Андрей Эшпай

Тӱнямбалне эн лӱмлӧ марий Андрей Яковлевич Эшпай нерген ятыр серыме, документ кином сниматлыме, посна книга-влакым савыктыме. Совет Союзын калык артистше (1981), СССР Кугыжаныш (1976), Ленин лӱмеш (1986) премий-влакын лауреатше, Йошкар Шӱдыр (1945), «Знак Почета» (1967), Йошкар Знамя (1971), Ленин (1985), Отечественный сар (1985), За заслуги перед Отечеством (2000), Келшымаш (2010) орденла дене палемдалтше землякна нерген таче Интернет 1178 киносӱретым ончаш, 500 утла мурыж ден семжым колышташ темла. Индеш симфонийым, «Ангара (1976), «Круг» (1979-80), «Помните» (1981) балетым, «Нет меня счастливее» (1968), «Любить воспрещается» (1973) оперетте-влакым, 100 утла романс ден мурым, 60 наре кинолан семым возышо авторын музыкыжо тӱнян чыла луклаштыже йоҥга. «Козьмодемьянск», «Йошкар-Ола» муро-влак, «Марий Сандалык» гимн марий айдемын чон поянлыкшым, кумылжым почын пуат. Кум ияшак ача-аваж дене пырля Москош илаш кусенен гынат, пӱтынь илышыже рӱдолаште эртен гынат, уста пианист, композитор, туныктышо эрелан мемнан – марий калыкнан кугешныме эргыже!

Марий Элысе калык-влак тудым пагалат. МАССР сымыктышын сулло пашаеҥже (1960), МАССР-ын калык артистше (1984) ий еда Йошкар-Олашке толеш, верысе оркестр дене пырля концертым пуа. «Ресурсы Марий Эл» газетын «Достояние Республики. Век ХХ» йодыштмыж почеш (2000) 1195 еҥ гыч 1035-ше Андрей Эшпайым Марий Эл гыч лекше эн лӱмлӧ марийлан шотла. Сергей Чавайн, Йыван Кырла, Майоров-Шкетан, Иван Палантай, Валентин Колумб дене пырля таче тудо - шочмо калыкнан арже (совестьше). Садланак тудын нерген угыч да угыч ойлена, каҥашена, ӱчашена. Йошкар-Олашке толмыж годым, черетан концертшым  колыштын, ӧрдыж гыч эскерен, пагалыме айдеме дене мутым вашталташ пиалан татым кычалына.

Тыгак лие 2013 ий май тӱҥалтыште. «Эшпай толеш! Эшпай!» – Йошкар-Олаште мут шарлыш. Тунамак руш сылнымут гыч «Барин едет! Барин!» кычкырыме шарналте: «… в доме, до cих пор тихом, вдруг поднялась тревога: захлопали двери, забегали люди, раздались крики… и все население усадьбы разом высыпало на крыльцо. Одни крестились, другие просто стояли в выжидательном положении, но все, очевидно, сознавали, что то, что до сих пор происходило… было лишь временное, что только теперь наступает настоящее…».

Да, тыге: Эшпай толмо дене мемнан илышна, кӧргӧ чонна шиждымын вашталтеш.  Тудын йыр эреак калык. Пеленже семмастар, артист, журналист, фотокор, кучем еҥ, концертым ончаш толшыжо – чыланат чонышт дене волгалт каят: сайрак лийыт моли, маншаш. Кугешныме кумылышт – тӱргоч! Эсогыл мый декемат ик еҥ лишеме да лопка копажым рӱзалтен, «Эшпай – это глыба» мане. Пуйто тиде «глыба» манмет копаштыжак кия.

Коло кокымшо майыште, шым шагат эрдене, Йошкар-Ола кӱртньыгорно вокзалыште Андрей Эшпайым Марий Эл тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министрын алмаштышыже Владимир Актанаев, Марий кугыжаныш филармонийын директоржо,  дирижёр Иван Егоров, маэстрон йолташыже, флейтист Виталий Шапкин, Иван Палантай лӱмеш тӱвыра колледжын директоржо Алексей Клёнов, «Марий Эл» ГТРК-ан, «Марий Эл» газетын журналистше-влак вашлийыч.

Ий-влак эртат, а Эшпай нигунарат ок вашталт. Вуйышто – шляпа, ӱмбалныже – нарынчалге-кӱрен тӱсан чатка плащ, кидыште - шем шӱштӧ перчатке… Куштылго кап-кыл, пӱсӧ ончалтыш. Кумылжат моткоч лывырге. «Айдемын чылажат мотор лийшаш: чурийжат, вургемжат, чонжат, шонымашыжат», - манын Антон Чехов. Вашлийше-влак кокла гыч чевер ӱдыр пеледышым кучыктыш. Уна тауштыш да тунамак ты пеледышым ӱдырлан мӧҥгеш пӧлеклыш. «Могай кумылда, паша радамда?» йодмылан тудо вашештыш:

- Ушан йодыш - пел вашмут. Мый кызыт угыч шочмо мландыш пӧртылмылан куаненам. Тиде чоным вургыжтарыше тат. Мый тыгак тургыжланен вучем Марий Элысе оркестрын уста музыканче-влак дене вашлиймашым. Пагалыме Иван Ильич Егоров дене пырля чылажат сай лиеш ман ӱшанем.  Йошкар-Оласе, Козьмодемьянскысе концертыш толшо калык денат вашлияш - кугу куан. Козьмодемьянск Йошкар-Ола деч тоштырак. Туге гынат ӱмаште икымше гана ме тушко симфонический оркестрым намиенна, концертым ончыктенна. Тений эше икана ты олашке миен савырнаш кумыл лекте. Садлан мый шочмо мландышкем куанен пӧртылынам.   

Андрей Яковлевичын кажне толмыжо репетиций, концерт, вашлиймаш-влак дене темеш. Ты ганат нимо вашталтын огыл. Унагудеш верланымекыже, лу шагатлан калык тудым Иван Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыште вучен. Уремыш вашлияш лекше туныктышо, студент-влак коклаште режиссёр Василий Пектеев, сӱретче Иван Ямбердов, фотокор, журналист-влак койыт. Вашлийме татым маэстрон йолташыже Виталий Шапкин виктара. «Так, тыҥге савырныза, толыт!», - тӱшкалан туп дене шогымем ужын манеш тудо. Иван Егоровын "Реножо" колледж тошкалтыш мучаште чарналтыш. Андрей Яковлевич ончыл омса гыч шыргыжал лекте. Чылашт дене кид кучен саламлалте. Ну, туге моторын шкенжым куча: ончен йӧратет. Ну, кузе барин огыл? Паяр!

Тунамак фотограф Денис Речкин афише воктен сниматлалташ темлыш. Андрей Эшпай ондак шкетын, вара Василий Пектеев, Иван Ямбердов, Виталий Шапкин дене пырля сниматлалте, мучашлан чылаштым пеленже шогалаш ӱжӧ.

Утларак калыкше унам колледж кӧргыштӧ вучен. Пурымаштак Андрей Яковлевич  училищылан Валерий Тумбаевын «Три дня Эшпая в Марий Эл» альбомжым кучыктыш. Марий радион журналисткыже Раисия Даниловалан пытартыш дискшым пуыш. «Колыштса, - мане, - икымше трекым. Маша уныкам шокта…».

102 номеран аудиторийыште Андрей Эшпайым Татьяна Ямбердова ден Сергей Шишков вученыт. Андрей Яковлевич вигак рояль воктеке эртыш, паҥгам терген нале, «Сай рояль» ман аклыш.

- Ме тыланда изи сюрпризым ямдыленна. Самырык артист-влак «Скрипкалан сонатыдам» шоктат, - увертарыш Виталий Шапкин.

