такшым тидын нерген таче ойлашыжат ок кӱл, шонем. Марий айдемым саман тачат тӱня мучко покта.

Единоличник радамыш логалше Выльып кугыза эрге-шешке, уныка-влак дене пырля Сергей изажын пел суртшым айленыт. Якып, ешым ашнен лукташ манын, Марий Турек селасе МТС-ыш пашаш пурен. Тышечын тудым чӱчкыдынак чодыра руымашке колтеныт. Тыге 1939 ийыште Йошкар-Ола воктене Корта ялыште илен.  

Еремейын ачаже икмарда капан, тӱҥалтыш шинчымашан, мураш йӧратыше марий лийын. Пӱрымашлан ӧпкем кучыде, икшыве-влак верч колянен, пашам ыштен.  Кӧ пала: ала лач тидыжак – эргын пашазе классыш ушнымыжо – ты ешым кокымшо гана кулак семын титаклыме деч утарен коден?  А тукымвуй Выльып ала ойгыж дене, ала шоҥылыкше дене эркын-эркын сокырештын. Илышыште нимом вашталтен кертдымыжым умылен, уло шыдыжым тӱняште эн лишыл эрге-шешке, уныка-влак ӱмбаке савырен. Тидын нерген Миклай шольыжын шарнымашыже раш пеҥгыдемда…

Каныш кече. Чылан мӧҥгыштӧ улыт. Сокыр Выльып коча йыдалым тодеш, ача комдылан воштырым ямдылкала, ава коҥга воктене: укват, кӧршӧк, кӱмыж-совла дене шогылтеш. Мут гыч мут кӱрышталтын йоҥга: колхоз, сар… Коклан-коклан ылыжше пӱсӧ ончалтыш шыде шомакым шочыкта. Ой-влак утыр кугун йоҥгалтыт. Трук Выльып кугыза, товарым руалтен, Якып ӱмбаке кержалтеш. Коклашкышт логалаш огыл манын, икшыве-влак, кӧ кушко моштен, тушко шылын пытат. Теве кӱртньӧ йӱк йоҥгалте да вӱд йоргыктен кышкалалте. Тунамак коҥга воктен шогылтшо аван чон лекшаш гай йӱкшӧ йоҥгалте:

Икшыве-влакым лӱдыктеда! Уштымым ыштеда!

Уке, ты гана нигӧ нигӧм пуштын огыл, нигӧат уштымо лийын огыл.  Якып воктене, теҥгылыште, вӱдан ведра шоген, ты ате дене тудо авыралт шуктен. А мӧҥгеш тӧрштышӧ товар Выльыпын саҥгашкыже пернен да сусыртен.

  Такшым, Выльып кугыза Юмылан ӱшаныше, юмо дечын ласкалыкым, перкелыкым йодын илыше айдеме лийын. Кугыжа годсо илыш нерген сагынен илен.  Тошто, патриархальный ешын илыш-йӱлажым арален кодаш тыршымыже уныкаж-влаклан лӱмым пуэдымаштат раш коеш. Эн ончыч почела шочшо кок ӱдыр (изинекак коленыт) Мария лийыныт. Азыренын койышыжым палыше кува-влак вигак шижтареныт: лӱм келшенат, чоным налын. Вес икшыве – Еремей, Йӧрӧма – шуэн вашлиялтше лӱм. Тылеч вара ия чон пуйто лыпланен, икшывым илаш коден. Вара ӱдыр шочын: Овдачи. Юмылан тау, илен лектын! Тидын деч вара шоҥго угыч кугыжа ешысе лӱмым пуэдаш пижеш: Миклай – пуштмо кугыжа лӱмеш, вара Эчук-Александр. Тудат илен лектын. Пытартыш икшыве Йыван лийын. Изиж годымак колен.   

Тыге Якыпын икте почеш весе шым ӱдыр-эрге шочыныт. Ий еда кугемше ешын ончычсо ласкалыкшым шарнен, ончыкылыкшо нерген азапланен, Выльып таза уш-акылым йомдарышыла илен. Кече еда шолын лекше шыдыжым шке кӧргыштыжӧ кучен кертын огыл. Пычырик амалланат, изи титакланат, чаманыде, уныка-влакын пушкыдо верыштым кырен. Южгунамже уныкан могыржо подкинде гае оварген гынат, илышлан ӧпкелалтше шоҥго угыч да угыч кид йымаке мо логалын, тудын дене тодын. Тыге ормыж айдемыш савырнен. Тидым угыч Миклайын шарнымашыже дене пеҥгыдемдыме шуэш.

