Каем-каем Финляндийыш...

Корнысо серкалымаш

«Каем-каем Финляндийыш...»,

але Мургорно почеш чоҥештен…

очерк

Альбертина Иванован мутшылан возымо мыскара муро, очыни, ятыр еҥын Финляндийыш миен толаш шонымашым шочыктен. Сылне мурылан мутым возышо автор дене пырля родо-тукым мландыште уна лийын коштмым ме: Юрий ден Сергей Таныгинмыт, Зоя Дудина, кугу пиал семын аклена.   

«Кок мургорно, кок сӱрет» проект ӱмаште Марий Элыште вийым налын. Тунам финн сӱретче ден писатель-туныктышо, журналист-влак кок арня  Марий Элыште иленыт: Т.Евсеев лӱмеш тоштерыште сӱрет радынаштым ончыктышт, марий тӱвыра, илыш йӧнна дене палыме лийыч. Тений вашмут семын кок поэт да кок сӱретче: А.Иванова, З.Дудина, Ю.Таныгин, С.Таныгин - Марий Эл гыч Суомиш мийышна. Делегацийым  Марий Эл культур, печать да национальность паша шотышто министрын алмаштышыже  Г.Ширяева вуйлатыш.

Лектын кайыме корно

мӱй таман лийже…

Шочмо мланде гыч лектын кайыме годым чон эреак шӱлыкаҥеш. Мом сӧра мыланна мӱндыр корно? Могай куан да азап дене пӧртыл толына – ончылгоч палаш ок лий. 1 августышто, Моско поездыш шичмына годым, йӧратыме Йошкар-Олана, мӱй таман Марий Элна пӱтынек манме гаяк шикш лоҥгаште кодо. Шемемше каваште йошкар салма гае кече шкеж нерген шижтараш тӧчыш. Тулыкла ончыш. Палыме-влак Солнечный посёлко йӱла, калыкым Советскийыш кусареныт, маньыч. Тыгакак Кокшайск велым йоча лагерьла гыч кокымшо гана икшыве-влакым эвакуироватлыме нерген шоктыш. Кок арня ончыч мыят тыгак шке эргымым тул кокла гыч луктынам ыле. Тунамсе туткар мемнам нимоланат ыш туныкто, витне.  

Кукшо кеҥежын игечыже чон кумылымат кошта улмаш. Пӱртӱс азап ончылно вийдымылыкым шижын, кажне еҥым, очыни, ик йодыш орландара: молан?  Сулыкан улына. Тӧрлаш лийдыме сулыкна нерген пӱртӱс ойганен шижтара огыл мо?

2 августышто Москошто 39 градус шокшо ыле. Урем калитлалтше салма гай. Шикш лоҥга гоч витыше кечыйол шинчам йымыктен-вӱдыжтарен. Самолётыш шинчын, кӱшкӧ нӧлталтмеке, мланде шемалге канде тӱс дене леведалте. А пыл оварчык воктене кече тунар веселан ончен!  Кӱртньӧ кайыкын оҥыштыжо икымше гана чоҥешташ мыланем нигунарат лӱдыкшын ыш чуч. «Ни йӱр, ни тӱтан, кече темын, улам ушем ден мо-гынат, шӱм-мокш йотке мландын айдеме…» – шарналте Валентин Колумбын мутшо. Палаш оҥай ыле: тыгай шижмашым луктын каласаш, поэт кушко чоҥештен?

«Киасма» тоштер

«Кок мургорно, кок сӱрет» проект сымыктыш пашаеҥ-влаклан каналташ, сылне вер-шӧрым, историй памятник-влакым ончаш, йот элысе культур да искусство пашаеҥ-влак дене мутым вашталташ шонымаш дене шочын. Ӱмаште ты паша Финн культура фондын полшымыж дене илышыш шыҥдаралтын гын, тений М.Кастрен лӱмеш ушемлан эҥертыме. Окса кугужак лийын огыл, маныт, туге гынат организатор-влак: Т.Менделин, С.Чеснокова, Т.Никулайнен, К.Юхолла – поро кумыллан эҥертен, проектым илышыш пуртеныт. Яра жап йӧршеш гаяк лийын огыл, кажне кечын – культур программа, вашлиймаш, мутланымаш…

Уш-акылым сургалтарыше, чоным пунчалше тат семын «Киасма» тоштерысе вашлиймашым шотлыман.  Тиде культур учреждений Финляндийын тачысе искусствыжым ончыктымыж дене чапланен. Оралте Хельсинки покшелнак. Шке шотан архитектуржо зал гыч залыш, этаж гыч этажыш шижде куснаш йӧным ышта. Тоштер тачысе  искусствышто лектын шогышо у йогын-влакым эскера, фондыштыжо финн, тӱнямбал, поснак йӱдвел европысо, балтикысе да руш искусство паша-влак чумыралтыныт. 

Икымше этаж  ала-могай посна жанрлан пӧлеклалтын манаш ок лий. Кыдежлаште  экспозиций-влак тема шот дене келыштаралтыныт. Тыгодым жанр-влакын иктеш варналтын ушалтмышт (синтез) шинчалан перна. Мутлан, ик зал кино искусствылан пӧлеклалтын. Шым экраным вераҥдыме. Тӱрлӧ пашаеҥ-влакын илышышт гыч  кӱчык, но пӱсӧ сюжетан фильм-влакым почела ончыктат. Мыланна клат пашаеҥын илышыжым ончаш йӧн лие. Сюжет тыгайрак: пашаеҥ, кечыгут контейнерым шӱкедылшыжла, тыгай мут-влакым колыштеш: «Эскере, пурлашке, шолашке, тушко ит кай, тышке ит тошкал…» Кастене мӧҥгыжӧ пӧртылеш, мӱшкыран ватыже «Ит тӱкӧ, ноенам, малымем шуэш» ой-влакым колыкта. Вес кечын клат пашаеҥын кумылжым экраныш тыге шыҥдарыме: тудо йолташыж дене пырля сӧснаиге вургемым чиенытат, клатысе ӱстембалне вольык семын кап-кыл йодмым шуктат. Шонен муманыс тыгайым: «айдеме, вольыкыш ит савырне» манме шонымашым тыге каласыме, очыни.

Воктенак Совет Эстонийлан пӧлеклалтше залыште совет илышым аралыме да пропаганда арверым, плакат-влакым ончыктымо.

Умбалнырак йӧршеш вуйдорыкым лугышо выставка. Курчак-влакым ончен, ушем пудырана, шонышым: янлык, вольык, кайык-влакын капышкышт  айдеме вуйым келыштарыме Але, мӧҥгешла, посна калык вургеман капышке янлык але вольык вуйым, йолым, шулдырым пижыктыме. Тыгайым ужын, мом шижмемым ойлен пуаш усталыкем ок сите, но шканем икмыняр вольыкла, икмыняр янлыкла чучым. Ушем пудыраныш, тунар умылаш лийдыме модыш-влак ончыкталтыт.  Тыге финн художник-влак тачысе илышын, тачысе айдемын проблемыже-влакым пӱсемден ончыктат.

Мыланна утларак лишыл да палыме лие И.Глазуновлан пӧлеклалтше кокымшо пачаш. Руш сӱретче Финляндийын 1956–1981 ийласе президентше Урхо Кекконен дене келшен.  1973 ийыште тудын шочмо верыштыже портретшым сӱретлен. Портретым мольбертыш вераҥдыме, воктенжак, кӱвар ӱмбаке шаланыше воштончышым шарен оптымо. Лишыч ончалат гын, политикын сынже янда катышлаште пудырген пытышыла коеш. Ӧрдыж гыч эскерет гын, янда илыш йогыным, пагытын писылыкшым шарныктымыла чучо. Тидын нергенак президент Кекконенын сӱретче нерген ойжо пеҥгыдемда:  «И.Глазунов финн калыклан эрвел каваште волгыдо кече, яндар лупс, сото шӱдыр гае улеш».

Тидыже чынак: И.Глазунов тунамсе Финляндийын  элитыжым сайын пален, ятыр финн ден швед политикын сынжым сӱретыш велен. Пашаже-влак Кекконен жапысе пагытым сайынрак шижаш полшат: пелашыштым, икшывыштым, йӧратен илыме таҥыштым, озаватыштым, еш йолташыштым сӱретлен.

Мыланем поснак ушеш кодо «Русская красавица» пашаже. Тудым финн модельер Арми Ратикын йодмыж почеш ыштыме. Порсыным, сукнам, шерым, чиям кучылтмо, кунар-гынат юмоҥам шарныкта. Критик-влак тудым Рафаэльын «Мона Лизаж» денат таҥастарат.

«Киасма» тоштерын кумшо пачашыже фото искусствылан пӧлеклатын. Фото-влак пӱртӱс лоҥгаште пиалан да ойган, йӧратыме да каргыме, вучымо да поктымо айдемым ончыктат. Икана ончалмаштак кагаз ӱмбалне мардежым, йӱрым, лупсым, пелтыше кечым шижаш лиеш – тыге сайын кагазыш велын чия.

Утларак куатле виян улыт пӱртӱс лоҥгаште йӧсланыше, неле пагытыш логалше, сусыргышо да эмганыше, йӱлен когаргыше, шкет айдемым ончыктышо фото-влак. Чара могыран ӱдырамаш кап ӱмбалне пуйто пагытнан чыла осаллыкше  иктеш чумырген. Тӱрлӧ сынан, ончалтышан, кумылан,  чоныш логалше сюжет-влакым ончен, Юрий Таныгин фото выставкым «красивый ужас» ман аклыш.  Очыни, ойган еҥлан огыл ты выставка чумыралтын. Ойган еҥ тыгайым ончен йылт черланас. Тидым, айдеме  улмыштым шарнышт манын, тӱням монден илыше-влаклан ончыктыман дыр.

