Илышым тӱзатыше сылнымут

Кустависе вашлиймаш-влак

Тачысе пазар илышыште сылнымутын кӱлешлыкше, могай лийшашыже нерген шагал огыл ойлат. Ушанракше сылнымутым йӧраташ, писательым пагалаш ӱжеш гын, орадыракше «Мом ойлыштат, могай сылнымут? Сылнымут - кинде огыл…» манын, возышо айдемын лӱмнержым шӱктарашат огеш ӧр.

Марий сылнымутлан улыжат шӱдӧ ий веле. Шӱдӧ ий жапыштат С.Чавайнын «Элнетше», М.Шкетанын «Эреҥерже», В.Колумбын куатле поэзийже гай произведений ятыр марий еҥын чонжым порылык да ӱшан дене пойдарен, илаш, пашам тыршен ышташ кумылаҥден.

Марий сылнымутнам мо вуча? Могай йогын дене тудо умбакыже вияҥын кертеш? Тачысе автор-влаклан шке возымыштым кузе калык деке, лудшо деке шукташ? Тыгай йодыш-влаклан вашмутым кычальым Суоми элышке, Кустави оласе сылнымут пайремыш, миен коштмем годым. Ты мландыште  вашлиймаш-влак нерген, корнысо шонымашем дене лудшо-влакымат палдараш кӱлешлан шотлем.    

Корнысо азап да куан

Кеҥежын рӱдӧ жапыштыже, пӱртӱсын пелед одарланымыж годым, Суоми мландышке унала каяш ӱжмашым нальым. Финн родына-влакын шке тукымжым шарнен илымыже икмыняр ӧрыктарыш гынат, вашлияш келшыме  кумылышт мыйымат авалтыш. «Корно кужу, садлан билетлан оксам аныклаш ида тырше, сай верымак налза», – туныктен ойлыш Кустави оласе ӱжшӧ еҥ.

Тыге мый сӱрем тылзын 15 кечынже Йошкар-Ола–Москва поездын «купейный» манме вагонышкыжо пурышым. ӧрдыж мландышке шуэн лектын коштам. Ожныракше «Марий Эл» поезд эн сай, эн ару манын тунемалтынат, кызытат тыгайракак кумыл дене вагоныш пурышым.  Тоштемше вагон-ораван мерчыше тӱсшӧ (эртыше курымын 70 ийлаштыже ыштыме докан) нӧлтшӧ кумылемым изиш лапкаҥдыш гынат, шӱлыклан вуйым шым пу. Пич южат – нимат огыл. Тӱҥжӧ тиде огыл, шонышым. Поро пошкудо, шыма проводница мылам кӱлыт огыл мо? Пошкудем шотеш самырык еш верланыш. Пел ияш икшыве суксо гай юарла. «Военный» манме радам гыч улыт улмаш. Шочыныт Йошкар-Олаште, службышт эрта Курскышто. Палыме лийын, Йошкар-Оланам моктен, илыш нерген мутым вашталтен, икшыве дене вычыматен, Марий Эл мучко кудалына. Кӱчыкын КПСС аббревиатура дене палемдыме Куяр, Пемба, Сурок, Силикатный станций-влакымат эртен кайышна. Кок шагат гутлаште кӱртньӧ имнына Помар воктенат шӱлалтыш.

Кас кочкышым ыштышна, каналташат кумыл уло, а поэздна шога да шога. Проводница (марий вате)-влак шке коклаштышт кугу йӱк дене мутланат, коклаште «для связки слов» манме руш мутетат пылышчорам кушкедшашла толаша. Такшым, тынаржак локтылалтына манын, шонен омыл ыле. Марий ӱдырамаш курым гыч курымыш, мотор да ару чонжо, чатка койышыжо дене ойыртемалт, шочмо калыкнан чапшым кӱшкӧ нӧлтен арален огыл мо?

Тыге ик шагат нарат эртыш. «Поезд умбакыже ок кай», – ойлымо гыч шокта. Сомыл дене тарванылше проводницат «Да, не повезло» манын пелешта, но нимогай уверымат ок пу. Изирак капан самырык еҥ «У меня билет на самолет, такси можно тут найти?» йодеш. Ончем: еҥ-влак чемодан-сумкашт дене тӱгӧ лектыт.  Эше икмыняр жап гыч проводницемат кагазым кучен кӧ кушко вашкымым умылышо гай койо да билет корешокым корныеҥ-влаклан мӧҥгеш пӧртылташ пиже. Но «Вагон гыч лекса» манын ок ойло. Нимом ышташ ӧрмем дене «Еҥже куш каят?» йодам.