Шошо кечын рвезе уремыш модаш вашкен. Тыгодым нӧреп гыч кочан вуйжо койылалтен. Кидыштыже – пырыс! Шоҥго тунамак рвезын корныжым авырен да «Теве тыйын палачет» манын. Пижгомым чиктен,  пырысым икшывылан кучыктен: «Але тый ты пырысым пуштат, але мый тыйым…» ман лӱдыктен. Тиде тыглай мут лийын огыл. Икшыве коча деч лӱдын да, пырысым шеҥгел йолжо гыч кучен, кӱ пелен лупшалын. Тымык юж икшывын кычкырен шортмо, пырысын магырыме йӱкшӧ дене кӱрышталтын.  Тыгайыште кӧ кӧм индырен?  – умылашат ок лийыс. Тыге «Пырыс ала-куш йомын», – пелештен ава икмыняр кече эртымеке. «Ом пале», – вашештен эрге. Тыге Миклай «палач» мут дене икымше гана палыме лийын. Кок кече еҥ шинчаш ончалаш, уремыш лекташ лӱдын шинчен. Юмылан тау, нӧргӧ чонышто кочо шижмашым илышын сылныже мондыктарен кертын.  

«Содыки кӧ тый лийынат, Филипп Фёдорович?» – йодеш Миклай шке шарнымаштыже. Чынак, кӧ тугай лийын Выльып кочай? Тошто илыш йӱла верч чоным пуаш ямде улшо айдеме? Мланде пашаеҥ? Але пӱрымашлан сырен, эркын сокырештше да тыгак эркын таза уш-акылым йомдарыше айдеме?

Айдеме улде мо? Айдемак лийын. Тидын нерген Еремейын шӱжарже, Овдачи, сайынак шарнен кодын. Йыдалым тодын шинчыше коча пытартыш гана нийым тодыл, сӱзлӧ дене пералтенат, тӧршталтен кынел шогалын, куанен муралтен-кушталтен, шке семынже мурым тодышт оптен!

Савлий саска, мӱй саска,

Тойки-мойки, мой тойки.

Тыят чевер, мыят чевер,

Садак мыйын тый от лий!..

Теве кӧ деч пӱралтын улмаш Еремейлан мутын сылныжым шижаш. Теве кӧ дечын лектын да шуйналтын улмаш Еремейын ойган илыш шӱртыжӧ. 

Тудо уло ешын орлыкшо деч утлен кертын огыл. 1969 ий 25-30 мартыште рушла серыме «Тыге эртен йоча жапем» шарнымаштыже возен:

«…Я, ученик второго класса, вернулся было из школы домой с опустевшей холщовой сумкой, книги и тетради просто позабыл в школе. Через день ту опустевшую, сиротливую сумку заметила моя младшая сестра Дуся и тут же информировала о происшедшем деду. А дед-палач того и ждал. Узнав о моем «преступлении», устроил самосуд: расспрашивал, как я, его внук, порастерял все книги и тетради; осудил меня за то, что я якобы глуп и уродлив от самой природы, что лучше, по его мнению, меня схоронить, чем прокормить.

Сначала мне показалось, что этим и кончится процесс «судебного следствия», устроенного дедом. Но не тут-то было. Грозный мой судья злился пуще прежнего, словно объелся белены. Затем сжал кулаки, взгляд его стал каким-то пронзительным, свинцовым, и весь превратившись в ярость, бросился на меня как лев.

Одним ударом дед сшиб меня с ног, и начал «шпарить». Ну и «шпарил», ну и «жарил» меня! Вдоволь нахлестав ремнём, моментально переключился к более «эффективному» способу наказания – начал колотить попавшим ему под руку поленом.

Тогда-то, конечно, я лишился сознания…»

 Поэтын шонымыж почеш, тылеч вара тудо инвалид лийын да ӱмыр мучко нерве чер дене орланен.

Тыге изи Еремей кажне йоҥылыш ошкыллан кочаж ончылно мутым кучен, кажне осал пашалан кыралтын. Икшыве йоҥылыш лийын тунемме нерген кочайын ушешыже возын гынат, шкенжым шке кучен кертын огыл. Тыгодым кушто лийыныт пыдал налше ачаж ден аваже, поро коваже? Ача илен лекташ йӧным кычалын, эреак ӧрдыж кундемлаште пашаланен, пеленже чӱчкыдынак аважат коштын. Коча ден кова пелен кодшо икшыве-влак торжа кидышке логалыныт. Пушкыдо шӱман кова кочан шинчарожшым ончен да четлыкысе кайык гае илен. Вет оза тудымат чӱчкыдынак кид дене шуын.

1941 ийыште Еремейын ачаже кеҥеж мучко шодо пуалме дене орланен. Тӧрланымеке, МТС дечак угыч чодырам руымо пашашке каен. 1942 ий рошто тылзын Выльып кугыза ош тӱня дене чеверласен. Тунамак Якып Йошкар Армий радамыш шогалаш повесткым налын. Садлан икшыве-влак ачан сынжым лач омыла веле шарнен кодыныт. Параньга районысо «Книга памяти» книгаште Яков Герасимовын ош тӱня дене чеверласыме жапшым «Июнь 1944 года» ман ончыктымо.