- Сыграют?! Волшебно! – ӧрын маэстро. Тунамак туныктышо улмыжо тудым авалтыш витне: изирак лекций гайым ойлаш пиже: - Пеш сай! Паледа, семым умылаш 12 сериян кышкар уло. Тиде системе кажне айдемылан, эсогыл семым шонен моштыдымо еҥланат,  музыкыш пураш корным почеш. Слух, техника уло, а талант уке гын, сочиненият уке. Скрипкалан сонатыште, кудым те шокташ тӱҥалыда, уло серийный ужаш (мурен ончыкта), но тудо ок йоҥго. Мый тыште 12 серийым тичмашын тӱрлӧ вариантыште вӱдем, а вара тональный сем йоҥга. Ну, соната так себе, но мучаштыже пеш мотор сем уло … Они нам сыграют! Волшебно!..

Но тидын дене тудын мутшо ыш пыте. Очыни, маэстро тыге шкежат колышташ ямдылалтын да уста туныктышо семын (тӱҥжӧ!) артист-влакын кӧргӧ чоныштым, сайын шоктышт манын, вургыжтарен, шокташ ямдылен:

- Уло тыгай ораде мыскара. Чапланыше Шарль Мюнш икана каласен: «Сценыш лекме деч ончыч шинчаштыда ал тӱтыра ок кой гын, тургыжланымыда уке гын, те артист семын пытенда». Мый консерваторийын Кугу залыштыже Фортепианолан кокымшо концертым шокташ ямдылалтынам. Залыште - Шостакович, Хачатурян. Мый артист пӧлемыште шинчем. Мылам ойлат: «Андрей Яковлевич, жап… Сценыш…». Ну, мый шке эрыкем дене шоктышым. Бислан шоктышым. Марк Бернес удан шоктымым вӱдеш шолтымо, холодильникеш мондымо, йӱштӧ манке немыр дене таҥастарен. А нине еҥ-влак тыгай огытыл. Ваш шанс!..

Теве кузе аклыман улмаш самырык мужырын чолгалыкшым! Ончылгочын! Лӱдде! Татьяна Ямбердова икымше сем савыртышым савыралын веле шуктыш, Андрей Яковлевич копажым пералтыш:

- Гениально! Те уста айдеме улыда. Но, лиеш гын, изишак писынрак тидым шокталтыза: тат ти-и тата ти-и! Изиш писынрак. Тыланда латкандаш ий, те самырык улыда! Чон сусын (страсть) кӱлеш!

Татьяна уэш шокталтыш веле, Эшпай деч тунамак куанле «Да, да, октаву!» йоҥгалте. Писе ужашыштыже автор кидшым рӱзалтен, йолжо дене тавалтен колтыш. Колыштшо-влак утларакшым Таням огыл, а Эшпайым ончат. Тудыжо варажым пуйто ушыж дене ала-кушко мӱндырнӧ чоҥештыш, вуйым комдык кудалтен, окнасе торашке ончыш. Южгунам, савырнен, Татьянам тура ончал колта. Тыге ончыкылык семсавыртышым кӱлеш семын лукмо шотышто азаплана витне. Пуйто шоктызо деке шке шонымыжым, кумылжым колта.  Мучаште толкын семын йоҥгышо савыртыш-влакым кидше дене дирижироватлыш. Колыштшо-влак совым чот кырышт. Андрей Эшпай «Браво!» мане. Пырт лиймеке, «Гениально!» ешарыш.

- Мый шоненат омыл тыгай нерген. Тӱҥалтыште Тендан чолгалыкда деч лӱдынамат ыле. А Те Йошкар-Олаште иледа?

- Уке, ме Великие Луки гыч толынна.  

- А мом Те тыште ыштылыда?

Йошкар-Олашке толмыда нерген пален налынна да «Сонатыдам» шокташ шонен пыштышна, - мутланымашке Сергей ушна.

- Ну те пеш сай шоктеда. Нелеш ида нал, тӱҥалтыште утларак чолгалык шотышто гына тӧрлем, а молыжо пеш сай! Вучен омыл! Тау! - куанен Эшпай.

- Мый джазым шоктем, - ешара Сергей.

- Сай паша! - манеш Эшпай да, рояль воктеке шинчын, джаз семым луктеш. Изиш шоктымаштат парня куатше, кумылжо шижалтеш, колыштшо композиторын семжым куштылгын умыла.

- Мый калык семӱзгарым, калык семым шымлем. Марий ияковыжым, мутлан. Ачадан тӱҥалме пашажым умбакыже вӱдем. Кызыт Тендан шочмо Провой вел семым шарныктынем, - мане Таня да Провой вел куштымо семым шокталтыш. - Ияковыж дене шоктымем шӱвыр семын йоҥга. Изием годым ачам марий сем почеш чӱчкыктен. Марий семеш кушкынам. Ынде тидын деч посна иленат ом керт…

* * *

Теве тыгай тудо - марий Эшпай! Почылтшо чонан, тура ойлышо. Тудо куштылгын еҥым куандара, йорло ушнам улаҥда, чоннам волгыдо шонымаш дене йывыртыкта. Шокталтен колта гын, семын нотыж дене пырля виян, кӧргӧ чон гыч лекше куатым колыштына, шке шонымаш деке тура ончышо, уста айдемым ужына. Ик татыште кугу да неле йодышлан вашмутым (южгунамже вашмутымат огыл, чын мутым) муын моштымыж дене ӧрыктара. Мутлана простан, «мый кӧ улам» манмыже йылт уке. Мутланыше еҥым тӱткын колыштеш. Тудын ӱжыкмутшо (девиз): почылтшо чонан лияш, сымыктыш дене йӱлаш да шке корно дене пеҥгыдын эрташ.

А кунаррак тудо марий улеш? Чоныштыжо марий шӱлыш мыняррак кодын? Ӱмыр мучко марла мутланыде, йот калыкын йылмыже, тӱняумылымашыже, тӱвыра поянлыкше дене пайдаланен, марий кодаш лиеш мо? Нине йодыш-влак Эшпаймыт нерген кутырымо годым еҥ коклаште  чӱчкыдынак йоҥгат.

Да, таче илыш тыгай: руш-влак англичаҥыт, марий-влак рушаҥыт. Пытартыш коло ий жапыште ассимиляций чер тӱням кепшылтен. Калык чотым шотлымашат тидым пеҥгыдемда: 1989 ийыште Россий Федерацийыште 119, 87 млн. руш лийын, мари - 644 тӱжем; 2002 ийыште руш - 115, 89 млн., мари - 604 тӱжем, 2010 ийыште руш – 111,02 млн., мари - 548 тӱжем. Шочмо йылмым палыдымаш, куснен кайымаш (миграций) изи чотан марий калыкым веле огыл, руш калыкын чотшымат ятырлан шагалемден. Андрей Эшпай – кугезе марий мландым коден кайыше марий интеллигенцийын икымше тукымжо.  Тача ятыр марий калык коклаште  шочмо  йылмым, тӱвыра кодым йомдарен ила.  Тыге шонкален, колледжын Концерт залышкыже эртем.

Эрик Сапаев лӱмеш опера да балет театрын оркестрже колледжын сценыштыже чумырген. Дирижёр - Россий Федераций искусствын сулло пашаеҥже, «Виват, маэстро» Тӱнямбал премийын лауреатше Иван Ильич Егров. Скрипка, валторна, альт, виолончель, контрабас ызгат… Йылт театрын оркестржак манаш ок лий. Эшпайын концертшым шокташ ятыр семалчым ӧрдыж гыч ӱжмӧ, колледжын тунемшыже-влакымат ушымо. Тӱшка вий дене чумырымо оркестр. Эшпай вигак сцене деке эрта. Артист-влак дене кид кучен саламлалтеш, умбалнырак улшыжлан вуйым савалта да кумшо радамыш верлана. Иван Егороват шке вержым айла.

- Кызыт «Кандашымше симфонийым», «Флейтылан концертым», «Курык да олыкмарий-влакын мурыштым», «Прелюдым», «Рефреным», «Фанфарым» шокташ тӱҥалына, - ойла Эшпайлан.