– На станцию, – манеш проводница. – Идите, там вам скажут, что дальше делать, – манеш. ӧрмына дене меат малыме вургемна денак кыве-ково погынышна, вагон гыч тӧрштен волен, рельс коклашке оптымо кӱ ӱмбалне ошкылаш тӧчена. Пычкемышалтын. Лу шагатат эртен. Йӱр шӱведыме гае  коеш.

Станций ончылно тӱшкан погынен шогалше калык коклашке логална. Иктаж 500 наре еҥ чумырген. Мланде ночко, корно лакысе вӱдымат шотыш огына нал. Кеч иктаж-мом умылаш тӧчен ончыкырак эрташ тыршем. Тыгодым калык коклаште купесе пошкудем-влакым йомдарышым.

– Тӱтан мардеж, кугу йӱр лийын. Зеленодольск станций деран рельс йымалсе мландым вӱд мушкын», - ойла калыклан милиционер. Сейчас автобус толеш. Тендам Зеленодольск станцийыш ужатат. Тушто кузе лийшашам станцийысе пашаеҥ-влак увертарат.

– Тушто мӱшкыран ӱдырамаш уло, полшаш кӱлеш, – какши капан, вес погонан еҥ толын шогале.

– Толжо тышке, икымше автобусышкак шындена, – лие вашмут.

Икмыняр минут гыч саде ӱдырамашым вӱдалтенат кондышт.

 – Корнышто азам ышташ тӱҥалам гын… – ала-мом ончыктем мане, рушла ойла, да рашыже умыленат шым шукто. – Мый шкетын омыл, мый денем марием (какши капан милиционеретым ончыкта),  авалийшем, шӱжарем улыт. Нунын деч посна мый ом кай.

– Чылан каеда, – лыпландара милиционер.

Иктаж лучко-коло минут эртымеке, ПАЗ-ик манме автобус толын шогале. Калык омсашке керылте. Пыкше чемоданем руалтен шуктышым, калык тӱшка дене автобус омса велыш шӱкалалтым. Милиционер-влакат омса деке шӱкедыл-шӱшкылт эртышт. Нунын почеш кугу капан пӧръеҥлан шӱшкылт эрташ нимомат ыш шого. Милиционер-влак мӱшкыран ӱдырамашым колташ йодыт, а кугу капанет кӱжгӧ йӱк дене «Я в Ло-ондон лечу!» манеш. Шӱкедыл шогымо гутлаште шеҥгел омса гыч пел автобус калык пуренат теме. Мыят автобусыш вушт нӧлталалт кайышым. Почешем изи капан ӱдырамашым ну шупшам, сумкажым нӧлталаш тӧчем. Тудыжо нумалтышыжым шкеж деке иша. Тӱткынрак ончальым гын, сокыр улмаш. Йылт ок уж. Пеленже 9-10 ияшрак уныка икшывыже уло. «Сумкатшым колто, тыланет полшаш тӧчат», – манеш йоча. Калык автобусыш кильки банкысе кол гае шӱшкылтӧ. Эркын Зеленодольск велыш тарванышна. Мӱшкыран вате йылмыж дене чумырымо «ешыж» нерген каласкален корно мучко еҥ-влакым воштылтыш. Сокыр ӱдырамашат кычкырлен-кычкырлен ойла. «Культурдымо калык, мемнан дене Савиныште тыгай-влак уке улыт», – ойла. Умшашт ик татланат ыш петырне. Моло-влакат шкеныштым шке шыргыжал-воштыл веселитлыктышт. Маныт вет: мыскара  азап гыч лекташ полша.

Зеленодольск станцийыш толын шуна. Мӱшкыран ватын «ешыже» эре кугеммыла чучеш. Какши милиционерет «марийже» лийын шуктыш витне.  Тыгай чолга «ешак» вокзал вуйлатыше-влакым «атаковатлаш» кайыш. Вич минут гыч лыпланыше пӧртыльыч. Поезд ямде улмаш, увертарымашым веле вучаш шӱдышт.

Помар станцийыште кодшо калыкым  конден пытарымеке, поездыш шичме нерген увертарышт, билетыште ончыктымо верышкак эрташ темлышт. Икшыве-шамычан ача-ава-влак эн пытартышлан вагонлашке верланышт. Ик шагат йӱдым поезд Моско велыш тарваныш.

Москвасе перронышто адак мӱшкыран ӱдырамаш шинчашкем перныш.