Ачам йомдарыме ойгым Еремей ӱмырешлан чонышкыжо налын. 1962 ийыште, Оршанкыште илымыж годым, серен:

Нылле кокымшо ийысе ик теле кече

Шӱмешем шарнымашым эрелан коден.

Тунам, шӱргым йӱлалтыше йӱштӧ игечын

Ачай фронтышко кайыш, кучалын кидем.

Кайымыж годым – нигӧ дечын тидым ом тойо –

Мый шортде кертын омыл: ачамыс, ачам!..

Кугу сар жапыште еш утыр нужналыкыш логалын. Икшыве-влак чыланат манме гаяк пашаш кычкалтыныт: йыдалым, мурдам, комдым тодыныт, пум ыштеныт, колым кученыт, поҥгым, чодыра емыжым погеныт. Пидме комдым Марий Турек, Параньга пазарлаште ужаленыт. Туге гынат шошо велеш кажныже гаяк ушым йомдарен йӧрлыныт. Миклайын шарнымаштыже тыгай сӱрет уло: ялысе корем гоч вончышыжла тудо тайылым волен, а кӱзаш вийже кодын огыл, уш йомдарен йӧрлын. Воктечынже еҥ-влак эртеныт, чаманен, семынышт пелешткаленыт. Но нунын коклаштат полшаш ямде еҥ лектын. Шкеж деке вӱден пуртен, шӧрым йӱктен тырлыктарен. Овдачи шӱжарыштым Тошкемнур ялысе колхоз председательын ешыш мӧҥгыштӧ шогаш колтеныт. Миклай ден Еремей пошкудо яллаште сурт еда кӱчен коштыныт, кеҥежым кӱтӱм кӱтеныт.

Ялысе мер калык могырымат изи Еремейлан куштылго лийын огыл. Икшыве калыкыште мо ышталтмым умылаш тыршен, но торжа саман илышым чын аклен кушкаш йӧным пуэн огыл. Тунам калыкна «Кулак иге» ман лӱмдымӧ икшывым чаманен  огыл. Кажныже шудал пелештен, шӱкал кудалтен кертын. Пырля тунемме ӱдыр-рвезе, туныктышо-влак могырымат йӱштӧ кумыл пӧрдын. Визымше классыште тунеммыж годым, ик туныктышо Еремейым совет ваштареш шогышо икшыве семын шылтален.

«У саманын онжылан кӧ мелын,

Тудым веле жап налеш пырля»

Илышын озырканже деч аралалтме семын 15 ияш Еремей Герасимов шканже у куаным шочыктен: сылнымут. Вет сылнымут огеш ондале, огеш шылтале, ок вурсо, ок кыре. Тиде кумылжым Олор школышто марий йылмым, сылнымутым туныктышо В.И.Темерешева вияҥден.

Чыла тӧрсырым чытен лекше латшым ияш самырык еҥ 1944 ий телым комсомол радамыш пураш йодмашым воза. А кум ий гыч Еремей уло ешыжым колхозыш пураш кумылаҥда.  Ялысе школ деч вара, туныктышо лияш шонен, Параньга селасе педучилищыш тунемаш пура. Ты жапыштак корреспондент, калык театрын артистше семынат шке моштымашыжым терга.

1946 ийыште «Пиалан илыш» альманахыш икмыняр почеламутшым колташ тоштеш. Тиде колтымыж гыч «Огеш мондо калык» почеламутшо 1953 ийыште гына савыкталтеш.

Поэтын возымыжо гыч икымше почеламут 3 февраль 1952 ийыште «Марий коммуна» газетеш савыкталтын. «Кок лагерь» лӱман почеламут «Литературный страницым» почеш. Воктене С.Вишневскийын «Улат тый таче пиалан»,  Чалай Васлийын «Салтакын письмаже» вераҥдалтын. Е.Герасимовын возымыжо, авалтыме темыже, илышыште пӱсӧ йодышым тарватымыж дене утларак виян да, очыни, тудым икымше верыш вераҥдыме. Мландӱмбалне кок тӱрлӧ вийын ваш шогымыжо, тыныс илышым аралыме нерген почеламут кажне кечынак ок шочыс. Ты шот дене Еремейын возымыжо лӱмлӧ поэтна-влак дене иктӧр йоҥген.