…Кандашымше симфонийым Андрей Эшпай 2000 ий кеҥежым пеш кӱчык жапыште серен. 18 кечыште! Ачажын 110 ий темме лӱмгечылан пӧлеклен. Шканжат тунам 75 ий темын. 2000 ий 26 декабрьыште Эрик Сапаев лӱмеш театрыште Кугу концерт годым икымше гана йоҥген. Теве Иван Ильич кидшым шаралта, «Кандашымше симфоний» э-эркын йоҥга. Уке, Эшпайлан тыге ок келше. Кынелешат, сцене деке лишемеш:

- Те чылан пеш сайын шоктеда, но мый йодам утларак куат дене темше (насыщенный) йӱкым. Поро лийза…

Икымше семсавыртыш мучашке ыш шу, Иван Ильич угыч шкеак оркестрым чара:

- Йолташ-влак, айста келгынрак шокталтена.

Кумшо гана шоктат. Эшпай: «Да, да! Браво!» манеш да совым пералта. Изиш гыч адак чара: «Мый тыште тыге ыштынем (мурен ончыкта). Виолончельым утларак колнем. Ты савыртышым умбакыже шуйдарен шокташ огыл, а у семын тӱҥалаш кӱлеш. У шӱлыш дене...

Андрей Эшпай оркестрын шоктымыжым южгунам кынел шогал колыштеш. Коеш: таче тудо утларакше шарнымаш дене ила. Шарна йоча годсо канде Юл эҥерым, самырык годсо Кугу сарын тулжым. Шарна элнан тӱрлӧ пагытыште тӱрлӧ семын вияҥын, пужен чоҥалтмыжым. Шарнымашын ик кугу йогынжо - ачаже  - Яков Андреевич Эшпай - деке вӱда. Лачак ачажым йӧратымыже тудым шочмо Марий мландыш, шке тукым-вожшо, калыкше, марий сем деке пӧртылта. Вургыжеш тудо кызыт. Чотак тургыжлана… Ачажлан, йӧратыме ачажлан пӧлеклыме сем гыч иктыже йоҥга!..

Икымше шарнымаш.

- Авам – руш, ачам - марий. Юл сер воктенсе Какшамарий гыч. Мый Козьмодемьянскыште шочынам. Икана венгр композитор Золтан Кодай мый дечем йодын: марла ойлет? Мый вашештенам: уке. Тудо мыйым вожылтарыш да «шочмо йылмым палыман» мане. А мый таки  тунем шым шукто ачайын йылмыжым…

Ачам неле илышым илен. Изинек Кугу Какшан дене шолым волтымаште пашам ыштен. Семым шижмыже тунамак палдырнен. Кӱсле, скрипка, гармонике дене шоктен. 1910 ийыште Озаҥ училищыш тунемаш пурен.

...Ешнан илышыже марий калык муро дене кылдалтын ыле. Авам могыр гыч чӱчӱем Анатолий Тогаев профессионал чуваш сем сымыктышлан негызым пыштен. Композитор да фольклорист ачам пӱтынь илышыжым сем сымыктышлан пуэн.

Салымсола покшелнет

Лаштра тумет шога.

Ачий манын мийшымат…

Ачамын серен кодымо тиде тоштымарий мурын мутшо эре ӧрыктара. Муро сӱретыште ни койышланыме, ни шонен лукмо уке. Чылажат тыглай да тыматле. Чон шижмым моткоч раш каласкалыме.

Ачам ӧрыктарышын уста лийын. Мый сем нерген веле ом ойло. Пӱртӱсым сайын пален, йӧратен. Тудо «чодыра айдеме» лийын. Чодыраште ошкылшыжла, трук омыжым пӱчкеш, шиялтышым ышта да шокта ыле. Кызыт веле умылем: тудын семӱзгар нерген диссертацийже шочмо мландын пӱртӱсшым палыме гыч шочын. Ачам чаплын сӱретлен, утларакшым пӱртӱсым…

Тудо вичкыж чонан, шотан айдеме лийын. Аралалт кодын тошто фото, тыште квартетым сниматлыме. Ачам скрипка дене шокта. Мотор илыш сӱрет: изи марий олаште, Козьмодемьянскыште, сымыктышым йӧратыше-влак иктеш чумырген шоктеныт. Нуно шоктымо сем деч куаным налыныт...

Ачам 1963 ий 23 февральыште колен. Пытартыш кечылаште киен гына, кутырен огыл. Мый тунам рояль воктеке шинчым да эркынракын «Вӱдшӧ йога» марий семым шокталтышым. Ачамын шинчавӱдшӧ тольо… Мый тунам ты семын мутшым пален омыл. Вӱдшӧ йога – серже кодеш… Меже каена – теже кодыда… (Логарышкыже комыля толеш - З.Г.). А пален налмеке, ачамын шинчавӱдшӧ уло чонем сургалтарен. Палантай ойлен: марий муро марийын чонжым кӱрыштеш…

Кӱрыштеш, кӱрыштеш! Эше кузе кӱрыштеш! Ачажын колымеке, ик ий гыч Кумшо симфонийым (1964), коло ий гыч «Курык да олыкмарий муро-влакым»  (1983), 36 ий гыч Кандашымше симфонийым тудлан пӧлеккла. Кумшо симфонийын негызшылан кок марий калык мурым налеш. Иктыже чеверласыше еҥын мурен кодымыжо - «Уремет воктен».

Уремет воктен каяльымат,

Тулет коешат – пуральым да.

Тулет коешат – пуральым да,

Кумылет саят – шинчальым…

Меже каена – жалат огыл,

Теже кодыда – пешак жал.

Симфонийыште тиде муро - тӱҥ, тӱрлӧ шӧрын гыч, тӱрлӧ семӱзгарлан устан келыштаралтын. Произведенийын вияҥ толмо куатше раш шокта, автор шке шижмыжым йоҥгатан, кумдан почеш. Тиде келге кумдалык, мӱндыр торалык гыч шочеш флейтын яндар (соло) семже: «Вӱдшӧ йога» колышым ужатыме калык муро вӱдйогын семын, южтолкыным чытырыктен йоҥга. Туге йоҥга, пуйто тиде изи сем кышкарыш кужу ӱмыргорно тичмашын шыҥдаралтын, пуйто чоным авалтыше  шижмаш вӱд семын йоргыкта. Флейта почеш утыр кумдаракын, келгынракын тиде семыш скрипка-влак ушнат, пуйто шке кылышт дене пӱтынь тӱням вӱдйогыныш шупшылыт, нунылан гобой полша, тыге уло оркестр ты семым авалта.

Вӱдшӧ йога, - серже кодеш.

Кайыкше чоҥешта - пыжашыже кодеш,

Лышташыже йога – пушеҥгыже кодеш,

Меже каена – теже кодыда…

Вӱд йогымо сӱрет композиторлан пеш лишыл. Тиде сӱрет ятыр моло произведенийлаштат йоҥга. Владимир Карпекон мутшылан возымо «О криницах» мурыштат, «Ангара» балетыштат тӱрлӧ семын, тӱрлӧ йӧн дене ты татым ончыктымо. Тидын нерген шымлызе-влак иктаж-гана шке мутыштым каласат дыр. Куатле Юл воктен шочын-кушшо эргылан вӱд – кӧргӧ чон моторлыкым аруэмдыше, нелым сеҥен, ончыко ӱжшӧ, шочмо элын куатшым перегыше символ. Адакшым Эшпайын пӱтынь творчествыжат тӱрлӧ семын шаулышо Юл эҥер гаяк. 

Ача да эргыж нерген шонемат, туге чучеш: Андрей Эшпайла куатлын илаш, тудын семын пашам ышташ ик ӱмыр огешак сите. Ой пуышо шукын улыт, курика пуышо уке, ойла калыкмут. Теве могай курика нерген туштен улмаш тоштымарий. Андрей Яковлевичлан ачаже, Яков Эшпай, курика семын кучыктен коден марий семпогым. Очыни, тыге веле: ача – эргылан, ава – ӱдырлан, туныктышо – тунемшылан ӱмырашлык курикам кучыкта гын веле, лиеш кӱкшӧ сеҥымаш, чап. Ала нужналык дечат тыге веле утлаш лиеш?! Ший дене огыл, шӧртньӧ денат огыл, а тукым гыч тукымыш арален, улаҥден толмо чон поянлык дене!..