– Те кушко каеда? – йодо.

– Ленинград вокзалыш, – вашештем.

– Мыланемат тушкак, ик сумкамым нумалаш полшыза, пожалуйста, – йодеш.

Мут дене чоҥымо «ешын» кышаже писын шула улмаш. Пижедылше родо-влакын нелемше ӱдырамашым ужаташат шотышт ситен огыл.    

Чыла тидын нерген ойлаш амалже укеак ыле, шонем. Российыште тыгай томаша веле лиеш мо? Чылажланат шукертак тунемалтын. Москвашке ме кечывалым, латкок шагат эртымеке гына, логална. Тыгодым мыняр еҥын чоныштышт туткарым чытен лекме пале кодын?  Мыняр корныеҥ самолётыш, вес поездыш жапыштыже миен шуын огыл да билет вашталтыме йӧндымылыкым чытен? Мыняр еҥын паша радамже пудырталтын? Тиде йодышлан нигӧат нигунамат раш вашмутым ок пу. Вет корнысо страхованийыштат пӱртӱсыштӧ лийше эҥгек нерген нимом раш каласыме огыл.  

Тидын нерген ойлаш амалже, чынак, уке ыле. Уло илышнак тыгай азап гыч шога огыл мо? Марий сылнымутнат, марий авторнат тыгай илыш радамымак чыта огыл мо?  

Но лу шагат йӱдым,  Ленинград  вокзалыште финн поездыш шичмеке, вес планетыш логалмыла чучо. Моткоч моторын да йоҥгыдын келыштарыме купэште - юалге яндар юж. Француз оркестрын ныжыл семже йоҥга. Ала семже вагон рӱпшалтымылан лач возеш, ала вагонжо сем почеш тайналтеш… Проводница ончылгочак границым эртыме радамым умылтара. Пытартышлан радио тыматле йӱдым, сай канышым тылана, да чылажат шыплана.

Кӧ тугай Волтер Килпи?

Писатель Волтер Килпи Куставиште 1874 ийыште шочын. Аваже мланде пашам ыштыше еш гыч лийын, ачаже  теҥызысе корабльыште кошто капитан семын чапланен. Илыме пӧртышт «Кайык пыжаш» (финн-влак шке пӧртыштланат лӱмым пуат) тачат тура теҥыз серыште кугу пуш семын койын шога. Тыште мемнам тудын тукым шольыжо Лассе вашлие. Лассен ачаже Волтер Килпин эн изи шольыжо лийын, тений март тылзыште ош тӱням коден. Оралте пеш мотор, кӧргыжат тошто илышым шарныктыше арверлан поян. Капитан Эриксонын (еш фамилийышт Эриксон улмаш) XIX курым мучаште Англий гыч кондымо воштончыш, фарфор гыч ыштыме мужыр пинеге, тамак шупшмо труgкаже тоштерысе экспонат семын келыштаралтын. Волтер школышто тунеммыж годым швед лӱмым псевдоним семын кучылташ тӱҥалын. 1907 ийыште кресаньык ӱдырым пелашлан ойырен. Шуко икшывыже лийын. Илышыже мучко Турку олаште библиотекарьлан тыршен.

Шымлызе-влак тудын «Архипелаг» серий дене возымо сылнымутшым йӱдвел-касвелысе финн калыкын 1860-шо ийласе илышыжым сӱретлыше кугу сылнымут произведенийлан шотлат. Тудо шке кундемысе калыкше, тудын илыме йӧнжӧ, пашаже нерген пеш кумдан да тичмашын, чылажымат шотыш налын возен. Авторын сылнымут мастарлыкше чыла лудшыланак келша манаш огеш лий. Иктышт моктат, «Mогай сылнын возен» манын ойлат, весышт «Fла-мом возкален, тунар пӱтыркален, нимом умылашат ок лий» манын пелештаn.

Туге гынат тиде кажне ийын сылнымут пайремым увертараш мешанчыкым нигунарат ок ыште.

Кустави – ала ял, ала ола?..

Такшым Кустави – ял шотан илемлан шотлалтеш. Но Российысе виса дене ончалаш гын, оралтым чоҥымо, вер-шӧрым сылнештарыме шот дене изи ола гайрак. Тудо Турку архипелагын йӱдвел, Суоми элын йӱдвел-касвел ужашыштыже верланен. Телым тыште улыжат тӱжем наре илыше гына кодеш. Тунам тыште муниципал книгагудо, тӱҥалтыш школ, кок-кум кевыт пашам ыштат. Уло Мардеж пӧрт (мемнан семын каласаш гын, ялысе клуб), уло 16-шо курымышто негызлалтше черке, черке пелен – шӱгарла.