Ме,  тоштерыш миен, у шинчымашым, у кумылым налаш тунемше калык улына. Ты тоштерыште айдеме куан кумылым шагал шижеш. Тыште, искусство йӧнлан эҥертен, шоналтыде ыштыме пашанам, шала койышнам ончыктат да пӱртӱс ончылно титакан, сулыкан улмына нерген шижтарат.   

«Ме руш ынена лий…»

Хельсинки ола урем дене эртыме годым южо полатым ончалат, да Санкт-Петербургышто улмыла чучеш. Колоннан оралте-влак Финляндийын Руш кугыжанышыште лиймыж годым чоҥалтыныт. Сенат площадьыште нӧлталтше Кафедральный собор ош тӱсшӧ дене турист-влакым сымыстара. Неоклассицизм стильлан эҥертен чоҥымо Кугыжаныш Совет, книгагудо, университет оралте-влак 1822–1852 ийлаште нӧлталтыныт. Тунамак тыште руш кугыжа Александр II лӱмеш чапкӱым шогалтыме.

Руш историй, руш чон утларак раш шижалтеш Суоменлинна отрошто. Тиде - тӱнямбалне шке кумдыкшо дене чапланыше,  теҥыз отрошто верланыше ик эн кугу крепость. 1700-ше ийлаште Хельсинким швед-влак деч аралыме шонымаш дене чоҥаш тӱҥалме. Пурымаште «Ме швед огынал, ме руш ынена лий, ме финн улына» ман палемдыме.  Отро мучко аралалт кодшо сооружений-влакым: окопым, мланде йымал корным, окоп коклаште кӱварым, тошкалышым, пушко шогымо верым, оружийым аралыме складым – чоҥен пытарыме. Финн-влак шыргыжал ойлат: ик сар годымат ты крепость дене пайдаланыме огыл.

Мландыйымал корно дене эрташ мемнам Сергей Таныгин ӱжӧ. Иктаж 300 метран туннель конус гай чоҥалтын: пурымаште корнын лопкытшо иктаж 5 метр. Пычкемыш гоч эртет гын, лекмаште корнын аҥже 1 метр  наре веле кодеш. Лӱп-лӱп пычкемышыште эртышыла, теве-теве иктаж ночко верыш тошкалат, шонет. Тиде йылт Российысе айдемын шижмашыже, очыни. Уке, тушто кажне мланде кумдык тоштер семынак аралалтеш. Уда пашам пычкемыш верыште огыт ыштыл, витне. Сер мучко Россий кугыжа годсо витле наре пушкым шогалтыл пытарыме. Тышан  XIXкурымышто Российын эн виян артиллерийже верланен улмаш. Ик пушко рӱдыштыжӧ Пермь заводышто 1894 ийыште лукмо нерген палемдыме. Вес пушкышто «С-П Замкомь»  ман возымо. Россий кугыжанышын армийже тыште 1808 гыч 1917 ий марте шоген. Тылеч вара, 1973 ий марте, финн армийын гарнизонжо лийын. 1985 ийыште крепость музей семын у шӱлышым налын да 1991 ийыште ЮНЕСКОН аралыме поянлыкышкыже савырнен. Финн-влак отрон руш историйже нерген ойлаш пешыжак огыт йӧрате.

Суоменлиннаш таче ий еда 1 миллион наре турист толеш. Паромышко але вӱд троллейбус манмышке шинчын, йолташ-влак дене пырля каналташ, теҥызыште йӱштылаш, кече йымалне ракатланен кияш келшыше ятырын улыт. 

Отрошто 850 наре еҥ ила. Нуно крепостьым реставрироватлымаште, арулыкым кучымаште, кафе ден ресторанлаште пашам ыштат. Илыме верышт, кок-кум пачашан пӧрт-влак, крепость пеленак келыштаралтыныт. Урем могыр гыч историй памятник ман ончет, а кудывечышке  пурет – чыла шотыштат тачысе кечылан келыштарыме оралте.

Отро йыр коштын савырнымеке, финн историк Аспо Йунтанен дене палыме лийна. Тудо 2005 ийыште Йошкар-Олаште  финн-угровед-влакын конгрессыштышт лийын. Турку университетын профессоржо кызыт пенсийыште. Лишыл жапыште шонен илыме кумылжым илышыш шыҥдараш шона: финн калыкын Россий кугыжанышыште илыме жапшым шымлаш тӱҥалеш. Ойлыдымо, палыдыме факт-влакым шергалын, ала ваш умылашат куштылго корно почылтеш?..

«Кок мургорно, кум сӱрет»

5 августышто Юрий ден Сергей Таныгинмыт Хельсинкисе Каапелитехдасын Ваалссамо  галерейыште сӱрет выставкым почыч. Галерей ончыч кабельым лукшо завод оралтыште верланен, садланак пурымаште «Вич гектар культур» ман палемдыме.

– Кызыт искусство залым, тӱрлӧ культур рӱдерым петырналтше заводын, фабрикын кумдыкыштыжо ятыр почыт, – рашемда мыланна Юрий. – Москваште тыгаяк «Гараж» лӱман галерей уло. Нуно кумдалыкышт, кӱкшӧ тувырашышт дене йӧнан улыт.

Марий художник-влак дене пырля Финляндий могырым ты проектышке сӱретче-влак  Т.Менделин, Т.Николайнен, К.Юухолла ушнышт. Выставка тыглай огыл: сылнымут шӱлышан. Марий автор-влак дене пырля финн поэт-влак С.Туркка, Й.К.Ихалайнен лийыныт. Мемнан коклаште кылым пеҥгыдемдымаште кугу полышым философий доктор, кусарыше С.Манаева-Чеснокова пуэн. 

Выставкыш ятыр еҥ погынен ыле. Марий калыкнан поро йолташыже-влак: И.Лехтинен, Л.Лаулайайнен, С.Лаллукка, Т.Хаккарайнен да молат – койыч. Хельсинкисе марий-влакат саламлаш толыныт. С.Элембаева,  М.Шабдарова, В.Аликов, Ю.Куприна да молат Марий Элысе мер илыш, чодыра йӱлымӧ нерген йодыштыт. Финн палыме-влак «Марий чодра» паркын йӱлымыж нерген тургыжланат.

Юрий ден Сергей чылаже  21 сӱретым ончаш темленыт. Ончышо-влак нунын этнофутуризм дене кылдалтше пашаштым кӱкшын аклышт.

– Финн йолташна-влакын пашашт коклаште  мемнан сӱретна-влакат йоҥгалтыт, – куан кумылым шылтыде палемдыш Юрий Иванович. – Мый тыште шке пашамым кокымшо гана ончыктем. Вашлиймаш мыланна  ятыр шотышто икгай улмынам умылаш, ваш лишемаш полша. Тыге ме шке калыкнан историйжым, йӱлажым сӱретлыме искусство полшымо дене аралена да  чапландарена.

Юрий Иванович пытартыш жапыште возымо хант да манси калык нерген каласкалыше пашаж-влакым темлен. Тудым йӱдвел тӱнян моторлыкшо утларак сымыстара. «Йӱдвел ава», «Югра сем», «Шаман: тул-ойыпан куштымаш»  пашаже-влак родына-влаклан моткоч келшеныт. Тылеч посна Е.Айпинын, «У гаснущего очага» повестьше почеш  шочшо сӱретат вучыдымо шижмашым шочыкта.

А Сергей Иванович пашажым родына-влак ончыко икымше гана луктын.

– Финляндийыште чонлан ласка. Родо-тукым кыл шижалтеш, ме сӱретыште мом каласаш шоненна, умылат. Хельсинки олажат моткоч келшыш. Таллиным йӧратыше айдеме улам ыле, ынде Хельсинки чонем савырен. Олам чоҥымо годым пӱртӱс поянлыкым арален кучылтмо шотышто кугу усталык шижалтеш, айдеме шке илемжым юмын шочыктымо моторлыкым пужгалыде чоҥа.

Сергей тышке ныл сӱретым конден. Кокытшо - «Чумбылатын омыжо», «Полтыш» - символ-влак негызеш шочыныт: этнофутуризм шӱлыш дене ойыртемалтыт. Кокытшо - «Тоштымарийын шӱлышыжӧ» цикл гыч. Финн-угор символ-влакын тачысе кечыште аралалт илымышт нерген шарныктат.

– Мыйым Тиити ден Туулан сӱретышт ӧрыктарышт, – каласыш Сергей Иванович. – Финн сымыктыш утларак касвел могыр йогыныш ушнен. Пеш оҥай паша-влакым выставкылаште ужмо, кажныштыже гаяк шке калыкын чонжым арален кучылтмо шижалтеш. Тыглай арвержат кугезе шӱлыш дене ила, тунамак тачысе кечын ойыртемжым шыҥдарыме. Тиде мылам моткоч келша.