Но йоча годымак сорлыклышо нужналык, чер шкеж нерген эреак шарныктеныт. Тыге тудо тунемме нерген шонымашымат илышыш шыҥдарен ок шукто, коло ийым шуктыде, кокымшо группо инвалид-влак радамыш логалеш да кугыжаныш деч 21 теҥге оксам налаш тӱҥалеш. Тиде черле еҥлан илен лекташ йӧрышӧ полыш лийын манаш лиеш мо, ом пале. Но шинчымашым нӧлташ, сылнымут нерген шонен илаш ситен огыл. Адакшым тудо калык коклаште шкем кучымо шотыштат моло деч ойыртемалтын. Тӱжвал сынже пеш йорлын койын (чарайолын кошташ йӧратен, маныт), илышым йӧнештарымаштат кычалтылын огыл. Пашаште, каныме жапыште, тыглай уремыште эртышыжла, кидым лупшкедыл, почеламутым лудшо еҥым ме тачат ораде семынак ончена огыл мо? Уста айдеме мемнан шонымынам, кумылнам вошт ужын, лудын кертеш ман, огынат тогдае.

Еремей Герасимовын эре ала-мом (очыни, ПОРЫЛЫКЫМ!) кычалше чонжо вер гыч верыш ӱжын. Ту ийлаште Еремей Яковлевич кушто, кузе илымыжым радам дене возен коден огыл, тидым ме  лачак серышлаште палемдыме адрес гоч гына рашемден кертына:

25 февраль 1954 ий – Марий Турек район, Олор ял.

Январь тӱҥалтыш 1955 ий – Озаҥ оласе эмлымвер.

28 ноябрь 1955 ий – Красноярск ола, Енисейын пурла серже.

1957 ий – Кемерово ола.

1957 ий – Йошкар-Ола.

26 ноябрь 1960 ий – Краснодарский край, Тихорецк ола, плодопитомнический совхоз: «Мый кызыт Кубаньыште илем, вольык ончымо пашаште улам».

8 январь 1961 ий – Сталинградский область, Калачевский район, «Креп» совхоз, 4-ше ферма.

12 апрель 1961 ий – Олор ял.

4 июнь 1964 ий – Олор: «Колхозышто кызыт шала пашаш коштам».

Поэт ик вер гыч вес верыш куснен. Сылнымутым йӧратымаш – чон куаным кычалаш таратыше. Тидын нерген шкеже почеламут корно дене тыгерак палемден:

«Тӱрлӧ верыш коштым ятыр ий мый,

А саскам могайым куштенам?

Шке кид дене тарватен кеч имым

Шуктенам мо? – вургыж мый манам.

Ой, мыняр жапем эрталын кодын

Пӱжалтмаште огыл – ӱшыкеш…

Вот садлан, вуеш ит нал ман йодын,

Сӧрвалем мый тыйым, калык-еш.

Тудо Шочмо Эл, шочмо калык, ача-ава, пӱртӱс, йӧратымаш  нерген почеламут-влакым возкален. Шижалтеш: поэт шочмо мланде, калык пелен илынеже, моло семынак пиалан илышым чоҥынеже. Тидым «Ленин», «Ильичын шӱм тыге йӱла» «У мландыште» почеламутшо-влакат пеҥгыдемдат. Но тазалык шотышто лушкыдемше айдеме, вичкыж шӱман поэт йоча годымак эмганыше чонжым вашталтен кертын мо?.. Тиде йодышемлан мый нигӧ дечат вашмутым ом вучо. Тиде йодышлан вашмут семын кодеш мемнан эреж годымак куанле огыл шижмашна, шоналтен шуктыде каласен колтымо ойна, пиал деч посна эртыше илышна.

Калыкыште тыгайымат ойлат: шужен ий годым самырык Еремей нурышто шурным поген кочмыжлан кум тылзылан тюрьмаш судитлен колтеныт улмаш. Вынер вургеман, йыдал йолан лектын кайыше Еремей ялышке ботинке йолан да шем сукна костюман толын пурен. «Кузе вара тушто илат?» йодмылан поэт вашештен:

– О-о, тушто илыш сай: йӱктат-пукшат, малаш пыштат. Колхозышто илыш сай огыл…

Поэт дене келшыде ок лий: четлык коклаште тудо сылнымутым йӧратыше еҥ-влакым вашлийын. Эрыкдыме калыклан  тудо руш поэт Сергей Есенинын почеламутшо-влакым йоҥгалтарен. А пашадар шотеш колыштшо-влак шке вургемыштым чиктен колтеныт. 

У почеламутым Еремей вигак редакцийлашке колташ вашкен. Варажым возымыжо икмыняр кӱчымырак улмым умыленат, уэш-пачаш тӧрлатылын, уэш да уэш редакцийлашке колтен, савыкташ сӧрвален. Самырык авторын почеламутшо-влак сылнымут пашаеҥ-влакым шке шотан улмышт дене сымыстареныт. Тудлан поро ойым темлен, ситыдымашым тӧрлен,  савыкташ полшеныт. Жап эртыме семын нуно ужыныт: автор ик верыште тошкыштеш, шинчымаш дене пойдаралтын, у усталык шӱлышым налын огеш керт. Тиде пешак раш Миклай Казаков дене возкалыме серышла гыч коеш.