Кужу теле мучко тысе илыш икшырымын эрта гын, кеҥежым Кустави мланде пайрем сыным налеш. Тунам тыште шочшо да ынде тӱрлӧ олалаште илыше, пашам ыштыше шӱдӧ дене еҥ-влак шочмо верышкышт пӧртылыт. Тунам тышке нигунам лийдыме финнжат канаш толаш йӧным кычалеш. Теҥыз вӱдын семален ӱжмыжӧ, серысе мландын ласкан вӱчкымыжӧ айдемын чонжым ӱмыр мучкыжо тышке пӧртылаш ӱжаш тӱҥалеш. Ресторан ден унагудо-влак шке омсаштым комдык почын шындат да йӱд-кече унам вучат. Лач тыгай жапыште тений индешымше гана эртаралте Волтер Килпи лӱмеш финн сылнымут ушемын  фестивальже – сылнымут арня.

Кушеч чыла тӱҥалын?

А тӱҥалынже чылажат теҥызыште пуш дене ийын коштмо гыч. Верысе калык шке илыш радамжым вӱдкорно деч посна йӧршеш огеш уж. Еш ден пырля каналташат, пушыш шинчын, теҥызыш лектыт. Тыгодым ятырынже вӱд ӱмбалне книгам йӱкын лудаш йӧратат.

А Волтер Килпин «Черкышке» лӱман ойлымашыже уло. Писатель шке произведенийыштыже Кустависе воктен почиҥгасе калыкын черкышке миен коштмым ончыктен. Юмылан вуйым саваш ямдылалтме гыч тӱҥалын, йӱдрӱдӧ вашеш мӧҥгыш пӧртылмӧ марте – чылажымат кумдан сӱретлен. Лудшо корныеҥ-влакын тӱшкан ушналт варналтмыже, чодыра, пасу гоч мурен, куштен манме гай, мыскарам ыштен ошкылмыжо нерген пален налеш. Эртыме илемласе мланде оза-влакын илышышт, пашашт нергенат кумдан каласкалыме. А вара калык тӱшка пушыш шинчын, куд меҥге наре вӱдкорно дене ийын да Кустави покшелне верланыше черкышке миен шуын.

Икана Ханна Нурминен (фестивальлан тӱҥалтышым ыштыше) шке ешыж дене вӱд ӱмбалне канышыжла, ты корно дене эртен ончаш шонен пыштен. Эртышыштла Волтер Килпин «Черке» ойлымашыжым шымлен лудыныт. Корно шке моторлыкшо, куатым лукшо вийже дене ӧрыктарен. Писательын чыла чыным, тунамсе илыш радамым тичмашын ончыктымыжо колыштшо-влакын шоныштым авалтен.

Вес ийынже Волтерын сылнымутшым лудаш йӧратыше-влак изирак пушым налыныт да кажне ийын ты корно дене еҥ-влакым куандараш шонен пыштеныт. Тыгай шонымашым верысе администраций, кундемысе Искусство шотышто ушем авалтен. Тунам нуно шканышт тӱҥ задача семын иктым рашемденыт: сылнымут пайрем верысе экономикым тазаҥдараш, вияҥдаш полшышаш улмаш. Тыгодым Волтер Килпин сылнымутшым, культур поянлыкым тӱҥ эҥертыш семын ужыныт.

1990-ше ийла мучаште писательын ыштен кодымо кугу пашажым аклен, 125 ияш лӱмгечыжым кугу пайрем семын палемдаш кутырен келшеныт. Нуно тиде шочмо кече вашеш кумда культур программым чоҥаш, писательын возымыжым калык деке шукташ, Кустави мландым чапландараш кугу йӧным ышта манын умыленыт.

Икымше фестиваль 1999-ше ий июль тылзыште эртен. Фестивальын программыжым чоҥымаште, пашам виктарен колтымаште кугу пашам тунамсе Волтер Килпи лӱмеш ушемым вуйлатыше Ханна Нурминен шуктен. Таче ты ушем 50 наре еҥым ушен шога. Пайрем оза-влак тӱҥ шотышто Волтер Килпин сылнымутшылан гына эҥертеныт: тудын возымыжым лудыныт, сценыште модын ончыктеныт, илышыж дене кылдалтше верлашке лектын коштыныт, шымлызе-влак тудын творчествыж нерген каласкаленыт. Фестивальын темыже-влакат кажне гана у семын йоҥген: диалект да сылнымут, теҥыз да сылнымут, ӱдырамаш-влак да теҥыз, кужу ой-савыртышын мастарже-влак (Пруст ден Джойс). Но кажне гана нине шонымаш-влак Волтер Килпин лӱмжӧ дене кылдалтыныт. Проектым илышыш шыҥдарыме пашашке Турку оласе университет, книгагудо, моло тунемме рӱдер-влак чолган ушненыт.