Яков Эшпайын лӱмжӧ Марий кундемысе профессионал сем сымыктышыште, шочмо калыкнан тӱвыра илышыштыже кугун пагалыме. Москошто илышыжла, «Музыка марийского народа» (1929), «Музыкальная культура племени мари» (1929), «Национальные марийские музыкальные инструменты» (1940), «Первый марийский композитор И.С. Палантай» (1948) шымлымаш-влакым серен.  600 наре калык мурын семжым возен коден. 1941 ийыште Марий АССР искусствын сулло пашаеҥже лӱмым сулен. 1946 ийыште семӱзгар-влак нерген диссертацийым арален. Ты ийынак Йошкар Шӱдыр, 1951 ийыште «Знак Почета» орденла дене палемдалтын. 

Теве ынде Кандашымше симфоний йоҥга. «Ий-влак эртат, мемнан деч икте почеш весым наҥгаен» рим поэт Горацийын мутшым шарныктыш Андрей Яковлевич. Симфонийыште флейта (Евгений Швед) ден кларнет (Альберт Мусинский), ударный (Валерий Фонарев) марий калык семым йоҥгатан савыральыч.  

Кумшо ден Кандашымше симфонийым шочыктымо коклаште - 36 ий. Ты жапыште автор утыр вияҥ пеҥгыдемын,  тӱняужмыжо, шижмыже, илыш да колымаш нерген умылымыжо вашталт пӱсемын. Вийдымылык да куат, чоным нултышо шӱлык, ойго дене шыҥдаралтын Кандашымше симфоний. Ок лий тыгайым ласкан шинчен колышташ. Эшпай кынелеш – шинчеш, адак уэш кынелеш. Шымше минутшо пуйто марий ял сӱрет почылтеш, туге сылнын йоҥга флейтын лукмо тулык муро.  

Ышке ачий деч ончен шоген кодмеш,

Шӱшпык игет лийшаш ыле -

Шошым толшашат, шыжым кайшаш ыле.

Тиде тулык муро семым Андрей Эшпай икымше гана 2000 ий 19 майыште Виталий Шапкин деч колын. Тунам Моско консерваторийын Кугу залыштыже Эшпайын лӱмгече концертше лийын. Марий Эл гыч саламлаш Николай Гаврилов, Михаил Васютин, Виталий Шапкин миеныт. Виталий Владимирович Москош миен шумеке, Екатерина пелашыже колымо нерген уверым налын. Мӧҥгеш пӧртылшашым пален (ты концертыште «Флейтылан концертым» венгр флейтист Иштван Матуш шоктен), Шапкин Эшпай дене консерваторийын залыштыже вашлийын, репетиций годым сцене воктене Андрей Яковлевичым шочмо кечыж дене саламлен да азапыш логалше чонжо дене ойган деч ойган семым шоктен.

Ышке авий деч ончен шоген кодмеш,

Куку игет лийшаш ыле -

Шошым толшашат, шыжым кайшаш ыле…

Тунам Виталий Шапкинын шоктымыжо ятыр еҥын чонышкыжо логалын. Лӱмгечым пайремлыше Андрей Яковлевичат ты татым монден огыл. Ик тылзе гыч Виталий Шапкинлан Йошкар-Олашке йыҥгыртен да тиде муро нотым телефон дене диктоватлаш йодын.

Ышке таҥем деч ончен шоген кодмеш,

Изи маке пеледыш лийшаш ыле -

Ик изи мардежешет кӱрлын вочшаш ыле…

«Могай сылне муро… Кеч мутшым нал, кеч семжым нал – яндар шӧртньӧ, - каласен Сергей Чавайн калык муро нерген да ешарен: - А ме, марий-влак шкенан мурынам аклен огына мошто, Эх, йомшо турня-влак…

Уке, Эшпай марий мурым пеш кӱкшын акла.  Вуйым комдык кудалтен, колышт шинча. Ӧрдыж гыч шинча шӧрын дене ончалалам. О Юмо! Тудо шортешыс! Шинча лупсаҥын, куптыржат чыл-чыл йылгыжалеш. Кужу ӱмыргорным эртыше, тӱнямбалне чапланыше маэстро шочмо калыкын семжым колышт шортын!..   

Туге гынат тудо паша нерген нигунарат монден огыл. Угыч сцене деке лишемын йодеш:

- Тек оркестр шыпрак ушна ты солошко, варарак йӱкым кугемдыже…

Эшпайын пӱтынь творчествыштыже (чоныштыжо!) тиде калык сем кугу верым налеш, тудын шӱлышыжым моло произведенийлаштыжат колына. Теве скрипач-влак ковыж кылым парня дене шупшыл шоктат. Тыгодым йоҥеж (смычок) вуйышт оркестр ӱмбалне йылт-йолт лойгат. Южышто шернур вел шымакшан вате-влак семын койын кодыт. Пуйто сорла дене шурным тӱредыт. Ала кылтам каваныш оптат, писын шогылтыт… Сем толкынышто тоштыеҥ-влакын ӱмылышт тыге коеш гын веле?..

* * *

Виталий Шапкин дене шеҥгелнырак шинчена. Тудо шыпак пылышышкем ойла:

- Ты гана Эшпайын кумылжо сай. Тений 9 майлан Россий президент Владимир Путин тудым икымше гана Сеҥымаш пайрем дене саламлен. Тиде тудлан вучыдымо куан лийын. «Кӧн кӧ улмыжым умылаш тӱҥалын, витне» манеш...

Эшпайын кӧ улмыжым умылаш, шижаш манын, ме шарнышаш улына: тудо - Кугу Ачамланде сарын салтакше. Таче тӱнямбалне ты сар нергенат тӱрлӧ шоякым ойлыштыт. Илен шуыннас! Ветеранлан тыгайым колышт илаш – шӱмыш пуля логалме дене иктак…

А тунам, 1941 ийыште, луымшо классыш вончышо Андрей ача-аваж дене пырля Моско гыч Мариинский Посадыш, Тогаевмыт деке эвакуироватлалтын. Кеҥеж мучаште  Валентин изажын увер деч посна йоммыж нерген пален налыт. (Варажым рашемеш: Ленинград воктен колен).

Андрей лётчик лияш шонен. Тиде кумылжо чатлама теле кечын 36 меҥге торашке, Чебоксарыште верланыше авиаций частьыш, ече дене куржыктен. Но часть вес верыш куснен каен, йӱштӧ налме чуриян рвезе мӧҥгӧ пӧртылын.

Пӱрымаш тудлан вес пайылым ямдылен. 1943 ийыште (январь–июнь) - Чкаловский пулемёт училищыште батальонын комсоргшо, тышеч Ставропольысе военный институтын йот йылме курсышкыжо логалеш: сарзе кусарыше лиеш. 1944 ий мучаште – икымше Белорус фронтын разведкыже. Йошкар Армий чарныде фашист-влакым касвеке чактарен. Лӱйкален пытарыме, йӱлышӧ Варшава, Померанский вал, Польцина кундем, Балтий теҥызысе Кольберг, Висла, Одер, Померан бухто гоч Андей Эшпай тушманын пыжашышкыже – Берлиныш – лектын. Берлин операцийын Моабит, «Комише опер» театр, рейхстаг кундемыштыже кредалын. Лӱддымылыкшым, талешкылыкшым Совет Правительство 1945 ийыште «За освобождение Варшавы», «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.», «За взятие Берлина», «За Варшаву» (Польшо)  медаль-влак, Йошкар Шӱдыр орден дене палемден. 1946 ий сентябрь марте тудо эше Берлинысе Карлсхорстыште кодын, информаций управленийыште кусарышылан служитлен. 

 Кокымшо шарнымаш

- Сар нерген эре шекланен ойлем.  Молан манаш гын, талешке-влак ночко мландеш кодыныт. Сар  - тиде шикш там... Моско гыч тӱҥалын Берлин марте шикш...  Салтак келшымаш нерген Берлин воктене умыленам. Тиде тыгай шижмаш, кунам «мый» умылымаш йылт ӱштылалтеш, кодеш «ме» гына.  Кок лӱддымӧ йолташем ыльыч: Архангельск гыч Володя Никитинский, Ташкент гыч Гена Новиков. Эре пырля лийынна, нуно пӱтынь сарым пырля эртеныт. Коктынат Берлиныште сарын пытартыш кечылаштыже колышт.