Чынак, финн сӱретче-влак тул гай виян улыт. Ик Тиитижак мом шога! Акварель чиям ночко кагазеш велен сӱретлымаш кӱкшӧ мастарлык нерген ойла. Пытартыш ийлаште Марий кундемыш толын коштмыжо марий тӱняумылымаш, марий йӱла негызеш тыршаш кумылаҥден. Ты гана ончышо-влак «Маска ава» сӱретшым кӱкшын аклышт. Тудын деч почеш кодаш огыл манын тырша Катья Йухола. Финн-угор темылан ӱй дене сӱретлыме «Маска-влак» серийже йочан пашаже семын ойыртемалте.   У семын почылт кайыш Туулан усталыкше. Пытартыш ийлаште Монголийыш, Антарктидыш коштын, садлан юрта дене кылдалтше сюжетым ончаш темлен. Пеледышан шовычым меж портышыш шыҥдарен чоҥымо сюжетшат шонаш таратыше ыле.  

– Куандарыш финн-влакын шокшо кумылышт, чыла палаш тыршат: кузе илена, чоныштына мо уло, йодыштыт. Леена Лаулайайнен дене вашлийынна, тудо у книгаж-влакым пӧлеклыш, – каласыш Альбертина Иванова выставка деч вара. –  Марий сылнымутнам, сӱретлыме искусствынам тӱнямбалне чапландараш полшат. Ме ятыр жап шке кышкарыште иленна, тышеч лекташ вийым огына му, садлан тыге вашлийын илыме мыланна ончыкыжо вияҥаш полшышаш. Кусарыме сылнымут, сӱретчын усталыкше тӱням вес семын ужаш, шижаш полшат. Лудшылан, ончышылан тунам оҥай лият, кунам тый, автор, тудын тӱняумылымашыж деке лишемат.

Альбертина Иванова выставкыште «Чодыраште илем»,  почеламутштым марла йоҥгалтарыш.  Л.Лаулайайнен – финнла. Тыгак мыят «Аралтыш» почеламутым колышташ темлышым. Почеламут йоҥгалтме  годым финн ӱдыр почеламутышто велыме шонымашым куштен ончыктыш. Жанр-влакым иктеш ушен, калык ончыко лекмаш – тачысе финн искусствын вияҥме ик йӧнжӧ. 

Альбертина Иванова пытартыш жапыште утларак сылнымутым кусарыме паша дене илен. Куд эстон книгам марий лудшылан пӧлеклен,  Б.Алверын, К.Рыстикивин, А.Валтонын, Х.Руннельын, Э.Эннон, М.Унден сылнымутышт Марий Элыште  савыкталтыныт. Венгр, мордва, удмурт, коми  поэзийымат марлаҥден. Таче кусарыме паша авторлан чон дене пойдаралташ веле полша, шке илышым йӧнандарымаште шагал лектышым пуа. Туге гынат  аҥысыремше тӱняште мыланнат ала-кузе илыман, йӧным муын, шке пашам вораҥдарыман.  

Марий калык деч шокшо саламым ойлыш делегаций вуйлатыше Г.Ширяева.  Мер калык верч тыршымыжлан Йыван Кырла медальым С.Чеснокова-Манаевалан кучыктыш. Тыгаяк медаль дене ик кече ончыч Кастрен лӱмеш ушемыште Хельсинкиште шукертсек илыше С.Элембаева-Хамалайнен палемдалтын ыле. Тудо пытартыш ийлаште Л.Лаулайайнен дене пырля марий ӱдырамаш поэт-влакын: А.Иванован,  С.Эсаулован, В.Изилянован, Н.Никитинан, З.Дудинан - сылнымутыштым кусарен. Тыге «Йӱлат ваштар-влак» книга савыкталтын.

Йот мландыште пиалым мушо ӱдырамаш-влак шочмо мланде дене кылым ынешт йомдаре. Кертмышт семын марий культурым, искусствым вияҥдаш тыршат. Теве Финляндийысе курыкмарий землячествын еҥже Ю.Куприна выставкым почмо годым ала-молан йылт вучыдымын В.Аликовын пашажым чапландараш пиже… 

Да, Финляндийыште марий-влакым палат. Калык кокласе кылым пеҥгыдемден илыше мер еҥ ма але тыглай финн айдеме – чыланат Россий кугыжанышын тул дене авалтмыж нерген тургыжланат. С.Элембаева ӱдыржылан «Зоя кока толын» ман увертаренат, ынде финн ватын марий ӱдыржӧ йодын: «Пожар деч куржын толын мо?»  Шочмо мландыштым, пӱртӱсым йӧратен аралыше родына-влак ты азапым экологий катасрофа семын аклышт.  

– Кугу пашам виктарен колтымылан тау, родына-влак дене палыме лийын, шке тӱнянам почын ончыкташ тыршена. Этнофутуризм полшымо дене шочмо калыкын тӱвыраже, историйже, культуржо нерген ойлена. Пырля илаш келшымыланда пеш кугу тау, – марий-влак лӱм дене иктешлен пелештен Юрий Таныгин.

– Тауштем сылне выставкылан! Каапелитехдас залыште ончыктымо паша-влак культурым чапландарыше вашлиймаш ыле, кудыштыжо тӱҥ верым сӱретче-влакын искусствыштлан,  сылнымут творчествылан ойырымо. Кок калыкын тыге ваш мумыжо утларак куанле кумылым луктын. Кылым кучен,  ме ваш-ваш тунемын кертына. Мыланна, финн-влаклан, ойыртемынак кугезына-влакын мунлыкыштым шарнен илаш тунемман: марий-влак тидым мемнан деч сайын ыштат. Тиде вашкыллан умбакыжат пеҥгыдемаш тыланем, пӧлек шотеш ме тӱнян оҥай ужашыжым почын кертына, - тыге выставкым почмо деч вара серен верысе газетыште  Финляндийын ужар илышым аралыше-влак ушемым вуйлатыше. Тӱнян оҥай ужашыже – тиде марий чонна огыл мо?..

Мустио

Выставкым почмо деч вара мыланна Мустиош каяш темленыт. Тыште проектын ик озаже, Катья Юхолла, ила.  Мустио – Хельсинки деч шымле меҥге касвелне верланыше ял. Ял манашыже лиеш гын? Мемнан умылымаш дене ончалаш гын, изирак ола гае.

Катья деке ме пычкемыш йӱдым толын пурышна. Альбертина ден когыньнам Катьян пошкудыжо-влак Анну ден Никон унагудышкышт (мансардысе пӧлемышке) вераҥдышт. Рвезе-влак Катьян пашазе-влаклан кучымо пӧлемышкыже кайышт.

Мустио XVIII курымсо романтик шӱлышыж дене сылне.  Акрет годым ял гоч швед король-влакын коштмо корнышт шуйнен. Руш кугыжа-влакат йӱдвел могырыш коштмышт годым ты вер-шӧрым каналташ ойыреныт. Тыште руш император-влак: Александр Павлович ден Александр Николаевич – лийыныт. Нунын портретышт пелен замокышто кугу поянлык семын Мария Линдерын портретше аралалтеш. Руш калык тудым Мусина-Пушкина семын пала. Чолга ӱдырамашым оза-влак тачат «эмансипе» мут дене шарналтат: тудо имньым пӧръеҥ семын кычкен кудалыштын, пивым йӱын, чӱчкыдынак ресторанлаште койын. 1863 ийыште Александр II дечын шке калыкшылан юмылан кумалме шотышто эрыкым йодын.

Таче Мустиошто ту жапысе корно деч нимат уке. Но чапле финн автострада пелен шергакан шер пырчыла аралалт кодын усадьба. Усадьба йыр, шке мландыште шке пӧртым чоҥен, культур да искусство пашаеҥ-влак илат. Шочмо кундемыште сымыктыш моторлыкым шочыкташ чыла йӧн уло.

Балтик теҥыз серыште верланыше замокым 1783–1792 ийлаште швед поян Магнус Линдер классик стиль дене чоҥен. Замок ятыр ий кугыжанышын фондыштыжо улшо поянлыклан шотлалтын. Таче Магнусын тукым шольыжо Филипп Линдер тудын икмыняр ужашыжым уэш шканже налын, да ты сылне верым арален вияҥдаш пижын. Замок воктене турист-влаклан ресторан, кеҥеж театр, сауна, моло каныме вер уло. Кугыжа да король годсо имне вӱта чыла шотыштат йӧнан конференц-залыш савырнен,  тӱрлӧ семинарым, вашлиймашым, мутланымашым эртараш моткоч йӧнлӧ.    

Замок йыр – кугу парк. Тудым Английысе парк чоҥымо йӱла почеш келыштарыме. 300-400 ияш тумо, писте, ваштар, лышташан пӱнчӧ-влак одарланен куштыт. Мый тыгайым Санкт-Петербургысо Пушкиношто гына ужынам. Ужар аланыште фонтан, памаш-влак йоргыктат, йолгорно воктене статуй-влак шогат, йӱдым нуным тул дене волгалтарат. Тошто замок пырдыжышке пӱтырналт кӱзышӧ кушкылат моткоч сылнын коеш. А пеледыш йыраҥ-влакын моторлыкышт нерген тыланда каласаш мутем ок сите. Шым тӱсан ночко йыван, флокс, роза тунар сылнын пеледыт! Сер воктене пашмам пыштыме. Пашма воктен Японий гыч кондымо ошо, нарынче, ал лотос-влак кушкыт. Эрвел шокшым йӧратыше вӱдчачаже юалге кундемыште чатлама телыжым кузе гына чыта?! Покшыман кеҥеж йӱдат ок лӱдыктӧ, витне. Кас пычкемыш деч ончыч нуно петырналтыт. Эр еда Альбертина дене коктын нунын почылтмыштым ончаш коштына. Рвезе-влакат нерен огыт шинче: ныжылге лотосым чия дене курымаҥдат. Мотор йӱдвел мландыште сылне эрвел пеледыш чачам ончен, ик жаплан Марий Элысе туткар, тӱнясе торжалык мондалтеш, пуйто пӱртӱс моторлык чонысо чыла шӱлыкым шке куатше дене эмла…      

«Чонем каваште, кидем мландыште...»