Фестиваль – кундемым тӱзатыме йӧн

Писательын сылнымутшо пашам ышташ, ты йогын дене илышым чоҥаш кумылаҥден. Тӱҥалтыш жапыште проектым шыҥдарыме паша пӱтынек администраций могырым шукталтын. Ушемын рольжо кугунак палдырнен огыл. Кундемысе илышым нӧлтал колтымо нерген шонымаш Европысо ушем дечын окса полышым налаш йӧным ыштен.   

Икмыняр ий гыч верысе калык сылнымут фестивальым шке илышыжы чоҥаш полшышо паша семын умылен. Нуно шкеныштым поро оза семын ужаш тунем шуыныт. ӧрдыж кундемла гыч толшо турист-влакым шокшын вашлийыныт да Куставиште шочшо да илыше писательышт, тудын творчествыже нерген кугешнен каласкалаш  тӱҥалыныт. Тидын годым писательын илышыжым, сылнымутшым чапландарыше тӱрлӧ сувенир, значок, книга ден буклет-влак шочыныт. Верысе ресторан-влак оралтыштым, пӧлемыштым, ӱстелыштым сӧратарыме годым писательын лӱмжым кучылтыныт, эсогыл ӱстембал шовычышыштат «Волтер Килпин» манын палемдыме факсимиле чоным ырыкта. Тыге пайремым чумырышо-влак ял калыкым шке проектышкышт шупшын пуртымо семынак ушен кертыныт.  Сылнымут нерген мутланымаш, лӱмлӧ еҥ-влак дене вашлиймаш, кундемын пӱртӱс поянлыкше да сӧраллыкше дене палдарымаш, кеҥеж театр – чылажат толшо уна да турист-влаклан у шинчымаш ден пойдаралтын,  вий-куатым налаш, ончыкылыкыш ӱшан дене ончаш таратен.  

«Тукым вож»

Тенийсе сылнымут фестиваль «Тукым вож» тема негызеш чоҥалтын ыле. Кӧм-кӧм, а финн-влакым шке тукым вожыштым шарныше калык семын ойырен палемдыде огеш лий. Ты тӱняште кӧ улмыштым, кушеч толмыштым нуно пеш сайын палат да шарнат. Финн таможньым эртыме годым документым тергышылан «Mina olen mariflaset» ойлем. Ала-молан ӧрын колтенат «Умеешь говорить по-марийски?» йодеш. Мыят тыгай йодышлан ӧрмалген, Финляндийыште, очыни, пече меҥгат «Шочмо йылметым палет мо?» йодын кертеш, шоналтышым.

Фестивальын программыже ятыр лекцийлан поян ыле. Сылнымут нерген мут пелен родо-тукым калык-влак нергенат ятыр оҥайым каласкаленыт. Кас еда  «Villi Kilpi» рестораныштыже «Поэт ден философ» лӱман вашлиймаш-влак эртеныт. Тыште йылме мастар-влак шке сылнымут пашашт нерген каласкаленыт, мутланымаште вучыдымын шочшо йодышлан вашмутым муаш тыршеныт.

Йоча-влакын уш-акылыштым вияҥдымашланат кугу вер ойыралтын. Волтер Килпин произведенийже негызеш сӱретлымаш, возымо мастарлыкым шуарымаш икшыве-влакым жапым пайдалын эртараш тарата. Тылеч посна сем поянлыкым чапландарыше вашлиймаш-влакат ятырак палемдалтыныт ыле.      

Мийыме кечын фестиваль шке йогынжо дене почылтын ыле. «Мардеж пӧртыштӧ» калык шуко погынен. Ме писын гына корнысо вургемым вашталтен, калык ончыко лекташ ямдылалтна. Мемнан деч ончыч  профессор Кари Салламаа этнофутуризм да тачысе философий  нерген лекцийжым лудын. Икмыняр гана коми, удмурт автор-влакым ушештарыш. Марий сылнымут нерген нимоат ыш шокто. Мучаште гына лектор мыйын могырыш шыргыжалын, «Ончылына, уло мо марий поэт Зоя Дудинан возымыштыжо этнофутуризм?» мане.