Мый тыныс илыш нерген возем гынат, ятыр сем савыртышыже сар пагытысе, фронтысо шижмем гыч лектеш. Кӧ сарыште лийын огыл, тудо нигунам ок умыло, мо тиде тыгай…

1957 ийыште мурызо Марк Бернес мылам поэт-фронтовик Евгений Винокуровын почеламутшым конден. Ты почеламут илышыште лийше чынже дене ӧрыктарен:

В полях за Вислой сонной

(Салтак корнем Висле гоч эртен.)

Лежат в земле сырой

(Тушто мланде чынак ночко.)

Серёжка с Малой Бронной

(Ме Кугу Бронный уремыште иленна.)

И Витька с Моховой…

(Валентин изам!)

А где-то в людном мире

Который год подряд

Одни в пустой квартире

Их матери не спят.

 (Авамат йӱд еда ок мале ыле.)

Свет лампы воспалённой
Пылает над Москвой…

(Тыгай лампе мемнанат ыле.)

Друзьям не встать. В округе

Без них идет кино.

Девчонки, их подруги,

Все замужем давно.

(Тидын деч раш ойлаш нимом!)...

Тыге шочын совет жапысе сымыктышын классике поянлыкше - «Москвичи» («Серёжка с Малой Бронной») муро. Тудо эше ятыр курым кушкын толшо тукымлан Кугу Ачамланде сар нерген каласкалаш тӱҥалеш.

Андрей Эшпай ӱмыржӧ мучко сар, икте-весым виешлыме ваштареш ойла. Ойла калык дене вашлиймаште, студент-влаклан лекцийлаште, тӱрлӧ депутат, партий ден элнам вуйлатыше-влакын форумыштышт. Ойла шкенжын мурыжо, пьесыже, симфонийже, опереттыже, балетше-влак дене. 

Сар нерген шарнымаш Икымше (1959), Кокымшо (1962) симфоний-влакым возыктен. «Надо вырвать радость у грядущих дней» эпиграфан Икымше симфоний колышо-влакым шарныме реквием семын йоҥга. «Нигӧат ок мондалт, нимоат ок мондалт» шонымаш дене мучашлалтеш. Кокымшо симфонийыште илышын вашталт толшо куатле вӱршержым колына. Арфын шып йоҥгымаште трук гитаре йӱк тӱшкаште посна айдемым ойырен палемда. Тыге семмастар шеме деч ошым, осал деч порым ойырен ончыкта, мучаште ош тӱням мокта. 

1985 ийыште Андрей Эшпай уэш Берлиныште лийын. Ола мучко ошкыл савырнышыжла, Александер-плац метрошко волен. Нылле ий ончыч лийше шарнымаш шӱм-чоным авалтен: 608 полкын разведкыже, вӱран кредалмаш… Тыге шочын сар нерген Визымше симфоний. Немыч маршлан руш муро сем ваштарешла йоҥга. Шымлызе-влак ты серымыжым Дмитрий Шостаковичын Ленинград симфонийже дене таҥастарат. 2014 ий шыжым тиде симфоний негызеш Германийыште Антуан Жулли «Deca-Deci» балетым шынден. Сеҥымашлан шымлу ий темме вашеш, семмастарын кӧргыштыжӧ сар гыч лукмо шарнымаш, шоя ден чын нерген умылымаш угыч сем аршаш дене шыжалт лектын.  

* * *

Но пӧртылына залышке. Кокымшо произведений - «Флейта ден симфонический оркестрлан концерт». Сценышке маэстро Виталий Шапкин лектеш. Тудын шоктымыж дене произведений тӱҥалеш. Икымше нота-влак йоҥгалтыт веле, Эшпай угыч сцене деке лишемеш. «Утларак йӱкым лукташ кӱлеш», - йодеш. Воктекем толын шинчеш. «Ваня моткоч уста», - дирижёр Иван Егоров нерген шыпак мылам пелешта. - Струнный-влак пеш сай шоктат, - кынел шогал шкежат дирижироватла. Тунамак угыч музыкант-влакым йодеш: - Мучаште «надо уйти», умыледа да? Пеш мотор шоктеда. Тиде важно!.. А тиде ужашыште запятойым шындаш кӱлеш... ойыраш кӱлеш, шижыда?..

Шоктен пытарымеке, Шапкин деке лишемеш.

- Виталий, моторын шоктет, но Козьмодемьянскыште оркестр дене пырля шоктымо годым йӱкым кугемдаш кӱлеш. Тушто зал весе лиеш…

Теве тыге шочеш авторын кагазыш пыштыме семже. Тудлан кажне ното, кажне семӱзгар йӱк шергакан. Тудо уэш-пачаш, уэш-пачаш шоктызым кычалыкта, семӱзгар йӱкым пуйто ягылтара.

Эшпай оркестрысе кажне семӱзгарлан 22 концертым возен. Флейтылан кум пьесым пӧлеклен, Виталий Владимирович нуным иктеш ушен шокташ темлен. Тиде ой Эшпайлан келшен. 1992 ийыште Виталий Шапкинын устан шоктымыжо Андрей Яковлевичым у произведенийым сераш кумылаҥден. Тыге Виталий Шапкинлан пӧлеклалтше «Флейта ден симфонический оркестрлан концерт» шочын. Пеш сылне произведений. Концерт покшелне да мучаште йоҥгышо калык сем уло чонетым савырал луктеш. Тидымак вес артист вес семын шокта ыле дыр. А Шапкин… Тудлан веле огыл, Эшпайланат Шапкин дене моткоч повезло! Умылен мо тидым Андрей Эшпай – таче каласаш неле. Вет кумло ий жапыште композитор ик гана огыл Виталий Шапкинлан сӧрымӧ мутшо деч кораҥын, ала-можым каласыде коден, ала-куштыжо чыным тура ойлаш вийже ситен огыл. Тыгеат шонаш лиеш: Андрей Яковлевич эре сай дечат сай шоктызым кычалеш. Тидын годым воктенже улшо сай дечат кораҥ кертеш. Ме иктым умылышаш улына: Андрей Эшпайын семже маэстро Шапкинлан илыш дене возалтын. Виталий Владимирович шочмо калыкнан ойпого шӱлышеш шочын-кушкын, вияҥ пеҥгыдемын, илен да илаш тӱҥалеш. Ятыр гана тудын шоктымыжым колыштынам. Весела семымат, шӱлыканымат, ойганымат, рушымат, марийымат, йотымат. Но кунам тудо марла шокталта, ала-молан эре шинчавӱд йога. Ом шорт шонем ушем дене, амалжат уке гаяк, а шинчавӱд йорге йога. Шортын ситаремат, чонлан луш лиеш. Пуйто ер вӱдеш йӱштылалтынам. Тудын шоктымыжо эмла. Шкешотан семтерапий. Ала-кудо татыште Эшпаят тидым содыки умылен дыр. Моско консерваторийын Кугу залыштыже (1995, 27 февраль) шоктымыж деч вара программеш тыге серен: «Удивительное исполнение. Волшебное! Разговор с Богом!». 

Куд ий гыч (1998) Шапкинын ӧрынрак йодмыж почеш Эшпай угыч флейта ден фортепианолан шокташ «Медитацийым» («Шонкалымашым») серен. Шым ий жапысе илыш савыртыш когыньыштымат ятыр шотышто вашталтен. Тиде у семым колыштмо годым раш шижалтеш.  