Марий-влакым вашлийме шотышто Катья шукыжак ыш азаплане. Мустиошто ме утларакшым шке семын каненна, сылне вер-шӧрым онченна, йӱштылынна. Кусарыше семын Моско гыч канаш толшо 14 ияш Максим Мозгов полышкалыш. Тудын ачаже, Александр Александрович,  шке жапыштыже пеш кугу аптек бизнесым кучен, кызыт пенсийыште. Россиян-влак Мустиошто пӧртым кучат, каныш жапым тыште эртарат.

Ме рвезе-влак дене пырля олма садым ончен куштышо фермыш, кастене ялысе-влакын куштымо кафешкышт мийышна. Сай шарнымашым кода Таммисаари ола. Балтик теҥызын эн ару вӱдшылан кӧра тудым Российысе Сочи дене таҥастарат. Таммисаариште джаз концертым, Ким Симонссонын скульптур выставкыжым ончышна. Художник икшыве капыш тачысе илыш проблемым шыҥдарен моштымыж дене чапланен: робот, инопланетян-влак семын ончыкта але йоча капыште кугыеҥын шижмашыжым, койышыжым палемда. Ик гана ончалаш йӧра, а кунам уэш-пачаш ик койышымак ужат – йыгыжгын чучеш.

Мустиошто верысе писатель Пекка Матилайнен дене вашлийна. Историй да культура темылан шым книгам савыктен. Кызыт кыдал курымсо искусство нерген книгам воза. Ончычсо журналист шочмо верыштыже уста куштызо семын чапланен. Верысе чыла ӱдырамаш-влакым куштыктенам ман моктаныш. Меат вуйым ыжна шупш. Такшым, мужыр дене куштымаште тӱҥжо: пӧръеҥ ӱдырамашым сайын ӧндал кучышаш да вӱден моштышаш.  Тиде мастарлыкше Пеккан улак!

Катья Мустиошто Юкка пелашыже, Виктор эргыж дене пырля ила. Мустио –  коча-коважын илыме мланде. Аваж ден ачаже Ваазаште илат. Аваже банкым вуйлатен, мемнан толмо деч ик кече ончыч пенсийыш лектын. Ачаже чоҥымо индустрийыште тырша.

Кумло ийым эрталтыше Катья – ура чонан, тунамак пушкыдо кумылан айдеме. Ур гай писе: теве воктенет шога, шижынат от шукто – машина денат кудалеш, пуш денат иеш.  Ӱдыр самырыкнекак шкан ӱшанен илаш тунемын.  Шке оксам ыштен, аныклен, тӱня мучко ужын кошташ йӧным кычалын. Тыге тудо 14–15 ияш улмыж годым, 5 марке акан майкым налын, модылан келыштарен, уэш пӱчкеден-ургыштын да 15 маркылан ужален. Ыштен налме окса дене Индонезийыш каен. Але вес гана 300 марка дене Китайышке миен кошташ шотшо ситен.

19 ияш улмыж годым Катья  йӧратыме еҥже, 39 ияш Юкка, дене палыме лийын. 1994 ийыште ушненыт. Катья пелашыж деч посна Камбоджа, Непал, Индийыште да моло вере коштын гын, варажым  Германий, Италий, Франций гае эллашке логалын. Идалыкыште 2–3 тылзе еш дене корнышто улыт. Пелашыже – 52 ияш рок-музыкант. Мемнан толмо кечын тудо Италийыш джаз фестивальыш чоҥештыш. Гитар дене шокта.  Катья пелашыжлан чыла шотыштат  полша, «Пеш ушан, мыйын да эргым нерген азапланыше пӧръеҥ» ман акла. Ошвуй эргышт ачаж семынак лойгалтше кужу ӱпым куча.

Юкка 18 ияш улмыж годымак вегетариан йӱлам шканже ойырен. Катья ден Викторымат тидлан таратен. Альбертина Петровна, какши  Викторым ончалын, «Икшывылан аминокислота кӱлешыс?» йодеш. Ты йодышланат ава тыматлын вашештыш:

– Тудо кочкеш тудым, мом ача-ава пуат. Тыге лиеш 15 ийым темымешкыже. Вара мом шона, тудым кочкаш тӱҥалеш. Викторлан – шым ий, классыштыже эн кугу капан, англичанла кутырен мошта. Виктор моткоч тыматле икшыве, тудым эре ончымо шуэш, тунар пӱртӱсын шкешотан икшывыже.

11 августышто ме, марий-влак, нунын дене уна лийна. Ты кечын Катьян ден Альбертина Петровнан шочмо кечышт ыле. Ме ончыч Мустио йыр пуш дене 30 меҥге наре коштын савырнышна. Вӱд ӱмбалне улшо рестораныште мутланен шинчылтна. Пошкудо-влак: Филипп Линдер пелашыж дене, Нико дене  Анну шке шотан толыныт ыле. Нунын икшывышт концерт гайым ончыктышт. Пошкудо рвезе Алвар (7 ияш)  рокым  йоҥгалтарыш, тунар сылнын эрыкан логар йӱкым лукто! Тыге мураш йылт тунемде ок лий, очыни, кугырак-влак деч рвезе тыгай усталыкым поген. Виктор ден Арварын шольыжо гитар да тӱмыр (йоча семӱзгар!) дене шоктышт. Умыр кеҥеж кас у еҥ-влак дене палыме лиймылан, сылне мурылан, мутланымашлан поян ыле.    

Катья Туркусо искусство академийыште художниклан заочно тунемын. Тений экзаменым кучен, презентаций годым 85 ияш коважын илышыж нерген каласкален. Тудын кӧ  улмыжым, кушеч лекмыжым, ты тӱняшке молан толмыжым палынеже. Тыге тукым вожыштыжо шкежат сай кышам кодаш шона. Тидлан мо кертмыжым чыла  ышташ тырша.  

Катья пелашыж дене пырля,   минерал ӱяҥдышым кучылтде, пакча-саскам ончен куштымо фирмым (шкешт «органический фермым» маныт) почыныт. Ныл кугу теплицыште помидорым, киярым, йошкарушменым, кешырым, ковыштам, тӱрлӧ шудым куштат. Мийымына годым теплицыште ик еҥ гына шогылтеш ыле. Кузерак чыла ыштен шуктеда манын йодмылан Катья вашештыш:

– Тургым жап март-июнь тылзылаште лиеш. Тунам росотам куштен ужалена, кандаш еҥ марте пашазым тарлена. Йолташна-влакат полшаш толыт. Кызыт ик пашаеҥна уло. Пошкудо-влак пакча-саскам налаш толыт гын, шкеак пурен погат, висат, акым шотлен оксам пыштен кодат. Тиде паша мыланна кугу куаным конда, – каласкала Катья.

Саскам шке поген, висен, оксам пыштен кодымо йӱлам моло вереат ужынна. Тунамак Марий Элысе Ломберсолаште толен пытарыме садем шарналтышым. А тыште помидор, кияр теплицыже моткоч кумда, кӱкшӧ. Кушкылым осал чер авалтен огыл, чатка радам коклаште саскам ончен коштат, да чон юарла.

Катья кугыжанышын шылым ыштен лукшо фабрикым кучымыжым кугу йоҥылышлан шотла. Шкем да вургемым мушмо шовын-порошокшат  чыла «экологически ару» манме  дене пайдалана. Шке тӱняумылымашыжым философ-влакын пашаштым лудмо дене пойдара. «Мылам окса  тӱҥ огыл, оксалан кӧра нимом ом ыште», – ойла тудо. Но ты ойлан ӱшанаш лиеш мо,  ала? Финн-влакын чылажымат шотлен-аныклен-погыстарыше койышышт нерген тӱнямбалнат шагал огыл ойлат. 

Оза-влакын пӧртышт  моло йошкар оралте гае кугу огыл. Туге гынат марий пӧрт деч ятырлан кумдарак. Озавате ты пӧртлан 200 наре ий ман кугешнен палемдыш. Леведышыже тумо черепица гыч ыштыме, изиш мокат налын. Тошто черепицым арален кодаш манын, финн-влак тегытым кучылтман вартыш дене чиялтат. Тыге шемалге тӱсан пу леведыш у сыным налеш. Мемнан корнышко ямдылалтме годым Катья пӧртым чиялташ пиже. Чияжымат шке ямдылат эсогыл, кевытыште огыт нал: шуным, ӱйым, шинчалым иктеш варен шолтат. Пӧрт-влакым молан йошкар тӱс дене чиялтат йодмылан Катья вашештыш:

– Йошкар тӱс –  тиде пашазе, кресаньык-влакын символышт. Утларак поян-влак ошалге чия дене чиялтат. 

Катьян илышыже кум ужаш гыч шога: искусство, пӧрт, еш. Койыш-шоктыш дене мо улылан куанен илыше, утым ок кычалтыл. Тиде пӧрткӧргым кучымаштат коеш: тӱрлӧ арверын посна верже уке. Айдеме ала-могай шот-радам почеш пӧрткӧргым улаҥдаш ок тырше. Кухньышто газ плита, кӱмыж-совлам мушмо машина  пеленак тошто кугу кӱртньӧ коҥга шога. Тудым южгунам олтат, витне. Коҥга воктене шӱкшак шукак погынен. Йырым-ваш тӱрлӧ элла гыч конден ситарыме, пуракаҥ пытыше сувенир, арвер-влак кечат. Шыгырын чучеш мылам тыгайыште! Марий вате туге аруэмден волгалтара ыле!