«Николай Иванович, мыйым кеч-кунар вурсат гынат (вурсаш веле огыл, мыйым нуж дене почкашат уто огыл), поэзийым кудалтыме ок шу, возен Еремей Яковлевич Миклай Казаковлан 26 ноябрьыште 1960 ийыште. –  Ала-можо чоным тарата, ӱжеш. Пуйто ончылно моткоч кумда горизонт мыламат уло. Палем: горизонт тунемдыме еҥлан пӱтынек почылт ок керт. Штык деч посна атакыш ит кай, шинчымаш деч посна почеламутым ит возо. Тиде таҥастарымашым ик поэт деч колынам ыле. Очыни, пеш чын каласыме.

Тендан поро сугыньдам нигунамат ом мондо да кузе-гынат тунемашак тыршем. Мо лектеш – ала…

 Тӱҥалтыште автор Николай Ивановичын туныктен ойлымыжым куанен вашлийын: «…Тендан мутдам лудын лекмек, шулдыр кушкынак кушкеш, возымат утларак шуэш». 

Но, илен-толын, савыкталтде кодшо почеламут-влаклан кӧра,  ты кумылжо палынак вашталтын. Чӱчкыдынак Николай Ивановичлан ӧпке шомакым, моло поэт-влак нерген ӱлыкшӧ шонымашым серен.  Жап эртыме дене ты кумылжо тудым пӱтынек авалтен. Тыге 1964 ий 12 июньышто Николай Иванович денат келшыдымашке шуын:

«Нальым таче вашмут письмадам. Но тыгай кумыл волтышо, мыйын творчествем йӧрдымылан шотлен каласымым йӧршынак вучен омыл. Кӧ-кӧ, но Миклай Казаков тыгай лийшаш огыл…»

Тиде ӱчашымаш трук шочын огыл. Миклай Казаков тудлан ятыр жап серыш-влакым возкален. Жап эртыме семын туныктышо тунемше деч пеҥгыдынрак йодмо кӱкшытым кӱзыктен. Тиде кӱкшытым Еремей умылен шуктен огыл, туныктышо дене «Ӱдыр муро» почеламут шотышто ӱчашаш пижын. Тыгодым угыч да угыч ӧпке шомак шочын. Таче «Ӱдыр муро» ты почеламутым тӱрыснек лудшына-влаклан темлыме шуэш:

Тыныс пашаш ошкылалмыже годым

«Волгыдо эрлан салам!» манылден,

Ӱдыр (мыят тидым раш ужын кодым)

Мурыжым теве кузе лугылден.

Мочол моторлыкшо шочмо мландемын!

Тидым пеледыш аршаш каласа.

А тӱзланалше шӱм-кылже айдемын

Мирым  сӧраллыкше ден сӧраса.

Муро умбаке, умбаке, умбаке

Кайыш, шӱмнам о кузе авалтен!

Тынысле мурын вий шулдыр ӱмбаке

Калыкын шонымым ӱдыр нӧлтен.

«…Мый шижам, Семён Вишневский, Иван Осмин але эше иктаж чал поэт мый дечем вич пачаш удан возат гынат, тудлан газетыш кумда корным почыт. Мутлан, 11 июньышто Иван Осминын икмыняр стихше печатлалтын ыле. Вара могай поэзий тушто уло? Нимо сайжымат ыжым му. Так тесте темашлан веле возен. Але М.Майнын произведенийыштым налаш. Могай эстетический моторлыкым ужаш лиеш тудын произведенийлаштыже? Нимогайымат!»

Тыге пуштыланымыж дене Еремей Николай Ивановичын кумылжым волтен да ончыкылыклан ӱшанжым лушкыдемден. Тылеч вара Миклай Казаков поэт йолташыже-влак лӱм дене, Еремей Герсимовын 17 ий жапысе сылнымутшылан акым пуымо семын, келге шонымашан вашмутым серен. Тиде «Илыш дене тӧр ошкыл!» вуймутан серыш 1964 ий 27 июньышто «Марий коммуна» газетеш савыкталтын.

