Эчу акай

Очерк

Ӱярня толеш мунчалташ да,

Кугече толеш лӱҥгалташ -

тыге муреныт  Шернур вел вате-влак эше эртыше курымышто. Таче илышна вашталтын. Калыкнан мурыжат эркын у сыным налеш. Но Эшполдино кундемын Купсола ялыштыже илыше 75 ияш Эчу акайлан теле пагыт чынак ече дене мунчалташ толеш. Александра Алексеевна Тойшева Крешене чатлама деч вара игече лывыртымым веле вучалтыш. Кече йымалне  шийын йолгышо мамык лум ӱмбаке ваштар ечыж дене шогалын, тошкемысе куэрыш топыртатыш…

Тудо ынде Немда эҥерын тура серже гыч, самырык годсыжла, йу-у-шт мунчалтен ок воло. Кужу ӱмыргорно дене эртышыжла, кид-йолжат шуко гана кылмен-эмганен, изи чонжат сусырген вӱрлен. Неле пашаште ӱмырым эртарыше ӱдырамашын тазалыкше пешыжак ок куандаре. Кок ий ончыч Вячеслав эргыже Шернур гыч ваштар ечым налын конден, кажне эрдене, йӱд поран деч вара, аважлан лӱмын ечыгорным такырта. Галя ӱдыржӧ  ты корно воктен маякым кереден. Йошкар-Олаште илыше уныка-влак массажерым пӧлекленыт. Илышын йӱштӧ-шокшыжым шӱм денак шижын илаш тунемше ӱдырамаш, ече ӱмбалне могырым лывыртымеке, суртыш пурен, матрушка чайым подылын, шемшыдаҥ арвам оптыман кӱпчыкыш эҥертен, коҥга воктен каналта. Яндар юж, кеҥежым шапашлыме шудо кунар-гынат вийым пуат.  

- Ужмо ойгым луктын ончыкташ ок лий. Шортынат, муренат, каласкаленат от пытаре. Кузе чыла чытен лекме, ӧрам веле, - ойла тудо. Шарнымаш, иканаште кышкалалт ташлен, логарым иша, ойлен колташ эрыкым ок пу. Шинчаончалтыш волгыдо тӧрзашке виктаралтеш, пӧръеҥ пашам ыштен тунемше, коштырген куптыргышо кидше пеледышан ончылшовыч урвалтым шымарта.

…Александра Алексеевна 1937 ийыште ош тӱняшке толын. Ачаже -мланде пашаеҥ, уста плотник, «Онар» колхозын председательжылан шоген. 1938 ийыште Алексей Тойшев Купсола ялсоветым, 1940 ийыште Шернур райисполкомысо кадр пӧлкам, Марисола ялсоветым вуйлатен. А ешыште кум ӱдыр кушкын. Вӱран пуламыр жап ньога-влаклан сайым сӧрен огыл. Ачашт 1942 ийыште Кугу Отечественный сарыште,  Ленинград фронтеш талешкыла колен.

Но Кугу Серлагыш шужен, ярнен илаш толашыше  ӱдыр-влакын чоныштым ыш кодо. У шинчымаш дене уш-акылыштым пойдарыш. Уш-акыл ден пырля илаш, пашам ышташ кумыл шочын. Купсола ялысе кандашияш школым тунем пытарыме кокла гычак латкум ияш нарашта Эчу Киров лӱмеш колхозын тыглай пашазе радамышкыже шогалын.

Нур да пасу пашаште, вольык ончымаште эртен тудын самырык пагытше. Лачак кӱчык кеҥеж йӱдым, теле пайрем кастен шке таҥашыже-влак дене  мурен, куштен,  модын. Молгунамже – эре пашаште. Шочмо кундемыште, поро пошкудо коклаште, моло ӱдыр-рвезе пелен Эчу моло семынак илен. Ала-кушто умбалне вес тӱрлӧ пӱрымаш лийын кертме нерген пален гынат, шочмо Купсола кундемын сымыстарыше пӱртӱсшым ончен йывыртымыже ош тӱняште нигӧ деч пиаланыш савырен.

1958 ийыште пасу покшелне шкет тумо семын кушшо тулык рвезе Виктор Михайлович Тойшевлан марлан лектын. Каче кидлан мастар, пашалан чолга, чыным йӧратыше, шкан акым палыше лийын. Кок виян айдеме шочмо элын волгыдо ончыкылыкшо верч ял озанлыкыште тыршеныт. Тачысе самырык лудшылан тиде ой тыглай мут семын веле  йоҥга, очыни. Но эртыше курымышто коча-кована, ача-авана-влак элнан ончыкылыкшо  нерген шонен малаш возыныт, тыгай шонымаш денак эр кечым вашлийыныт. Сай илышлан ӱшанен, кажне кечын тӱшка пашашке ушнен, мемнам шочыктен, йӱктен-пукшен куштеныт. Эчу ден Виктор  Вячеславым (1959), Галинам (1961),  Антонидам (1964), Игорьым (1967), Серёжам (1972) тӱнялан пӧлекленыт. Радам дене каласен лектымат, йочам гына ыштен иленыт шоналтышда дыр. Уке. 1962 ийыште Александра Алексеевна, Совет Ушемын черетан вичияш планжым шуктымашке ушнен, «Казанский» совхозышто Купсола сӧсна фермын вол воктекше шогалын. Тӱжӧ ава сӧснам, пеленже кушшо сӧсна игым ончаш тӱҥалын.