Шке илышыж нерген Катья тыге иктешлыш:

–Мыйын чонем – каваште, кидем – мландыште. Мый поянат омыл, нужна манашат ок лий. Тӱҥжӧ: мый йӧратыме айдемем дене пиалан улмемым арален илем.

Сало

Мустиошто улмына годым мемнан деке ятыр кочо увер тольо. Шочмо мландыште тул озаланыме, лишыл йолташ-влакын: Марий книга савыктышын директоржо, печать да информаций шотышто ончычсо министр   А.Н.Ивановын, туныктышына, академик И.С.Галкинын, Марий Эл писатель ушем вуйлатыше В.В.Крыловын ош тӱня дене чеверласымышт мемнам чот ойгандарыш. Ме Альбертина Петровна дене пырля Марий книга издательствыште 20 ий утла пашам ыштенна. Уста директор Александр Иванов мемнам пашаш налын, куан годым мемнан пелен куанен, ойго годым пеленнак ойганен. Пытартыш кечыж марте пошкудо семын мутым вашталтен илышна. Уке лиймыж дене чоныштем  тукым кылым шижын илыме эше ик шӱртӧ лӱҥгалтыш кӱрылтӧ. Иван Степановичат, Василий Васильевичат тачысе саманын нелытшым чытен ышт керт. 

Проектын 13 кечынже Юрий ден Сергей декат ойго тольо: Марий Элыште ачашт колымо нерген уверым нальыч. Рвезе-влак, мемнан дене чеверласен, Марий Элыш пӧртыльыч…

Мустио гыч ме Сало олашке каенна. Тыште Ямбердов Йыван дене пырля Москваште тунемше  финн сӱретче Майя Танхуа вашлие. Тудо Марий Элысе илыш нерген йодышто, палымыже-влакымат шарналтыш. Икмыняр жап  гыч проектын вес сӱретчыже, Туула Никулайнен, койылалтыш.

Ондак ме верысе тоштерыште сӱрет поянлыкым ончал савырнышна. Ты тоштерат 1990-ше ийлаште кӱртньыгорно депон оралтыжым пужен чоҥымо дене шочын. Тидым шарныктыше семын кудывечыште паровоз шога. Cӱрет радынам ончыктымо зал моткоч кумда. Южын температуржым, вӱдыжгыжым висыше прибор-влак татын вашталтмыжым тӱткын эскерат. Икымше этажыштыже верысе художник-влакын XIX курымысо сӱретышт ончыкталтыт. Музейын кугешныме  поянлыкше – А. Каллелын «Кова ден пырыс» (1885) сӱретше. Сюжетше тыгайрак: Сало кундемыште илыше моткоч шоҥго финн ӱдырамаш (Каролина Линстрен) чарайолын пырысше дене шыже  мландыште чара нур покшелне шога. Куван шӱргыжӧ моткоч куптыран. Шорвондо гай кидкопаже,  кугу мӱшкыржӧ, йол лужо ӱдырамашын черле улмыж нерген шижтарат. Ойлат, ты ӱдырамаш айдеме-влак дене огыл, а вольык да янлык дене утларак кылым кучен, нунылан утларак ӱшанен. Пелен кушан логалын, тушанак мален, сӱретлалташат кочкышым сӧрымеке гына келшен. Ик гана ончалмаштак тиде сӱрет шкеж деч вуйым савыраш тарата, тунар чонлан сай огыл шижмашым  шочыкта ты искусство поянлык. «Мый гын тыгайым мӧҥгыштӧ ом саке ыле», – ойла А.Иванова. Мыят пӱтынек келшем. Сӱрет шыже пагыт гоч тӱнян торжалыкшым, шоя моторлыкшым, ондалче улмыжым шарныкта.

Салосе сӱретче-влак япон искусствым паленыт, шке пашаштышт нунын йӧныштым (техникыштым) кучылтыныт. Пӱртӱсым сылнештарен сӱретленыт, тыгодым ончалтышышт кӱшыч ӱлык виктаралтын. Тиде Е.Яапнефилтын «Теле»  циклыштыже раш коеш.

Ончычсо депошто кум пачашан башне уло. Тушто тачысе искусствылан верым ойырымо. Румын сӱретче Г. Бадарау-Хейкан «Спираль эволюции» манме выставкыжым вераҥдыме.

Тыште мый эше ик пашам шинчам карен ончышым. Йыргешке залыште кӱртньывоштыр гыч тодмо пушеҥге, пӧрт каркас-влак йыр пӧрдыт. Пӧрдшӧ конструкцийым прожектор ваштареш пырдыжышке волгалтара. Сӱретын изем-кугеммыж дене чевер Мландынан ала-кушко лишемын, ала-мо деч торлен кайымыжым, йоммыжым шижына. 

Марий Элыште сылнымутчо, артист, сӱретче-влак касым, выставкым, вашлиймашым эртараш моткоч кугу аренде акым тӱлена. Ала мемнан денат иктаж ончычсо завод оралтым тидлан келыштараш лиеш? Тӱҥалтышлан марий касым увертараш, калык коштмо верыш савыраш... Ончет: ала тыге «марий оралте» манмет шочынат шогалеш.

Выставкым ончымына годым мыланна увертарышт: тыште 2012 ийыште марий да финн художник-влакын выставкыштым почаш палемдыме. 

Туула – тул гай ӱдырамаш 

Кемиӧнсаари — Финляндийын эн кугу отрожо. Кужытшо гына 55 меҥгыш шуэш. Тыште кок йылман калык ила: финн да швед. 70 процентше шуко курымла дене тыште илыше швед улыт. Финн-влак эртыше курымсо сар деч вара  эвакуироватлалт толыныт. Еҥ-влак финнлат, шведлат кутырат. Кок йылмым палыме ойыртем айдеме-влаклан шке илышыштым утларак чулымын да чолган чоҥаш полша, маныт. Шымлызе-влак тидым вуйдорыкын утларак писын шонен моштымыж дене умылтарат. Туге гынат кок калык кокласе кыл марий да руш калык кыл семынак ила.

Отрошто кок волость уло: Перьион, Кемио. Перьионышто тукым гыч тукымыш мландым кучен илыше-влак верланеныт, а Кемиошто калык эре вашталт илыше. Отрошко илаш логалаш куштылгыжак огыл, маныт. Тидлан пеш кугу тергымашым эртат, шкем законлан келшышын кучыман, илыш йӧнат, пашадарат кугу лийшаш. Садлан отрошто утларакшым йол ӱмбалне пеҥгыдын шогышо,  улан еш-влак вераҥыт. Нунын кокла гыч иктыже Ангелниеми ялыште илыше Туула Никулайнен.

1990-ше ийлаште финн сӱретче Туула Никулайнен шканже йӧршеш у корным кычалын. Тыге живопись деч икмыняр йӱкшен да утларак тӱткын шке йырже ончалын. Пӱртӱсым аралыме пашам сымыктыш полшымо дене шукташ шонен. Проектым «Грин-арт»  («Ужар сымыктыш») ман лӱмденыт. Негызлан Сало олан вӱдым эрыктыше (рушла: «очистительный», айдеме деч варасе йырныкым аруэмдыше) станцийын ойырен. Вӱдын кум йыжыҥ дене аруэмдалтмыжым шотыш налын, кум отром чоҥаш да вӱдым эрыктыме кум йӧным радам дене вераҥдаш темлен. Ик отром «кайык отро» ман лӱмденыт, кайыклан шинчаш верым келыштареныт.  Кундемыште 260 наре тӱрлӧ кайык ила: 120 – вӱд кайык. Кокымшо отро тӱтырам луктеш. Кумшо отрошто вӱдым аруэмдыме йӧн семын тыглай кушкыл, пеледыш-влакым шындыме: нуно вожышт дене аярым шке декышт налыт.

Тыгай шонымашым верысе кучем, станций вуйлатыше, верысе биолог-влак кумылын вашлийыныт. Финляндийыште шымлымше ийла гычак чоҥымо объектын художникшылан проектын акше деч ик процент оксам тӱлат. Тидлан куанен, Туула шке проектшым илышыш шыҥдарашлан Нью-Йорк гыч вӱд ӱмбалне ийын коштшо конструкцийым ыштылше мастар Чаки Брукнерым ӱжаш тоштын.

– Тыге ме тӱнясе калык деч, посна айдеме деч йодаш шонена: молан йырныкнам эрыкташ ару вӱдым кучылтына? Тӱнямбалне яндар вӱд тугакшат ок сите. Илен-толын, вӱд нефть деч шергакан лиеш. Финляндийын пӱртӱсым аралыше фондшо икымше гана отром чоҥаш сӱретче-влаклан оксам пуэн. Мый чӱчкыдын отром ончаш толшо калык деч йодам: лийын кертеш мо шке кид дене чоҥымо отро сымыктыш произведений? – мемнамат шонаш тарата тӱням паремдаш шонышо сӱретче. Проект нерген тудо книгам савыктен, «Кечан ончыкылык» йоча ушемым почын. Тышке чӱчкыдынак калык экскурсий дене толеш.

Туула пытартыш ийлаште меж портышышто сӱретла. Межым кыраш 20 ияш Зорро имньыже полша: йӧраш ямдылыме меж куэмым пырняш пӱтыра, да имне тышке-тушко шупшыштеш.  Ӱмаште ныл метр кӱкшытан  пашаже Т.Евсеев лӱмеш тоштерыште ончыкталтын. Теният юртым шарныктыше пашажым ӧрын ончышна: юртын кышкаржым ош меж дене пӱтырен, юрта покшеке  кеҥежын да телын символым: лумым да пеледышым –  вераҥден. 