Фестивальым вуйлатыше Леена Рулккон мутым пуымо деч ончыч марий калык нерген каласен кодыш. Мемнан толмына нерген увертарымеке, калык пеш шокшын совым пералтыш. Меат чумыргышо-влакым сылнымут пайрем дене саламлен, икмыняр почеламутым колышташ темлышна. Мый марла лудынам, почешем С.Хамалайнен финнла йоҥгалтарен. Финн йылмыш Леена Лауляйнен ончылгоч кусарен ямдылен ыле. Залыш погынышо калык йот йылме денат йоҥгышо почеламутым тӱткын колыштмышт дене куандарыш.

Мемнан деч вара скрипач Туомас Роунакарилан мутым пуышт. Икымше шокталтыме семже марий лият, чонышто волгыдым шарыш. Шернур пайрем муро сем пеш кумдан йоҥгалте. Шочмо калыкын сем поянлыкше ӧрдыж мландыште кумылетымак тодылеш улмаш.   

Марий сем деч вара тудо саам калыкын куштымо семжым шоктен ончыктыш. Тыгодым йолвургеш кылден келыштарыме оҥгыр  (бубен) йӱкшӧ тошкалтыж еда тӱрлӧ сынан йӱкым лукто. Тыгай ыле икымше кечын палыме лийыме семын келыштарыме вашлиймаш.

Ты погынымаш деч вара вигак Турку оласе «Тurun Sanomat» тӱҥ газетын корреспондентше Хели Релтониеми ден фотографше Матти Рииска интервьюм пуаш йодыч. Финн журналист-влакын марий илышым утларак кочемден ончыкташ  тыршымышт нерген ик гана веле огыл колалтын. Но мый тидым йылтак шым шиж. Йодышым утларак шинчымашым, уверым колаш шонымо семын чоҥымо ыле. Кузерак вияҥеш марий сылнымут, писатель-влак мо нерген возат, возымаштем марий шӱлышым кузе шыҥдарем, аралем, Марий Элыште шочмо йылме кузе аралалтеш – чылажат нунылан оҥай улмаш. Пытартышлан фотокорреспондент куэ але пызле воктене шогал, снимкым ышташ темлыш.

– Пызле – марий айдемын умылымаштыже аралыше пушеҥге семын ончалтеш, эсогыл кайыше еҥ пелен пызле воштырым пыштат. А куэ - Шочынаван симолжо, куатле пушеҥге. Отышто тудын ончылно вуйым сават, манын умылтарымекем, Матти мыйым куэ воктеке ӱжӧ.

Кеҥеж театр

Ик кечын, кас велеш мемнам Кустави воктен улшо островышто верланыше «Кеҥеж театрышке» ӱжыч. Кеҥеж театр – Финляндийыште пеш чапланыше, кеҥеж касым пайдалын эртарыме йӧн. Театрым йӧратыше, артист-влак, иктеш чумырген лӱмын 2–3 спектакльым ямдылат да каныме верлаште, тӱрлӧ культур рӱдерлаште ончыктат.

Ме фестивальын программыжлан келшышын ямдылыме «Банцеба» лӱман постановкым ончышна. Волтер Килпин тыгай лӱман ойлымашыже уло улмаш. Ты ойлымашым сценылан келыштарен, библийысе персонаж-влак дене утларак келгемден, мыскара шӱлышан, мотор йӧратымаш, сар да тыныс нерген каласкалыме. Сцене шотеш теҥыз воктенысе тура сер лачеш толын. Шеҥгелнырак оркестр семым шоктен, а артист-влак ик минутланат модмым чарнен огытыл: калык ончылно, ӧрдыжтат, шеҥгелнат действий каен. Чылажым иканаште ужын шукташат ок лий. Пӱртӱс лоҥгаште ончыктымо сӱрет моткоч ӱшандарышын чучо. Эсогыл игечын трукышто вашталт кайымыжат сюжетыше ончылгоч келыштаралтмыла лачеш тольо. Шемын погынышо пыл ончыч тыматлын йӱрым лыжгыктыш, мучаште волгенче волгалте да кӱдырчӧ рашкалтымеке, йӱр шорге оптале. Артист-влак чарайолын, ночко вургем ден изишыже кылмыштат дыр. Но шке рольыштым кажныже пеш ӱшандарышын ончыкташ тыршыш. Вашталтше игече ончаш толшо-влакым верышт гыч ыш тарвате.  Мӧҥгешла, зонт, плащ  дене авыралтын, сайынрак веле пурен шинчыч. Ик еҥат кынел ыш кае.