Сӧсна - пеш нечке вольык. Тудым суткаште 3-4 гана йӱктен-пукшен, шогымо вержым 6-7 гана эрыктыман. Ночкым йӧршеш огеш чыте,  эре кукшо, шокшо лийже. Тиде тыглай ончалмаште. Но шарналтыза:  тунамсе юалге фермыште авана, акана-влак кургым шкеак йоҥыштен, клат гыч мешак дене имне орваш оптен фермыш конденыт, тӱрлӧ семын шолтен-паритлен, ешартыш вартыш дене луген, лу литран ведра дене воллашке нумалыныт. Шӧржӧ, тувыртыш вӱдшӧ, клеткылашке пила шӱк ден олымым шарымыже, ветеринар процедурыжым,  зоотехникын йодмыжо… Эсогыл сӧснажымат шкеак шӱшкылыныт. Чылажым каласен шуктет мо?.. Свинарка  чылаланат мутым кучен. Телыже-кеҥежше, шошыжо-шыжыже чевер пеледышан шовычым тореш кылден,  лавыра деч утарыше шем халат ден «литой» манме резинке кем дене коштын,  витле ийыш тошкалше ӱдырамаш-влак  кид-йол коржмо, пулыш, кыдал пуалме дене черланеныт…  

Эчу акаят ӱшаныме пашам тыршеак шуктен. Жап эртыме семын толын мастарлык. 1969 ийыште кажне ава сӧсна деч 25 иге дене налын. А 1970 ийыште тиде числа 31 марте кушкын. Чапле паша лектыш дене толын калык пагалымаш. Ондак тудым ялыште Эчу манын лӱмденыт гын, ынде Александра Алексеевна  гына лийын. Кучем тунам пашаче еҥым шотлен: кажне сеҥымаш пӧлек, Чап кагаз дене палемдалтын. 1970 ийыште «Профессий шотышто эн сай» лӱм дене палемденыт, РСФСР президиумын Почет Грамотыжым кучыктеныт, В.Ленинын 100 ияш лӱмгечыж лӱмеш велыме медальым пижыктеныт. Тиде ийынак Эчу акайын оҥыштыжо Ленин орден волгалтын. 1971 ийыште «Кукнурский» совхозын пашаеҥже-влак 114-ше номеран сайлыме округышто Александра Алексеевна Тойшевам Марий АССР-ын Верховный Советышкыже депутатлан сайленыт.  

Кидыштем 1971 ийыште Марий АССР да верысе Советыш депутат-влакым сайлыме нерген плакат. Кугу буква дене серыме: «Товарищи избиратели! Голосуйте за достойного кандидата блока коммунистов и беспартийных – Александру Алексеевну Тойшеву». Таче Марий Эл Республикын Кугыжаныш Погыныштыжат, Россий Федерацийын Кугыжаныш Думыштыжат пашазе ӱдырамашын йӱкшӧ уке.  

- Изина годым аванам ме мӧҥгыштӧ шагал годым ужынна. Тудо эре пашаште, эре фермыште лийын. Садлан  мӧҥгыштӧ кована, Аграфена Ивановна, озаланен. Тудо пеш поро ыле… - шарналта кызыт Игорь эргыже. – Туге гынат, аванам ончен, ме кугешненна. Тудын деч тӱшка пашалан, чын  илаш тунемынна.

Ойлат, куан да ойго йыгыре коштыт. 1972 ийыште Александра Алексеевна пелаш деч посна кодын. Тунам изиракшылан - Сергейлан - улыжат кок тылзе улмаш. Тоштемше пӧртеш вич йоча дене кодшо озавате, кугурак эргын, родо-тукым, пошкудо-влакын полышыштлан эҥертен, суртым чоҥен. Икшыве-влакым кыдалаш школысо шинчымаш дене пойдарен, кажныжым кумда илыш-корнышко луктын.

Таче нуно чыланат еш пыжашыштым чумыреныт. Вячеслав шке  сурт вольык лектыш дене ешым куча. Галина Шернурышто штукатур-малярлан, Антонида Йошкар-Оласе ик заводышто мастерлан тыршат. Игорьын салтак корныжо Афганистан гоч эртен, таче туныктышо-мастер эрык деч посна кодшо-влаклан у специальностьым налаш полша. Сергей Российысе кугу олалам чоҥымаште тырша. Кум патыр эргылан коча-ача деч пӧлек семын кодын  чоҥымо усталык. Вячеслав ден Сергей - Купсолаште, Игорь Йошкар-Ола воктене чапле пӧртым нӧлтеныт. Кеҥеж еда Александра Алексеевна латик уныкан куанышт да сеҥымашышт дене келана.

Тудо илышын эн кугу пӧлекшылан вич ӱдыр-эргыжым шотла. Кудымшо февральыште кугу еш чапланыше авам 75 ияш пайрем дене саламлаш тӱҥалеш. «Иктыланат огыл, весыланат огыл, уло ешемлан чонем йӱла…» - муралта Александра Алексеевна шочмо суртыш тӱшкан пӧртылшӧ ӱдыр-шешке, эрге-веҥе, уныка-влаклан.

- Кугу Юмо коштмо корныштет аралыже, таза могыр, таза уш-акыл дене йывыртыктен ашныже… - пелештыш капка ончык мыйым ужатен лекмыж годым Александра Алексеевна. Кечыйол коклаште шочшо  леве мардеж кид рӱзал чеверласыше Эчу акайын шинча лукыштыжо погынышо  шинчавӱдым  тыманмеш коштыш. Пуйто тошто таҥжын уремыш лекмыжым вучен шуктенат,  ноялше кап-кылжым эмлен вӱчкалта. 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1