Туулан пашажым тыглай гына шекланен, тӱняончалтышыжым умылаш куштылго огыл. Отром ончал савырнымеке, тудо мӧҥгышкыжӧ, Ангелниеми ялыш, унала ӱжӧ. Ик гектар кумдыкан «усадьба» манмашкыже пурен шогална гын!.. Ушна кайыш!.. Руш ты илемыште «Сам чёрт ноги сломает» манеш ыле. Мемнан художник-влакна тыгайым «творческий беспорядок» маныт дыр. Кудывечыште – имне, лайка пий, кибитка-орва, юрта, яра под, стелуга, шанчаш, шӱкшудеш йомшо пакча саска йыраҥ... Кушто мо улмым иканаште куш умылет?! Альбертина дене пӧртышкыжӧ пурышна гын, шкеннам овда илемыш пурен лекмыла шижна. Пуйто чапанам огыл – вуйнам – савырен шындышт! Лавыран кӱвар, кӱмыж-совла, книга, журнал, вургем, тӱрлӧ ӱзгар,  корзинка, меж, пу яшлык – чыла иквереш! Тыште да тушто сакален, кышкылт пытарыме вольык да янлык лу, коҥгыра пуйто мемнам йыштак эскерат. Ончаламат – чонемлан шу-уй чучеш. Молан гына тынар лу орам кучат?! Южшат пешыже ару огыл, неле пуш вуйвичкыжым иша… Шкешт чарайолын уремыште коштыт, ӱштылдеак, пӧртыш пурат. Тыге пӱртӱс деке утларак лишыл улмыштым шижыт гын веле? Мом шонашат ӧрат. Кумшо классыш коштшо Ошсма эргыже Тарзан семын кудывече мучко куржталеш, вийжым ончыктышыла, кӱм нӧлтыштеш. Иктаж-мом йодын колташет – кусарышына уке. 

– Ончо, ончо, финн ялым пеш ужнет ыле, – Альбертиналан воштылам. Шкеже шортын колташ ямде улам, тунар шотым да ратым йӧратыме кумылем мыскылалтын. «Кузе тӱнян арулыкшо верч кучедалше айдеме тыгай  шотдымын илен кертеш?» – шкеж деч шке Альбертина уэш-пачаш йодеш.  Тыгай илемыште ме родына-влакым марий подкогыльо дене сийлышна, кокымшо кечынат шке подкогыльына денак сийлалтна. 

Чыла шала кышкылт пытарыме – тыге ме шонышна. Но тыгай умылдымашын ӱмыржӧ ик кече гына шуйныш. Вес кечын руш йылмым тунемме курсыш коштшо («Война и мирым» рушла лудаш шонен илыше!)  уна ӱдыр Ханна деч йодышташ шонен пыштышым. Лийын ок керт тыге: родо-тукым сӱретче ӱмыржӧ мучко «творческий беспорядок» манмаште ила. Тудын полшымо дене тыгай историйым пален нальым.

Туула – вич шочшан ава. Эртыше курымын 80-ше ийлаштыже поэт С.Турка дене тыште ешым чумырен. Тунам изирак пӧртым налын. Вара воктенак верланыше, тошто школын оралтыжым мастерскойлан келыштарен. Кок эргыже, кок ӱдыржӧ пашам ыштат. Кумшо пелашыже – фотограф. 

Но таче Туула пӱртӱс ден сымыктышым иктеш ужмо кумылжым  шке оралтыштыже шыҥдара. Шке пӧртшӧ вич ий наре пужалт чоҥалтеш. Моткоч чапле пу дене ыштыме окна, чапле оҥа дене петырыме пырдыж, шӧлдыравалже икте огыл — кокыт, чапле тошкалтыш. Тыште нуно кече батарей йӧн дене пайдаланыме технологийым шыҥдарат.  Пӧрт леведыш ӱмбалне янда гае батарей йолгыжеш. Кӧргыштӧ ты куат дене ырыктышаш иктаж 500 литр пурыман вӱд печке шога. Тышеч саунышкат, кочмыверышкат, кӱварым ырыкташат пучым шупшмо. Мемнан ончымо годым вӱдын температуржо 60 градус шокшо ыле. Сауныжо моткоч кугу, мотор мозаика дене сылнештарыме. «Шке ыштенам», – кугешнен палемдыш Туула. Коҥгаже пу дене олтыман, олтымо тул кече батарей печкесе вӱдымат ырыкта. Вӱдым пеш аныклен кучылтыт. Шонданышт — уремыште, Российысе гаяк, тольык шке почешет пий семын пилашӱк дене петырен кодыман. 

Тыге азапланен, тургыжланен ила Туула Никулайнен. Каныш жапыште тӱня мучко ужын кошташ йӧратыше, пӱртӱсын ӱшанле йолташыже.  Могай пашам утларак йӧратет манын  йодмылан тудо шоналтыде вашештыш: «Мый йӧратем илаш!».  

Маска ава

Тиити  Менделин каныме пӧртшӧ Стрӧмма канал воктене верланен. Канал шке мотор йогынжо дене илыше-влакын кумылыштым савыра: куд шагат пурлашке, куд шагат шолашке йога. Йогынжо тале, верын-верын писе вӱдпӧрдем палдырна. Тыште шошым салака кол поснак шуко. Яра эҥыр дене иканаште кум колымат кучаш лиеш, маныт. Пытартыш ийлаште руш  колызо-влак тышке толыт. Отро ден материк коклаште шым кӱвар уло. Тиитин дачыж воктенак тошто пу кӱвар шуйналт возын. Тышке ожныракше калык кушташ погына улмаш. Иканаште 200 наре еҥ полонезым тошкыштын. Ала-кунам тыште руш кугыжа Николай II лийын, маныт. Кӱварым почшо ороллан шӧртньӧ шагатым пӧлеклен.  Моло кӱвар-влак нӧлталалт почылтыт гын, пу кӱварым рельс дене сер могырыш савырыман. Пытартыш ийлаште тудо эре гаяк петырыме.   

Тиити каныме пӧртым 50 ийлан арендыш налын, 35 ий куча. Ий еда 1000 евром тӱла. Пӧрт тошто, 1898 ийыште чоҥымо, культур фондын поянлыкшылан шотлалтеш. Тудым шке семын пужен чоҥаш, тӧрлаш ок лий. Тышке мемнам Туула шке машинаж дене конден кодыш. Йолташ ӱдыр-влак пеш шокшын вашлийын чеверласышт. Тыге ме финн-швед ӱдырамашын сылне тӱняшкыже логална.

Тиитилан – 69 ий, ме тудлан 55 ийым веле пуышна. Кум йочам ончен куштен, кок гана марлан лектын. Кажне пелашыж дене пеш нелын чеверласен. «Западысе культур йӧратымашым пеш конкретно ончыкта, а мый шонем: йӧратымаш – курымашлык абстракций», – шонкала таче тудо. Лыжган тарванылмыже, шыргыжал ончалмыже кумда уш-акыл, келге шижмаш нерген шижтарат, кажне еҥын чонжым савырат.  Ӱмыржӧ мучко школышто, гимназийыште икшыве-влакым сӱретлаш туныктен. Островышто  кажне гаяк вашлийме еҥ, тудын дене саламлалт, кидым рӱзалта. Кажне гана тудо «Тиде мыйын тунемшем» ман умылтара.

Шке коклаштына ме тудым «Маска ава» манына. Тыгай лӱман у сӱретше Хельсинкисе выставкыште кечас! Адакшым 1995 ийыште Тиити  каныме пӧрт шеҥгелныже Маска пӧртым чоҥен. Ме тыгайым  «леваш» манына. Кум пырдыжан левашын ик велныже кочкаш шолташ кӱртньӧ коҥгам, шылым кӱкташ возак гайым келыштарыме. Леваш покшелне кӱжгӧ, лопка оҥа дене ӱстел ден теҥгыл-влакым вераҥдыме. Кок окнаже витраж дене сылнештарыме, яндан акше пӱтынь Маска пӧртын акшым шога. Пурымаште – пеҥгыде капка, паспортым тергыме вер.

Йырым-ваш сортапӱкеным, янлык да вольык тӱкым, коҥгырам, тулеч моло лу орам сакален пытарыме. Ончал колтемат, вичкыж чонем – шу-уй да шу-уй. Тиити умылтарыш: тиде Венди-влак ушемыш ушнышо сӱретче-влакын шкешотан атрибутышт. Ушем 100 еҥым чумырен. Шке жапыштыже Туула Никулайненат ты тӱшкаште лийын, но ала-могай умылыдымаш лекмеке, член  билетшым кушкед кудалтен. Нуно шке коклаштышт тыгайрак мыскарам ыштат: «Венти» ушемын консульствыжо Манчестерыште да Эстонийыште уло». Юски йолташышт ушем нерген книгамат серен. Мый садак шым умыло: пӱртӱс да янлыкым аралыше кумылыштым лулеге гоч ончыктат гын веле?

Тиде Маска пӧртыштӧ Тиити  икмыняр телым, илышыжын эн неле пагытшым, кокла курымсо айдеме семын илен. Цивилизацийын чыла йӧнлыкшӧ деч шке кумылын кораҥын, лачак телефон дене гына пайдаланен. 40 градус йӱштӧ годым малыме мешакыште мален, кажне эрдене каналысе  ийрожышто йӱштылын. Тунам пелашыж дене ойырлен улмаш.