«Вуеш ит нал, чыла возыметым ончалмек, кочо мутымат ойлаш перна. Тый дечет вара возаш тӱҥалше автор-влак палынак ончыко каеныт, нунын йӱкыштат ойыртемынак йоҥгалтеш. Теве В.Колумб, С.Николаев, А.Степанов первый книгаштым луктыныт…

…Культура ден грамотность деч посна поэтланат нимом ышташ. Илыш тудын ончылан путырак кугу, ответственный задачым шында. А тудым шукташ келге шинчымаш, илышым ужын моштымаш кӱлеш…

…Коллектив деч ойырлен шогышо еҥлан тӱрлыжат конча, тудо шкеж нерген моткоч кугун шонаш тӱҥалеш да шукыж годым йоҥылыш выводым ышта. Тыйын письмаштет тиде тӱргоч раш коеш: «Еремейын стихше кеч-могай эмоциональный виян, чаплын йолгыжшо лийыт гынат, шӱкшаклан шотлат». Уке, Еремей, тыйым иктат ок пызыре, нигӧат ок шыгыремде, сайынак возыметым (тыйыным веле огыл, молынымат тыге) кеч-кунамат печатлат…»  

Миклай Казаковын тиде серышыжым таче кажне самырык авторлан лудаш темлыме шуэш. Вет ме тачат туныктен ойлымылан чон рӱдӧ тугмеш нелеш налше калык улына. Ваш-ваш вуеш налын, сырен-мыскылен ойлен кышкена. Тыге чапнам арален налына ман шонымаш – моткочак йоҥылыш. Умбакыже шке шонымем ойлымо огеш шу гынат, каласен кодыде ом чыте: шке йоҥылышым шижын моштыдымаш, але еҥын йоҥылыш ойжым аклен моштыдымаш – кӧргӧ чоннан нужналыкше нерген ойла. Ты шотышто Калык поэт Миклай Казаковын Еремей Герасимовлан возымо серышыжым хрестоматийный материал семынат ончаш лиеш. Ӱшандарыше, тунемаш ӱжшӧ кумылжо  сугынь гае йоҥгалтыт!  Ты вашшогымашын сай могыржо – Еремей поэтын вашмутлан нелеш налын огыл!

«Пешак чот вурсен иледа гынат, адак ик стихым колтен ончаш верештеш. Ала-молан редакцийыш колтыде, чонем огешак тӱсӧ. Тидым мо дене умылтарыман, Николай Иванович?», – возен тудо 8 июль 1964 ийыштак.

Кызыт, иктешлен ончалаш гын,  тыгай сӱретат шинчалан раш коеш. Тунам сылнымутышто Кугу сарын тул-вӱдшӧ гоч илен лекше, кумда шинчаончалтышан, шинчымашан, мутын да ыштыме пашан куатшым палыше мутмастар-влак тыршеныт. Миклай Казаков, Семён Вишневский, Василий Чалай, Макс Майн… Конешне, шым класс образованиян, изинекак сусыргышо чонан, лушкыдо тазалыкан Еремей Герасимов нунын дене таҥасен кертын огыл.

Туге гынат Еремей шке илыш корныжым тӧремден колтымо йӧн семын сылнымутым гына ужын. Тидын нерген тудо уло тӱнялан кычкырен ойлаш ямде лийын.

«Салам, Христофорыч, салам!..»

1960-шо ийласе марий сылнымут Валентин Колумбын пеҥгыдын йолӱмбаке шогалмыж дене палемдалтын. Поэтын у шӱлышыжӧ, у шижмашыже, у тӱняончалтышыже моло-влакын чоныштымат йӱлен илаш таратен. Мыланем южгунам тыгеат чучеш: Еремей Герасимоват сылнымут шотышто Валентин Колумб гаяк йӱлышӧ чонан лийын. Адакшым вич ийлан изирак Валентин Христофорович Еремей гаяк сар  жапыште шужен да вольыкым кӱтен. Икгай шижмаш, икгай умылымаш коклаштышт шагал огыл лийын. Лачак илыш йӧн, шагал шинчымаш, неле черлан кӧра Еремей эрелан сылнымутышто 15-20 ияш кодын да шкенжым сай паша дене ончыкташ шинчымашыже ситен огыл.

Валентин Колумб тыгай рвезылан полшыде, тудым арален налде кертын мо? Уке, йӧн лийме семын тудо Еремейын кумылжым кӱшнӧ кучаш тыршен. Еремейланат тиде лӱм пеш шергакан лийын. «Шокшын ӧндалам тыйым, Валентин!», «Шергакан Валентин Христофорыч!», «Салам, Христофорыч, салам!», «Поро тосем, Валентин Христофорыч», «Валентин Христофорыч, Шӱм-чонет пешак порыс!..» – тыгай ой-влак дене тудо шке серышлажым тӱҥалын.

Таче кугу поэтын лӱмгечыжым пайремлыме годым, гениальный марий айдемын еҥым шижын, умылен, чаманен, туныктен моштымо усталыкшылан вуйым савыме шуэш. Еремей Герасимов ӱмыржӧ мучко ӱлыкшӧ ончалтышым, йӱштӧ мутым колышт илен, тидын годым кугу поэт дене мутым вашталтен илымыже – пӱрымашын эн кугу пӧлекше.