Шке коклаштышт финн-влак ты  пашаштым опера манынат аклышт, но мыланем утларак оперетте гае чучо. Спектакльыште кумло наре артист модо. Муро дене пырля кутырымашат, тӱрлӧ действийым ончыктымашат ятырак ыле. А сар пуламырым сӱретлымышт годым сер йымалне кок велымат ала-мо пудеште да шем шикш нӧлталалте.

Финн фестивальыште – марий сылнымут

Марий сылнымут нерген  тӱҥ ойна кокымшо кечын, кечывал деч вара, йоҥгалтшаш ыле. А кечывал деч ончыч ял калык шке землякше Йӧрн Доннер дене вашлийын. «Мардеж пӧрт» чыла кумылан-влакым шыҥдарен кертын огыл – тунар шуко калык чапланыше айдемым ужаш погынен. Оралте воктен почмо окна гыч колыштшат ятырак ыле. 

Йӧрн Доннер – Финляндийын ончычсо культур министрже. Шке жапыштыже туризм, бизнес пашаштат, кино искусствыштат шке мастарлыкшым ончыктен. Ял калык ончылно кучемын ончычсо пашаеҥже шке пашаж нерген каласкален, илыш-корныжым радамлен. Оратор калыкын кумылжым нӧлтен моштен, витне. Ойлымыжо ятыр гана калык воштылмо дене кӱрылтӧ.   

Программе почеш марий сылнымут нерген мутым С.Хамалайнен ойлен. Эртыме 100 ияш корно могайрак лийын, кӧ-влак возеныт, могай жанр кузе вияҥын, тачысе автор-влак мо нерген возат  – чылажат слайд дене ончыкталтын да рашын умылтаралтын.  Вара угыч почеламут-влак марла-финнла йоҥгеныт. Чыла палаш тыршыше оза-влак йодыш-вашмут деч посна ышт колто. Угыч Марий Эл, тысе калык, илыш нерген умылаш тыршымаш шижалте. Вашлиймаш эртымеке, еҥ-влак зал гыч лекшыштла тауштен ойлашат ышт ӧр. «Марий мут пеш мотор йоҥга», – маньыч. А ик илалше ӱдырамаш тураракат пелештыш:

– Марий-влак нерген колыштын шерем темын ыле. А те у семын мыланем почылтда», – мане. 

«Вӱдшӧ йога, серже кодеш…»

Мо эше шарналт кодо ты фестиваль гыч? Тӱҥалтышыште «Черкышке» ойлымаш нерген мый тыланда ойлышым. Волтер Пилкин ончыктымо корныж дене эрташ чынжымак оҥай улмаш. Возымыжым лудын омыл гынат, «Мом писатель тыште ончыктен кертын? йодыш вашмутым кычалаш таратен.  

Ты экскурсий пӱтынек писательын возымо пашажлан эҥертен чоҥалтын. Чодыра дене эртышыла, чодыран емыж-саскажлан куаныде от чыте. Снегыже, модыжо Марий Элысе гаяк кумык лияш ӱжыт. Но шуко курымла дене гӱжлен шогышо чодырам тыште от уж. Мемнан шот дене ончаш гын, 30-50 ияш пӱнчӧ-влак гына нӧлталалташ тыршат. Йӱдвел элын кӱан мландыже кугу чодыралан кушкаш йӧным огеш ыште.  Утларак лапкарак верлаште верысе калык шурным ӱда. Тӱвыргӧ шурно толкыным ончен,  куаныде от чыте. Шурно пасу поснак шке арулыкшо да лӧза парчаж дене ойыртемалтеш.

А пушыш шинчын, вӱдкорно дене эртымыже мом шога! Изиш тӱткылыкым йомдарет – тӱшкан вӱд куалме радамым пужет. Икымше гана пушкольмым кученамат, тӱҥалтышыштак ала-могай татлан кольмем нӧлтал шым шукто, тунамак ончылнем да шеҥгелнем шинчышылан йӧндымылыкым луктым.

Экскурсийыште черке дене палыме лиймашат, черке озан кумалтыш мутым йоҥгалтарымыжат, кофем тамлаш ӱжмыжат – чыла писатель нерген мутланыме дене эртыш. Тыгодым писательын шӱгарже ончылан вуйым савыме тауштен илыше землякше-влаклан эн шерге тат улеш.