Тиити икмыняр гана  Российысе Йӱдвел мландыш, кум гана Марий Элыш толын коштын. Тиде шыма ӱдырамашым поснак Унчо калык сайын шарна дыр. «Ош Юмын ӱдыржӧ-влак» книгам возышо Ильдико Лехтиненын экспедицийыштыже сӱретче семын тыршен, шке кистьше дене ятыр марий ватын  чонышкыжо ончалын. Тылеч вара тудо марий тӱнян, марий пӱртӱсын юзо куатшым шижын илаш тунемын.

Эртыше ий мучко тудо шке кундемыштыже марий калыкна нерген каласкалыше ятыр вашлиймашым эртарен. Поснак художник-влаклан марий искусство нерген шуко ойлен. Мемнам вучен илыме кумылым икымше кечынак шижна. Озавате йолташыже-влакым унала ӱжӧ. Кудывечыште кугу ӱстелым пеледыш, чевер  саскан олмапу укш, сорта дене сылнештарыш.  Меат марий кочкыш дене сийлаш ямдылалтынна: тувыртыш когыльым, шылан подкогыльым шолтенна, кумда теркеш ковышта лышташ дене сылнештарен оптышна. Уна-влакат йокма дене толыныт, подылшаш вӱдым, шере-тамлым конденыт. Ала-кудыжо шке ыштыме уржа мелна гай вичкыж сукара киндым конден. Моткоч тамле!  Ингрида, Хели, Хессу, Ари, Пекка  мемнам тошто палымыштла вашлийыч. Шижалте: Тиити  марий-влак нерген шуко каласкален.

  Уна-влак коклаште йӱксӧ семын койо губерний вуйлатышын ӱшаныме еҥже, Тиитин пошкудыжо, 73 ияш Ренее Лаурен. Ончалат да 50 ийым пуэт, тунар сылне ӱдырамаш!  Тудын 5 йочаже,  22 уныкаже уло улмаш. Ты уверым мыланна эрлашыжым Тиити ойлыш гын, ушна кайыш! Тысе ӱдырамаш-влак пеш самырыкын койыт. Ик амалже, шонем, ару вӱд дене пайдаланымаш. Кран гыч йогышо вӱдым уна-влакланат шерге сий семын подылаш темлат. Кечын хлор вӱд дене шӱргет муш-ян, конешне, куптыр налеш. 

Тиити тӱрлӧ оҥайым шонен лукташ йӧратыше ӱдырамаш. Ме кас мучко ваш-ваш шуко шокшо мутым ойлышна, почеламутым марла, финнла йоҥгалтарышна. Нуно шочмо калыкнан мурен-куштымо кумылжо нерген йодыштыч. Йодмышт почеш С.Чеснокова «Айдыза, ӱдыр-шамыч...» калык мурым йоҥгалтарыш. Меат Альбертина дене пырля Ида Крылован «Уна мурыжым» мурышна. А шкештым мураш йодна гын, могай тушто мурымаш! Школышто тунемме кок мурын кок корныжым шарналтышт. Семым лукмо нерген шоныманат огыл.  

Туге гынат, кушто муро — тушто куштымаш. Икмыняр жап гыч родына-влак, самырык жапыштым шарналтен, пу кӱварыш кушташ лектыч, тӱшкан эрвел кандыра пуналте. Оза-влак марий куштымаш дене кунар-гынат марий айдемын кӧргӧ чонжым шижыч, шонем.

Пайрем кас теҥыз серыште мучашлалте. Тӱшкан чумырген шогалын, Вӱдава деч Марий Элышке йӱр пылым колташ йодна. Тиде лийын 17 августышто. Эрлашыжым Марий Элыште игече йӱкшемдыме да йӱр йӱрмӧ нерген увер тольо.

Шун шӱшпык мастар

Ик эрдене Тиити мемнам, «Тойота» машинашкыже шынден, шун арверым ыштыше  йолташыже-влак, Этти ден Тайна, деке наҥгайыш. Нуно Тиити деч иктаж 15 меҥге тораште, чодыра дачыште, илат. 

Дачым тоштер семын келыштареныт: пӧлем-влакым когартен лукмо шун арверыштлан ойыреныт. Терке, чайгорка, кӧршӧк, пеледыш ате моткоч сылне улыт. Лудо, сортапӱкен, суксо, курчак пӧлек шотеш кучыкташ келшат. Мыланем поснак шун шӱшпык келшыш, тунар мотор, чатката кайык сын, но Марий Элысе мастарын семжым луктын шым керт. Юж лукмо рожшо икте гына ыле. Тыштат шижалте: родына-влак муро семым савыралын пешыжак огыт мошто.  Шун мастар кажныланна шарнен илаш аралтыш семын ош чеснок вуйым кучыктыш. Арвер-влак 1000 градус шокшышто калитлалтыт. Тыгай йӧн дене ыштыме сату поснак пеҥгыде,  кӱртньӧ гай йӱкым лукмо дене ойыртемалтеш.

– Тайна кажне гана у салат дене сийлаш йӧрата, мом ты гана шонен луктын – ом пале, – оза ӱстел коклашке ӱжӧ. Пелашыжын кеҥеж саска  дене чумыртылмо салатым тамлымеке, пӧръеҥ кочо пурыс дене ыштыме шке салатшым темлыш. Тыгайым  йӱштӧ теле годым кочкаш пайдале. Мясорубко гоч чеснокым, пурысым, чилим, пеле коштымо помидорым пӱтырен, оливке ӱйым ешарен шинчалтен вараш. Мыняр дене опташ йодмемлан Этти воштыл пелештыш:

– Сӱретче ок вискале, тӱсым ончен пашам ышта. Туге гынат пеш кочым ида ыште манын, каласем: пел литр банкылан 4 чеснок, 2 чили, 1 помидор... Молыжым кузе тыланда келша, туге пыштыза. Тӱҥжӧ: киндыш шӱралтен кочкаш ида мондо, уке гын йылмыдам нелыда.

Ӱстел коклаште мутланыме годым Тиити Шернурышто лийше вашлиймаш нерген шарналтыш. 2004 ийыште, пазарыште сӱретлен шинчымыж годым, тудын деке иктаж 85 ияш марий лишемын да финнла Кугу сар годым Финляндийыште пленыште лиймыж нерген каласен, родына-влакын чиктен-пукшен ашнымыштлан тауштен. Тудо Бромарь кундемысе оза-влак дене илен улмаш. Меат тиде кундемыште  улынас! Ты материалым лудшо йолташна, ала теат тыгай марий нерген колын улыда? Тидын нерген тендан деч Тиити Менделин йодеш.

Финляндийыште шочын Куэвика

Стрёммаште илыше сӱретче-влак деке унала мияш мыланна кумшо кечын пиал логале. Вате-марий-влак Сари ден Туоми, Нико ден Хейди ончычсо школ оралтым илыме верыш, мастерскойыш савыреныт. Пӧръеҥ-влак дизайн пашам шуктат, Сари меж дене пашам ыштыше кидмастар семын палыме. Тудын шонен лукмыж почеш, Турку губернийысе сӱретче-влак Европысо Ушемын полшымыж дене кугу проектым илышыш шыҥдареныт: волость рӱдерыште «Куэбико» манме скульптурым вераҥденыт. Ме тудын лӱмжым икмыняр марлаҥдышна: Куэвика. Мийыме кечын тудым официально почмаш лие. Проектым губерний администрацийыште культур йодышым виктарыше Пииа Линдан-Ламуре вуйлата.

– Моло калык-влакын шке кумылым серен кодымо  йӱла уло, финн-влакын уке, садлан ты шонымашым вич ий наре чоныштем нумалынам. Европысо ушемын, культур фонд-влакын полышышт дене шонымаш шукталтын, – каласыш Сари Куэвикан пайремже годым.

Куэвика - Японийысе чинито-влакын культурышт гычын налме умылымаш: уремыште шогышо чучыл ӱдыр, кудыжо чыла ужеш, чыла пала, чыла шеклана. Марла каласаш гын, пакча чучыл. Куэвика тунамак айдемын шуко жап шонен коштмо кумылжым шуктен кертеш. Тидлан тасмаш шке шонымашым возен, сакен кодыман. Тыгай йӱла марий-влакынат уло: Ош Кугу Юмо деч иктаж-мом йодмо годым ош солыкым укшеш кылдена огыл мо?

Тиде икгайлыкым шотыш налын, Тиити мемнан деч сугынь мутым ойлаш йодо. Меат Шочынаван символжым, мотор ош куэм шарналтен, родына-влакын поро пашаштышт сеҥымашым тыланышна. Вес ий марте тыште эше ятыр изи Куэвика-влак шочшаш улыт. А таче вич метран, ик велым пӧръеҥ сынан, вес велым ӱдырамаш кумылан Куэвика мардеж толкынын куатше дене йыр пӧрдеш да  порылык нӧшмым ӱда.    

«Ер вӱд гочын толынна…»

Финляндий – шке сауныж дене кугешныше эл. Шокшо мончан куатле вийжым меат йӧратена. Кушто гына лийын огынал, чыла вере сауным темленыт. Сӱретче-влак дене уна лиймаш поснак ушеш кодын. Молан манаш гын Тиити ончылгочак  чылаштлан мончаш ырен мушкылтмо марий йӱла нерген ойлен. Пушеҥгым, шудым ойырен, выньыкым пидме, нӧртымӧ, шокшым пуымо, могырым пералтыме годым пелештыме нерген чыла-чыла каласкален. Мемнан уна лийме жапыштак увер шоктыш: Хельсинкисе саунышто эн кужу жап шокшым чытен кертме шотышто таҥасеныт. Лачак сеҥышыже веле уке маньыч: руш колен, финн эмлымверыш логалын.