«Илышем, Христофорыч, колян илышыж гай: кӧ шона, тудо тошкал кая, – вуйым шийын тудо 1970 ийыште. Ик еҥ дечат, ик ганат поро мутым (тендам шотлаш огыл гын) колын ом керт. Чылан вурсат, шудалыт, чылан шугыньым нӧлтат. Неужели тыгаяк шучко айдеме улам, а?! Мо дене ом келше?»

       Туге гынат тудо шке ситыдымашыжым раш умылен. «Саҥгам кырен-кырен, таче шкемым вурсем: творчествыште вашкымемлан пе-еш чот сыренам… – возен вес серышыште В.Колумблан.

«Салам, Еремей тос!

Мо лийын кайышыч? Мыйым чылтак ӧрыктарет? Мо шайтанлан «Аван шӱмжым» пужен ыштенат? Йӧршын локтылынат. Але мыйын тӧрлен колтымем ыш йӧрӧ? Але налын отыл? А кызыт ни лирический сюжет шот, ни поэзий ямже кодын огыл. Иктешлаш, шонкалаш тыршет, а философшат лийын шуын отыл (тиде произведенийыштет) да поэзий дечат торленат», – Валентин Колумбат Миклай Казаков семынак туныктыман серышым возен 1969 ийыште. 

Ты келшымашын поро саскаже 1966 ийыште шочын: Марий книга издательствыште Еремей Герасимовын икымше «Илыш муро» сборникше савыкталтын. Валентин Колумб тунам кокымшо ий Марий книга издательствын тӱҥ редакторжылан пашам ыштен. Тиде паша вер моло автор-влаклан полшаш, усталыкыштым вияҥден колташ сай йӧным пуэн. 

Поэзий… Мо вара тугае?

Кузе мемнам каваш нӧлтен кертеш?

Векат, куатше пӧрдшӧ мардеж гае

Да шӱм гыч шӱмыш толкынжо коштеш,

тыге раш шонкален сылнымут нерген Еремей Герасимов. Книга кугужак огыл: улыжат 24 почеламут вераҥдалтын, «Ленин» почеламут дене почылтеш. Ты почеламут ту жаплан келшыше «паровоз» гае, авторын моло возымыжым: «Шочмо вер», «Тунктышемлан», «Кок лагерь», «Шӱмыштак улат» почеламутшо-влакым лудшо деке шупшеш.

Возымыжо волгыдо кумыл, раш сӱрет дене шыҥдаралтше. «Шкет годым», «Таҥемлан», «Пеледышым ончен», «Йӧратет гын» почеламутлаже мыняр гынат Сергей Есенинын возымыжла йоҥгалтыт. Очыни, садланак таче тиде сылнымутым самырык тукым тӱткын лудеш. 

Вот лышташ еш вола модын-модын,

Ой кузе гына ок пӧрдыктал!

Юарлаш кеч шагал тудлан кодын,

Садак мландыш возеш йывыртал,

йӱклана поэт «Шыже шоныш» почеламутшо дене.

Еремей Герасимов Валентин Колумб дене кылым эреак кучен. Пытартыш ийласе серышлаште тудо тазалык лушкыдемме шотышто вуйым шийын. «Поэзий деч моло сомыллан йыжыҥем уке. Очыни вашке…» серен 2 декабрь 1970 ийыште. Йол корштымым, шинча сокырешташ тӱҥалмым шижын, тудо угыч да угыч у книга шотышто полшаш йодын. Тиде жапыште Валентин Колумб «Ончыко» журнал редакторлан тыршен.   1970 ий мучаште Еремей Герасимов Марий АССР Писатель ушемыш шке возымыжым конден. «Шӱм толкын ӱмбалне» кокымшо книгалык рукописьшым Валентин Христофорович пеш келгын шымлен. Темым кумдаҥдымыжым (йочалан почеламут, мыскара-влак), лывырге йылмыжым, сылне образым кычалмыжым сай могыр гыч палемден. Ончыкшым йоча книгам савыкташ лийме нерген ойла. Авторлан, редакторлан полыш-каҥашым темлен да 2,5 авторский лышташан сборникым лукташ темлен.

«Мо тӧрсыр-экшыкшым рукописьлаште ончыктылынам. Тудым автор шотыш налеш, шонем. Икмыняржым шкат тӧрлаш полшем, уке гын автор йоҥылыш тӧрлатыл, утыждене товаҥдыл кертеш. Тидым тудо ыштен мошта шол шайтанешыже», - палемден поэт.  

Но… Ий-влак эртеныт, кок поэтлан ош тӱняште илашыжат пеш шагал кодын улмаш. А рукопись издательствын планыштыже одарланен огыл. У книгам ужаш нунылан пӱрен огыл улмаш. Еремей Герасимовын кокымшо «Шӱм толкын» книгаже 1991 ийыште савыкталтын. 3,75 авторский лышташыш 80 наре почеламутым вераҥдыме.  