Кок уста еҥын келшымыже – посна рапсодий гай. Калыкыште ты келшымаш нерген сайымат, удамат ойлат. Но шке кылышт дене нуно кумшо еҥлан удам огыт ыште гын, мо осалже? Коклаштышт неле шижмаш, умылдымаш уло гын, тидын деч посна чын келшымаш лиеш мо?.. Кок куатле марийлан кугезе сем дене южым  сургалтарен, колыштшын чонжым луштараш келша гын, тек! Виталий Шапкин  Андрей  Эшпай нерген тыге ойла: 

- 80-шо ийлаште Йошкар-Олаште Андрей Эшпай нерген документ фильмым сниматлышт. Тунам Андрей Яковлевич операторлан флейтистым кугу план дене ончыкташ темлен. Тыге фильмышке логалынам. Колын мыйын нерген пленумышто, симфоний концертыштыже. Тунам тудын шуко произведенийжым шоктенна. Симфонийже-влак, «Венгр напев-влак», «Курык да олыкмарий-влакын мурышт» - гениальный сочинений. Тӱня мучко йоҥгат.

1981 ийыште Москошто Марий Элын культура да искусство кечыже-влак эртеныт. Виталий Алексеевын семжым шоктенна. Эшпай Рузышко унала ӱжӧ. Но мый миен шым керт.

Тудын дене келшаш йӧнан. Пеш творческий шӱлышан. Карьер шотышто ок азаплане.  Коммунист лийын огыл, садлан гына СССР композитор ушемым вуйлаташ шогалтен огытыл, Тихон Хренников годым секретарьлан тыршыш. Юрий Соломин деч вара (1991 ийыште) Российын культур министржылан, консерваторий ректорлан шогалаш темленыт ыле - ыш келше. Шканже акым пала. Мый умылем: Эшпай огыл гын, шке пашамлан кӱкшӧ акым нигунамат пален ом нал ыле. Эшпай гай еҥ марий тӱняште уке. Ме паша дене кылдалтынна. Келшымашнан эн кӱкшӧ татше – тиде «Флейта ден оркестрлан концерт». "Гениальному Шапкину после потрясающего концерта..." - серен тудо тетрадь нотеш Концерт деч вара. Кунар тыште чынже уло – кӧ пала?..

Илыш — интрига. Кызыт келшымаш кӱкшака гыч волымо татыште улына. Мый сулыкан улам, тыгай шочынам...

Андрей Эшпайын илышыжым, творчествыжым чапландарымаште Виталий Шапкин шуко тырша. Композиторын 31 концертыштыже шоктен. «Флейта ден оркестрлан» возымыжым таче 13 гана йоҥгалтара. Вуй саваш сценышке утларакше пырля лектыт. Ӱмаште Виталий Шапкин мыланна «Эшпай в моей жизни» шарнымаш книгам пӧлеклыш. 

Кок йолташ, кок гений – композитор ден флейтист. Тӱнямбал сем искусствышто кок чолга шӱдыр. Кӧргӧ чон дене виян, уш-акыл дене – пӱркыт. Келгын шонен моштымышт, илышым пӱсын шижмышт, сымыктышым йӧратымышт нуным ваш ыштен. Коктынат искусство ончылно гына вуйым сават. Ончет кок семмастарын келшымыштым ӧрдыж гыч да эше ик усталыкыштлан  ӧрат: тиде усталык - йолташ дене келшен илымаште. 

* * *

Каналтыме жапыште Андрей Эшпай чайым подылаш тореш лие. Угыч скрипач-влак деке лишемын «Сай шоктеда» манын мокталтыш. Семалче-влак ӱзгарышт денак толашат, тергат, умбакыже шокташ кумылаҥдат.

- Авторын колыштмыж годым шокташ – тиде пеш кугу ответственность, кугу школ. Тунамак чыла сайын, шонымо семын лектеш гын, ты паша деч кугу вийым налат… Ойлен мошташат ок лий, - тургыжлана скрипачке Юлия Кузьминых. – Эшпайын возымаштыже марий чоным эре шижына. Кызыт ачажлан пӧлеклыме «Курык ден олык марий-влакын мурыштым» шокташ тӱҥалына. Тидыже вет йылт шкенан марий сем аршаш…

Каныме гутлаштак Андрей Эшпай дене Иван Ильич «Песни горных и луговых мари» пьесын нотыжым ончат. Ала-могай келшыдымым муыныт витне. Иван Ильич вес ното тетрадьым муын лукто.  

- Тендан кид дене тӧрлымӧ, - мане, - ончалза.

- Чынак, тиде мыйын кидем дене тӧрлымӧ. Кораҥдаш кӱлеш, - келша Эшпай. - Тыге сайрак лиеш…

- Ыштена, чыла сай лиеш, - сӧра Иван Ильич. 

Андрей Яковлевич композитор пашам ачаж семынак калык мурым посна семӱзгарлан, камерный оркестрлан келыштарыме гыч тӱҥалын. Калык-влакын семпогыштым шымлымаш гыч шочыныт икшывылан пьесе-влак. Икымше сюите, увертюра-влакат калык ойпого гыч лектыныт. Тыгодым композитор семым пӱтынек цитироватлашат ок ӧр. Ачаж дечын тудын ик ойыртем лийын: эрге писынрак шонен, чолганрак кычалын,  лӱдде уым ешаркален.

«Курык ден олыкмарий муро-влакат» ачажлан, Яков Эшпайлан, пӧлеклалтын. Тудын «Марий калык муро» (1936) книгаж гыч налме куд муро негызеш шочын. Произведенийым шокташ тӱҥалме деч ончыч автор эпиграф семын калык муро мутым шарныктыш:

- Если положу в воду кусочек железа - вода не удержит.
Нельзя золотом привлечь разлюбившее сердце.
Оттого, что порошит легкий снежок,

Поскользнулась я на камне.
Чтобы успокоить чистое сердце,
Нужны хорошие слова…

Оркестр э-эркын йӱкым луктеш. Тыге ме «Шыдаҥ пырче гыч» олыкмарий шепкамурым колына. Арфын толкыныштыжо шиялтыш йоҥга, пуйто шепкам рӱзена, ава-кован йӱкыштымак колына. Тиде семым акрет годым Яков Эшпай аваж деч колын:

Шыдаҥ пырче гыч чывыш шуым,

Чыве гычын лудыш шуым,

Лудо гычын комбыш шуым,

Комбо гычын ош шорыкыш шуым…

Умбакыже «Коремже тура» курыкмарий сем драматизмым ешара. Автор пуйто ачажын илышыж нерген каласкала. Кумда шӱлыш, илыш келгыт ешаралт толеш. А кумшо сем – мыланна сайын палыме олыкмарий «Уремет воктен» муро. Ты семыш валторна-влак ушнат да курыкмарий «Ианан сола» сем дене  эшеат утларак кумдалыкым почыт. Кылан (струна) семӱзгар-влак деке ныл валторна, флейта ушнат. Умбакыже «Ышке ачайын ӱдыржӧ лиймеш» / «Быть дочерью отца-матери» (скрипка соло) шокта. Ты сем толкын гыч валторна-влак «Вӱдшат келге» семым луктыт.   

Вӱдшат келге, сержат тура,

Вончыктарен колтышыжо иктат уке…

Ялжат кугу, шомакшат шуко,

Арален налшыжат иктат уке. 

Ялжат кугу, шомакшат шуко,

Арален налшыжат иктат уке…

Мучаште илыш нерген каласкалыше скрипка ден флейта, фантастике шӱлышан арфа, иктешлыше шонымашым ойлышо литавре-влак, виолончель ден контрабас волгыдо кумылым, куан шӱлышым ешарат. Тыште ончыч йоҥгышо муро сем-влак иктеш ушнымо гай лийыт, ала-кудо татыште шернур пайрем семат роштке тошкал кайыме семын раш палдырна. Шочмо марий мландылан, марий тукымлан пӧлеклыме произведений пайремлын, шке мутым раш каласыме дене мучашлалтеш. Сем моткочак волгыдо, илышым йӧратыше. Авторын тӱрлӧ жанрыште пашам ыштымыже, марий семым кучылтын,  тӱрлӧ семын йоҥгышо  семсавыртыш  дене авалтше, тунамак стильже дене чатка произведенийым сераш йӧным ыштен. Тиде возымыжым Андрей Яковлевич уэш-пачаш ягылтен тӧрлатылын. Тыге «Эшпайын стильже» манме ойыртемым илыш мучкыжо арален толеш.