Тиити марий йӱлам финн сауныштат ончыкташ темлен. Кажнын лӱмеш кӱ ӱмбаке вӱдым шыжыктен, шокшым лукна. Изижге-кугужге марла поньыжалт лекна. Шым тӱрлӧ кушкыл дене пидме выньык пеш лачеш тольо.

 

Эҥер гочын толынна,

Ер вӱд гочын толынна,

Теҥыз гочын толынна,

Шымлу шым тӱрлӧ пеледыш,

Шымлу шым тӱрлӧ вондо,

Шымлу шым тӱрлӧ пушеҥге укшым тодылын, – йоҥгалте юзо марий мут. 

Эрлашыжым губернийысе кучемыште тыршыше Пииа Линдан-Ламуре мыланна sms-ым колтыш:

«Кугу тау мончасе марий йӱлалан. Зоян выньык дене ырыктымыж деч  вара мый кажне пушеҥге лышташым шижам. Ынде Хельсинкисе пушеҥге-влак  денат мутланаш тӱҥалам. Таза лийза!»

Йӧратен илыше-влак

Кӱласааришке ме эрденак тарванышна. Тушто мемнам Тиитин йолташыже-влак: кинооператор Курт Нуотио  да тудын пелашыже, писатель Эппу Нуотио –  вучат. Нуотио фамилийышт «Тулото» ман кусаралтеш. Кудалме годым Тиити верысе газетым нале. Тыште шокшо кеҥежлан кӧра айдемын мом чытымыж нерген кугу статья ыле.

Финляндийыште шокшылан кӧра 4290 еҥ ош тӱня дене чеверласен. Тыгай кеҥеж 1930 ийыште веле лийын. Ик арня жапыште 1100 еҥ, ик кечын 400 еҥ колен. Колышо-влак Эрвел Карелий воктене 36 процентлан, Финляндий кыдалне 27 процентлан шукырак лийыныт, а Лапландий велыште йӧршеш лийын огыл.

Тиде статистика угыч кумылым волтыш. Тылеч ончыч Интернетыште Российыштат шуко еҥ колымо нерген увер лийын ыле. Тыгай годым эреак лишыл еҥ, палыме-влакын тазалыкышт нерген азапланет, нунын пелен аралтыш лийже ман тыланет…

Материк гыч паром дене вончен, Каснӓс отрошко логална. Отро турист-влакым вашлийын кандарыме дене чапланен. Каснӓс мут «поро мардежын мысше» манмым ончыкта. Пытартыш ийлаште тышке еҥ-влак Россий гычат толыт. Нунылан  80 веран кумда гавань-унагудо, кугу сауна, бассейн, вӱд ден эмлыме лечебница, ресторан, сувенир кевыт уло.

Тыгай сылне верыш икмыняр ий ончыч родына-влакын ӱжмышт почеш Морко район, «Передовик» артельын вуйлатышыже Г.С.Григорьев пелашыж дене каналташ мийышаш улмаш. Ӱжшӧ-влак тачат чаманат: Геннадий Савельевич корныш тарванен кертын огыл. Очыни, вуйлатыше еҥын чытамсыр чонжо тидым ышташ эрыкым пуэн огыл.

– Тыште 73 пашаеҥ тырша, пагален ӱжына тендам кафешке», – мане турист комплексым вуйлатышын полышкалышыже Татьяна Гранлунд да барменлан мемнам кофе дене сийлаш темлыш. Татьянат Тиитин тунемшыже улмаш.

«О, адак мыланна пиал шыргыжале», – куаныш мемнан Маска авана. 

Тыште кол сатум лукшо кугу завод пашам ышта. Пӱртӱс дечын налме йӱшашлык вӱд йӧршеш уке, садлан кол завод пелен теҥыз вӱдым йӱмӧ вӱдыш савырыше фирма уло.

Каснӓсышке мемнам налаш Курт шкежак катер дене ийын тольо.  Тора гычак кидым рӱзымыж дене весела кумылым, кумда чонан улмыжым шижна. Какширак чуриян кӱкшӧ капан пӧръеҥ пушышкыжо пагален ӱжӧ да канде каван тӱсшӧ дене лойгалтше теҥыз деке наҥгайыш.  Архипелагысе отро коклаште  ийшыла, тӱрлӧ карап-влакым ужна: сарзе судно, мардежоҥан пуш, изижат, кугужат. Да чыла тӱрлыжым каласенат ом мошто, теҥыз пелен илыше отыл гын, тыге ынде тудо. Ваштареш толшо карап-влакын вӱд корнышт деч шочшо толкын-влак мемнам шепка семынак рӱпшальыч. Миен шушаш годым пашмаште ӱстелым погышо пелашыжым тора гычак  «Эй, эй, йӧратымем!» манын  ычкырале. Маска аванат, разбойникла умшаш парням чыкен, кугун гына шӱшкалтыш. Меат киднам рӱзена.

Курт ден Эппу 25 ий пырля илат. Вич йочам ончен куштеныт: кок йочаже – ончычсо пелашыже деч, кумытшым Эппу  пӧлеклен. Эн изиже 18 ияш, Туркусо школышто тунемеш. Курт 1968, 1974 ийлаште паша дене Российыште лийын, финн-угор калык-влак нерген кином сниматлен.

Эппу – моткоч мотор ӱдырамаш.  Самырыкше годым театрлаште модын. Марлан лекмекыже, Куртын темлымыж почеш серыме пашалан пижын. Икшыве-влаклан почеламутым, прозым  сценарийым воза. Кызыт «Суоми ТВ» каналыште культур программым вӱда. Шыжым тудын 50-ше книгаже лекшаш. Уна-влакым тудо теҥызысе пашмаште ӱстел сий дене вашлие. Ончыч поҥго шӱр дене сийлыш. Вара салатым темлышт. Мемнан дене палыме лияш кок лузга пийышт толын кайышт. Пурташ лиеш мо манын тергышыла, йолнам ӱпшыч нальыч.

– Мыйын йоча жапем неле лийын, авам 40 ий кугу депрессийыште илен. Изина годым ачам мыланна  книгам лудаш жапым чаманен огыл. Авай  уда ава, но варажым, ешышкына Курт толмеке, моткоч сай кувава лийын. Мый авамлан ваштарешла шогышо ӱдыржӧ улам, депрессий ончылно воштыл илем.

– Тудо кеч-могай жапыштат возен кертеш: кочкаш шолта ма, вургемым мушкеш, кутыра але мланде пашам ышта... Иканаште 5 произведенийым сера. Икте гыч весыш писын кусна. Мыйын идалык жапыште возымем тудо ныл арняште возен кертеш, – Эппун пашма гыч салатлан кайымыж годым мокталтыш пелашыже.

Оза-влак мемнам пӧртыш пураш ӱжыч. Сер гыч ончалын, изи гына пӧрт шонышна, кӧргышкырак эртышна гын, кугу корабль семын волгалт шогышо оралте почылто. Яндан пырдыж пуйто оза-влакын виш чоныштым почын ончыкта: кӧргыш пурет гын, пӱнчер гоч теҥыз, пошкудо отро-влак койыт.  Пӧрткӧргӧ моткоч простан сӧрастарыме, ырыкташлан пу-гранулым кучылтыт. Пӧрт ончылно изирак теплице, пӧртысӧ гаяк кугу окнан сауна уло. Курт тыгак кум катер-пушым куча.

Эппу мыланна шке почеламутлажым йоҥгалтарыш, меат шкенан возымынам «Йӱлат ваштар-влак» книга гыч колышташ темлышна.

– Эн нелыже серызылан компьютер воктене шинчаш, эре пӱртӱс коклаште, теҥыз пелен лийме шуэш, – каласыш Эппу кутырен шинчыме годым.  Тидым Альбертина Ивановат пеҥгыдемдыш.

– Серыш волен шогалмекем, шортын колтымем шуо. Пуйто але марте ала-кушто йомын коштынам да кызыт угыч палыме мландыш пӧртылынам, – каласыш Альбертина тауштен чеверласыме годым.  

Интернетысе «facebook” лышташ пырдыжыште эрлашыжым Эппу деч тыгай серыш лийын:

«Теҥгече мый илышемын ик эн волгыдо кечыжым иленам. Кок марий ӱдырамаш, ик шымлызе да ынде Стрӧммысе ик марий вате конденыт пеленышт мурым, почеламутым да куштымашым. Тӱнясе торжалык, аван чытымыже, сар, марий ӱдырамашын эргыже, шулдыран кайык семын нӧлталтше марий куштымаш да мурымаш нерген Хельсинкисе чыла йолташем-влаклан каласкалаш тӱҥалам. Тау пиалан тат-влаклан, кечан кечылан, кумда теҥызлан да йӧратымашлан. Уэш вашлиймеш».

Каласаш шонымо мутем пытыш. Мучашлан эстон родына Арво Валтонын кок ий ончыч  каласен кодымо сугыньжым шарныктынем: «Тӱня мучко лектын кошташ ида ӧр. Шке икшывым йот мландыш колташ тыршыза. Тыге нунылан ӧрдыж мландыште ужын коштмым шочмо мландыште шыҥдараш йӧн почылтеш. Пиалан лийза!»

 

31 август 2010

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1