«Вӱдыш пурыде, колым от кучо», - манеш шочмо калыкна. А мый гын ты ойым ты гана вес семынрак савыралам: вӱдыш пурыде, Суоми мландын чыла моторлыкшым от уж улмаш. Вет лачак вӱд ӱмбачын йошкар гранитан сер пӱчкын лукмо гай волгалтеш да ты элын пӱртӱс моторыкшо ден поянлыкшым шижаш полша. Лачак пушыш шинчын, пуш кольмо дене ик еҥ семын шӱкалалтын, калык ден  икгай  шонымашан, икгай куатан, икгай кумылан улметым шижат. Вӱдтолкын йогыныш ончен, ийын кайыме корным эскерен, жапын йогынышкыжо логалметым умылет.   

Финн родынан опытшо – марий сылнымутын ончыкылыкшо

Чыла тидын нерген возаш кугу амалже укеат ыле, шонем. Шагал мо еҥ вес элласе калык деке лектын, нунын паша опытышт негызеш шке илышыжым чоҥаш тунемеш. Но Марий Элысе сылнымут илышнан пыкше шӱлалташ тӧчымыжым шижын, родына-влаклан эҥертыде ок лий.

Марий сылнымутна куатле да келге шонымашым возен кодышо автор-влакын пашаштлан моткоч поян. С.Чавайн гыч тӱҥалын, В.Колумб марте налаш гынат Волтер Килпи гай мыняр авторна-влакын лӱмышт историй лончышто петырналт йомеш. Йӧра эше ятыр лӱмжӧ школ программысе марий сылнымут урокышто ушештаралтеш, да икшыве, студент-влак нунын возымыштым шымлен тунемыт.

Иктешлыме семын шке шонымем тыге каласен кодынем: Марий Элыштынат Волтер Килпин сылнымутшым чапландарыме семын пашам тӱҥалаш чыла йӧн уло. Пример шотеш кок сылнымут памашым гына ончыктем.

Икымше. Йошкар-Оласе школла гыч икшыве-влакым Оршанка велыш экскурсий дене наҥгайыме годым, туныктышо-влак чӱчкыдынак марий сылнымутын классикше Я.П.Майоров-Шкетанын тоштер пӧртышкыжӧ логалаш тыршат. Тудо Тошто Крешын школын тошто оралтешыже верланен. Этнографий зал тошто арверлан поян. Писательын «сылнымутшо дене кылдалтше ятыр оҥай кагаз, историй документ, шарнымаш-влак таче тыште аралалтыт. Фондын поянлыкше моло тоштер-влак деч нигунарат ӱлыкшӧ огыл. Чылажат туныктышо Н.С.Рыбакован, йоча-влакын погымо материал негызеш ышталтын. Калыкнан эртен толмо илыш сӱретшым аралыше ты ямле вер таче школысо тоштер радамыште гына улеш. Умбакыже вияҥаш, шымлыме пашам вораҥдараш, писательын возымыжым чапландараш тоштерымат у статусышко нӧлталман дыр.

Кокымшо. Морко районышто С.Чавайн лӱмеш тоштерат юбилей да сылнымут пайрем годым ятыр гана калыкым шкеж деке чумыра. Йот элла гыч толшо уна-влакат тышке эре гаяк пурат. Чавайнурысо сылнымут тоштер Т.Евсеев лӱмеш марий национальный тоштерын филиалже семын ила. Но тачысе саман пашам у кӱкшытышкӧ нӧлтал колташ йодеш. Вет лач оралтым, экспонатым гына шотышто кучаш тыршен, ончык вияҥме паша огеш ышталт. 

2008 ийыште Я.П.Майоров-Шкетанын шочмыжлан 110 ий темеш. С.Г.Чавайнынат 120 ияш лӱмгечыжым пайремлаш тӱҥалына. Вучымо лӱмгече вашеш оҥай деч оҥай проектым ужмо шуэш. Ты шотышто родына-влакын паша опытыштат сай тӱҥалтышлан корным почеш. Тӱрлӧ программе дене увертарыме проект-влаклан эҥертен, ме эше шуко поро пашам ыштен кертына. Писатель-влакын илыш-корныштым, сылнымутыштым шымлаш, чапландараш – тыште чыла йӧн уло. Саманын у тӧртыкшым (законжым) шотыш налын, пашалан пижман. Конден пуат, пагален кучыктат, чаманен ончат манын, шонымым чарныман. Шке илышнам шке тӱзатышаш улына.  

29  сорла – 4 покшым 2007

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1