* * *

Андрей Эшпайын музыкым серымаштыже марий сем савыртыш деч посна моло ойыртем-влакат улыт. Усталык аҥаже руш классик музыко дене чак кылдалтын. Моско консерваторийын училищыже (1947-1948), Консерваторий (1948-1953), аспирантура (1958) уста туныктышо-влак дене ваш ыштеныт. Валерия Листован, Евгений Месснерын, Владимир Софроницкийын, Арам Хачатурянын школышт эпос сынан симфонийым, оркестрлан пьесым, фортепиано концертым возымаште Бородинын, Рахманиновын, Чайковскийын йӱлаштым шыҥдараш полшен. Тудо самырыкнек джазым, опереттым, эстраде мурым (совет жапысым, йот элысым) пагален. Чыла тидым у семым шочыктымаште кумда ончалтышым, келге шонымашым лукшо, шижмашым пӱсемдыше йӧн семын умылыман.

Самырыкше годым тудо Равельын да Дебюссин семыштым йӧратен. Шымлызе-влак палемдат: француз импрессионист-влакын сымыктышышт марий калык сем деке лишыл. Самырык Эшпай тунамсе француз семымат кумылын колыштын. Венгр семат тудым сымыстарен. «Европышто пентатонике эн раш венгр да марий калык ойпогышто аралалт кодын», - ойла тудо. Тиде «Венгерские напевы» (1952) произведенийыштыжат уло.

Кумшо шарнымаш

- Мыйын творчествыштем марий вож кажне гаяк серымаштем уло. Марий пентатоникын вийже кугун сымыстара. Пентатонике негызеш кушкынам. Ачам ден Иван Палантай ты негызым палемден коденыт. Мыланем ачамын калык мурым серыме шотышто шонымыжо лишыл. Марий мурын йӱкпалыже (ритмикыже) пеш койышан, чӱчкыдынак серен мошташат ок лий. Тудо ойлен: нотым простан сераш кӱлеш. Виян йӱкпалым палемден моштымаште поснак тӱткыш кӱлеш. Тыгай мастарлык лийын ачамын да Палантайын.

Кажне калыкын сем йӱлаже шкешотан да петырналтше. Но моло калык сем йӱла дене ваш ыштет гын, сем ятырлан вияҥеш. Художник кунар национальныйрак, тунар шкешотан лиеш. Мый тыгак ӱшанем: шкем почын ончыкташ молыштымат сайын палыман. Тиде сымыктышын тӱҥ принципше. Мый серымаштем калык семпогым ом цитироватле. Мый тугай музыкант улам, кудышт калык семым шочмо йылме семын ужыт, но ойлаш кӱлеш шке мут дене.

Марий, чуваш, татар, мордва  сем икана ончалмаште пеш лишыл улыт, но тунамак тӱрлӧ койышым авалтат. Те мыйым патриот семын ида акле: но марий сем йӱла моло калык сем дене таҥастарымаште эн келге шонымашан. Марий-влак тӱрлӧ пӱртӱс вий дене шуко кучедалыныт, но моторлыклан куанен моштымо усталыкым йомдарен огытыл. Мыланем  йошкар-кӱрен тӱран ош вургем келша. Мый шарнем: авамын тыгай тувыржо ыле. Тыгаяк сӱретым ӱстел шовычышто шарнен кодынам. Кызыт мӧҥгыштем йылт марий арвер нимоат кодын огыл. Но кодын ачамын книгаже.

Композиторлан марий семын кажне нотыжо, тӱвыран кажне тамгаже шерге. А мыланна?.. Мыланнат кажне катыкше шерге лийшаш. Марий мландыштына семже деч посна мо уло?... Таче Эшпаймыт тукымын шке мландышт дене кылым кушто ужын, аклен кертына? Иван Палантайым шарен, ме   Лев Толстой лӱмеш уремысе тоштерыш толына, Марий талешке кечын Чавайн лӱмеш бульварысе чамкӱ деке пеледышым пыштен, сортам чӱктена. А Эшпаймытлан? Йошкар-Олан ик уремже, Марий кугыжаныш филармоний Яков Эшпайын лӱмжым нумалыт. Шочмо Какшамарийыштыже верысе калык чапле эргышт Иван Палантай да Яков Эшпай лӱмеш мемориал оҥам почын… Козмьдемьянскыште Андрей Яковлевичын шочмо пӧртыштыжӧ тышан шочмыж нерген шарныктыше кӱ оҥа уло, Тӱвыра Полат Яков Эшпайын лӱмжым нумалеш, Искусство школлан Андрей Эшпайын лӱмжым пуымо. Шуко манаш ок лий.  

«Теве тыште чыла тӱҥалын. Мый тидым кажне толмем годым шижам», - мане Андрей Эшпай кумшо кечын Козьмодемьянскыш кудалме годым, Юлъял корныш шумеке. Тиде мланде тудлан шнуй. Эше илат тыште укш мучаш родо-влак. Эше шарна нуным йырым-йырысе пӱртӱс. Пытартыш ийлаште Какшамарийысе тукым мланде нерген тургыжланымыже неле кӱ семын чоныштыжо кеча. Тидын нергенак серен Виталий Шапкинлан (1999 ий январьыште) колтымо серышыште:

«Не забудьте про «мою» березу. В моем детстве и она была совсем маленькой. Ее посадил мой дедушка – Андрей Яковлевич. Сейчас она совсем одна стоит. На нашем совсем голом участке (пустыня), хотя мой дедушка был крепким хозяином, у него было много построек... Все сметено. Береза стала очень большим крепким деревом, как все деревья, живущие одиноко. Они или погибают, или становятся очень крепкими… Сохраните, пожалуйста, эту березу. Она многое видела и многое помнит. И из всех только мы вдвоем теперь остались»…

Репетиций залыште оркестр умбакыже  куштылго кумылан «Прелюдым» шоктен. Ты сем почеш ошкыл колтымо шуэш, скрипка сем волгыдо шӱлыкым ешара. Нимом чаманыде умбакыже илаш, поро ончалтыш дене ош тӱням аклаш кумыл шочеш. Репетицият волгыдо шӱлыш дене куштылем кайыш.

А теве «Рефрен» чылаштымат чот толаштарыш. Тӱҥалтыште Эшпайлан гитарын (Антон Савин) соложо ыш шокто. Гитарист ден аккордеонистым (Василий Чернов) шеҥгечын авансценыш лукташ темлыш. Аккордеонист куштылгын верым вашталтыш. Но, азап, гитара (электро) розетке дене кылдалтше.

- Йошкар-Олаште удлинитель кум метран веле, кужурак уке, - Иван Егоров воштылеш. Тыге гитаре шеҥгеланак кодо. Ты жапыштак Эшпай ден гитарист уэш нотым ончат.

- Гитарын соложо пеш сай йоҥга, - манеш Эшпай. Тунамак тӧрлата: - Тыште фразым тый модын пытарыме семын шоктет, а мый у фраза семын тӱҥалаш йодам. Кажне семсавыртышыште икымше нотым ойыренак палемде, поро лий…

- Залыште эрла еҥ ок лий гын, оркестр сайын йоҥгаш тӱҥалеш, – шыргыжал азаплана Эшпай.

- Залыште эрла калык шыҥ-шыҥ лиеш, - сӧра Иван Ильич.

- Хорошей музыки много не бывает, - манеш Андрей Эшпай. Да «Фанфарым» колышташ йодеш. Кумылым нӧлтышӧ, йоҥгатан шарлыше сем Преображенский полкын маршыж дене тӱҥалеш. Тушкак шочмо кече дене саламлыме американ сем шыҥдаралтын. Кунам ты ужаш йоҥгалтеш, колыштшо-влак эре совым кырат. Автор тыге моштен келыштарен сем-влакым. Мемнан Марий Элыште шӧртньӧ фондым тыге кучылташ огытак тошт. Ала огыт мошто? А иктаж лӱмлӧ еҥын ойжым, семсавыртышыжым кучылтат гын, «уло мо тидлан моральный прават?» кычкырат. Искусствышто пашам ышташ, ала-мом шочыкташ ала-кӧлан «моральный права» ончыктыманыс! Ушет кая…

Тыге репетиций эртыш. Тунемше, туныктышо, журналист, фотокорреспондент-влак шыпак пурен лектын коштыч. Андрей Эшпай пеш нойышо ыле гынат, тургыжланымыже нигунарат иземын огыл.