А тунам у книга нерген шолын лекше кумылжым Еремей Яковлевич угыч серышлашке велен. Возен Ю.Галютинлан, Р.Петровлан, П.Корниловлан, Д.Кульшетовлан…

Ончылно поэт уло тӱнялан сылнымутым йӧратымыж нерген увертараш ямде лийын маньым. Тиде яра мут веле огыл. 1963 ийыште тудо М.Шолохов денат вашлияш тӧчен, арня наре Вешенскийыште илен. Но нужна тӱжвал сынже дене ӱшандарен йодын кертын огыл. Ойлатыс: айдемым тӱжвал сын дене вашлийыт…  Тылеч посна поэтын архивыштыже РСФСР Писатель ушем вуйлатыше С.Михалковлан, руш поэт М.Исаковскийлан серыме, чон ойгыжым каласкалыман серыш-влак аралалтыт.  Тудым поэт 1970-ше ийлаште серен улмаш.

«Мыят ешемлан лийын ом керт шем ӱмыл…»

1954 ийыште Йошкар-Оласе республиканский эмлымверыште улмыж годым Еремей икымше пелашыже, Лидия Васильевна Иванова дене палыме лийын. Киров область Санчурск марийын ӱдыржӧ изинекак тулык кушкын. Латиндеш ияш улмыж годым родо-тукымжо Йошкар-Олашке конденыт да кучем еҥын мӧҥгыштыжӧ шогышо семын пашам ышташ темленыт. Тыге Лидия Васильевна варажым Витамин заводын пашаеҥже лиеш. Столовыйышто пашам ыштен, поварлан тунем лектын.

Еремей пеш оҥай рвезе ыле, тӱрлӧ оҥайым каласкален, почеламутым лудын, мӱшкыр коршташ тӱҥалмеш воштылтен, – шарналта ту жапым 78 ийым темыше ӱдырамаш. – 1955 ийыште ушненна, Чапаев уремыште пачерым айленна. Ялыште родо-тукымжат сайын вашлийыныт. Еремей Марий Турекыш пашаш пурыш. 1956 ий 17 июньышто Игорь эргына шочын. Варажым Олорышто иленна. Эргынам Настаси коваже ончен, мый олмешыже колхоз пашаш коштынам. Тунамат Еремей ыш лыплане: Хлебниковыштат, уэш Йошкар-Олаштат илышна. Еремей тунам Оршанкыште редакцийыш пашаш пурыш. Мый Машиностроитель заводын столовыйышто тыршенам. Варажым тудо Оршанкыш ӱжаш тӱҥале. Пачерым пуат, мане. Мыят ӱшанышым. Эргылан ача кӱлеш ман шонышым, куснышым. Но варажым мут шоктыш: вес ӱдырамашыже уло. Тыге ойырлаш логале.

Тылеч вара Еремей Герасимов Унчышто илен. Шочмо Олоржо деч 35 меҥге тораште верланыше ялыште кокымшо пелашыже Анастасия Константиновналан кок икшывым йолӱмбак шогалташ полшен, пӧртым чоҥен. Тыште тудо Унчо ялын вес уста поэтше Василий Миронов дене вашлийын. Кок поэтлан лийын мо нерген кутыраш. Унчышто эреак блокнот да карандаш ден коштшо, саламлалтме годымат йыгыр йӱкан ойым кычалше пӧръеҥ поэтым таче ораде айдеме семын огыт шарне. Тыште тудын нерген  «Уста поэт лийын» ман ойлат да тачат мутлан еҥ кӱсеныш пурыдымо еҥым «Йӧрӧма гаяк кертат» ман кумылаҥдат.  

Почешмут олмеш

Поэтын колымыж нерген калыкыште шуко манеш-манеш таче мартеат коштеш. 1971 ий шошым, Май пайрем вашеш, тудо аваж деке миен толаш тарванен. 26 апрельыште Унчо гыч Олорышко чодыра гочын йолын каяш лектын. 

– Элнетыш  кайыме корнышто мӱкшотар уло, тушто Еремей йӱдлан шогалын. Йӱдым озавате дене умылдымаш лекмылан кӧра, Еремей пинчакшым руалтенат, лектын каен. Фуфайкыжат, меж носкижат киен кодын. Тиде 27 апрельыште лийын.

А кум арня эртымеке, Уньжинский посёлкысо кӱтӱн ӱшкыжшӧ чодыра лоҥгаште чот ломыжаш тӱҥалын. Куржын толшо кӱтӱчӧ пундыш ӱмбалне, кӱжгӧ куэ тӱҥыш эҥертен шичше Еремейым ужын. Пинчак дене леведалме капше шукертак мланде тӱсым налын улмаш...

19 май 2010

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1