- Тыште мый иктажлан ӱшанен кертам мо? – йырже ончалеш. - Жалке, тыште Яшмолкина (концертым вӱдышӧ) уке. Кумшо ден Кандашымше симфоний-влак, «Курык ден олык марий муро-влак» ачамлан пӧлеклалтыныт. Садлан Кандашымше симфоний деч ончыч  латынла: Singula de nobis anni praedantur euntes, вара рушла «Годы идут, похищая у нас одно за другим» манн каласаш кӱлеш. 

Залыште чумыргышо-влаклан  тудо тыге иктешлыш:

 - Программе пеш чын чоҥалтын. Тӱрлӧ шӧрын гыч ончалме. Мый Марий мландыште улам гын, тыгак лийшаш. Кандашымше симфоний мучаште нылле кечын шоктымо сороковина уло. Тыштак ачамын йӧратыме семже йоҥга. Тиде сем ятыр произведенийлаште тӱрлӧ семын шыҥен. Мый шинчавӱд деч посна колышт ом керт тидым. Кажне гаяк произведенийыште, эсогыл кокымшо симфонийыштат (тудо Штатыште, Японийыште шокталтын, кызыт консерваторийын Кугу залыштыже йоҥген) марий тема уло. Па-па, папапв. Но нигӧ тидым ок пале, те тидым умыледа? Тиде – кварто-квинтовый кыл. Тудо тӱрлӧ лиеш, но тудо уло: марий тема, марий сем...

Концертна марий-влакын, кугезе финн-угор-влакын мландыштышт йоҥгаш тӱҥалеш.  Марий оркестр дене пашам ышташ - пиал, молан манаш гын, нуно семлан чыла пуат. «Курык ден олык марий-влакын мурышт», Кандашымше симфоний ты вел калыкын чонжым, менталитетшым почын ончыкта. Мый тиде шижмемым каласаш раш мутым ом пале, ала ты мутшым кычалмат ок кӱл. Ом йӧрате «аура, атмосфера» гай мут-влакым, колмем ок шу нуным. Таче тыште раш шокта ту сем (еҥ-влак тидым колыт),  кудыжо тышан - тиде мландеш - шочын. Мыйын семем марий кундемын семже гыч лектеш. Лачак Марий Элысе оркестрын шоктымыж годым гына ты семын пӱртӱсшым колам...

- Андрей Яковлевич пеш проста айдеме: музыкантым пагалыше, йӧратыше, - каласыш репетиций деч вара Иван Ильич Егоров. - Тудын произведенийжым шокташ – кугу ответственность. Тыгай годым ме чыланат у тӱняш логалме семын илена. Чыланат тыршат. Тунамак Эшпайын семжым шокташ – кугу пайрем. Ме концерт деч вара эше ятыр жап, тидын нерген шарнен илена, кажне шарналтыме годым чонна ырен кая…

Ик кугу симфоний семын йоҥгалте Андрей Эшпайын черетан концертшылан ямдылалтме репетиций. «Ме илыш мучко ик произведенийым возена – тиде мемнан илышна», - мане Эшпай. Чынак! Могай куатле сем шижмаш залыште озаланыш! Могай вий улмаш тыглай нотышто? Шочын да шып йымен, могай туштым туштыш Эшпайын семже?

* * *

Эрлашыжым кечывал деч ончыч «Эврика» унагудыш Андрей Эшпайым саламлаш Марий Эл Кугыжаныш Погынын преседательже Юрий Минаков, Россий Кугыжаныш Думын депутатше Лариса Яковлева толыныт. Юрий Александрович «Кугыжаныш Собранийын почетан унаже» медальым пижыктен да дипломым кучыктен.

Погынын пашаж нерген ойлышыла, Юрий Александрович тошто илыме верым у дене вашталташ 700 миллион теҥгеаш Законым пеҥгыдемдыме нерген куанен каласыш.

- Да, тиде пеш сай. Те у театрым чоҥенда. Тиде - подвиг. Но ала содыки кӱлеш муаш оксам семӱзгарымат налаш? Нигунарат Тендан пашашкыда шӱшкылтмем ок шу. Оркестр тичмаш огыл, чуваш–влак марий-влаклан полшат, конешне. Тиде пеш кӱлешан паша, пеш кӱлешан паша, умыледа… Тиде кӱлеш марий тӱвыралан. Уста Иван Ильич кок гобой олмеш ик кларнетым темла…

- Генеральный директор Тендан кайымеке, каласа, мо кӱлеш, - сӧрыш чинъеҥ.

- Колыштса-ян, мый Тендам пеш шукертсек палемыс. 1982 ий гыч. Тунамсе гаяк орадылык, тунамсе гаяк чон кумыл… Те эре самырык улыдас, - Эшпайын чыным йӧратымыже, порылыкшо, сем пашалан, йыр улшо калыклан полшаш ямде улмыжо мутланымаште раш коеш. - На этом свете все может быть, может быть все то, что может быть, а очень часто  может быть и то, что вообще не может быть, - моктымо да черетан шулдыран мут дене Андрей Яковлевич уна-влакым ужатыш. 

* * *

Кастене Иван Палантай лӱмеш культура да искусство колледжын 300 веран залыштыже калык шыҥ-шыҥ погынен. Маэстро шкеже чот тургыжланен, туге гынат концерт деч ончыч журналист-влак дене мутым вашталтен. Йодыш-влак тӱрлӧ лийыныт.

- Как Вы относитесь к тому, что в Йошкар-Оле есть улица Эшпая? - йодын самырык журналист.

- Хорошо бы эту улицу заасфальтировать, - кӱчыкын вашештен тудо.

Композитор утларакшым концерт программе, марий калык сем нерген гына ойлен. Шкеж нерген йодышым пуэныт гын, мутланымашым мыскара йӧре вес йогыныш виктарен але колдымо гае лийын, мыскарам ыштылын, автографым пуэден. Пырля сниматлалташ йодмыланат объектив ончыко кумылын шогалын.

Концерт пайремлын эртен. Тудым Ольга Яшмолкина вӱден. Андрей Яковлевич кажне номер деч ончыч кынел шогал, шке мутшым ойлен. Шуко пеледыш лийын, нуно композиторын кидше гыч тунамак музыкант-влак деке кусненыт. Ятыр жап поро мут йоҥген. Мер калык лӱм дене Оньыжа Анатолий Иванов, Иван Палантай лӱмеш училищын директоржо Алексей Клёнов, Марий кугыжаныш универститетын чинъеҥже-влак саламленыт. Калык изиш шагалеммеке, Андрей Яковлевич еҥ коклаште ош ӱпан ӱдырамашым ужын шуктыш. Тунамак угыч сценышке кӱзен, фортепиано воктеке шинче да кугу кумыл дене шокталтыш:

- Это, милая дама… Почему-то она плачет… Я думаю, эту песню я вам когда-то пел, а вы слушали, - манын муралтыш: 

А с вечера дождик сильно поливает,

Сильно поливает, он платице мочит

А Марьюшка плачает…

А Марьюшка плачет о своей судьбе…

Теве тудо эше могай! Тошто таҥын кумылжым тора гычак шижше, муро дене вӱчкен семалыше… 

Кумшешым, 24 майыште, тыгаяк концерт Козьмодемьянскыште лийын. Андрей Эшпай Сымыктыш школышто икшыве-влак дене вашлийын, нунын концертыштым ончен, шкетын ола мучко коштын савырнен.

Содоки, Андрей Эшпай мыняррак марий улеш? Тудым сайын палыше-влак лу-коло процент марий улмыж нерген палемдат. А Россий телевиденийын уверзыже тыге ойла: «В Эшпае действительно есть марийская кровь, он носитель как языка, так и национальных традиций этого замечательного народа». Мыят тыгак шонем. Марий – тудо.




Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1