АЛЯ


2011 ий 19 августышто, Олма спас пайрем кечын,
йӧратыме поэтна Алевтина Сеньковалан 55 ий теме.
Лӱмгече лӱмеш Провой кундем Юмбылак ялыште Алялан
пӧлеклалтше сылнымут вашлиймаш эртыш. Роҥгышто
илыше поэт Альберт Васильев Рита пелашыж дене пыр-
ля Алевтина Сеньковам шочмо кечыж дене саламлаш
Кундыштӱр ялысе интернат-пӧртыш миен. Кастене тудо
мыланем йыҥгыртыш да тыге каласыш:
– Илалта Аля сайынак. Посна пєлемыште коктын
улыт. У еҥ толмылан куаныме гай койо, ала-можым
умылымылат чучо. Мутланет гын, вашештас. Ятыр ий
дене петырымаште илыме дене йылмым йомдарен. Ча-
манем: ондакрак тудын деке миен омыл. Мый дечем то-
рат огылыс, шым меҥге гына лиеш...
Кундыштӱр
Мый келшем Альбертын ойжо дене: ушым йомдарен
черланыше-влакын пӧртышкышт кӧргӧ куатым погалты-
де мияш куштылго огыл. Тушко молан кайымым умылы-
де тарванет гын, шке тазалыкетлан удам ышташ шуко ок
кӱл. Тидым 2006 ий 17 августышто «Марий Эл» газетын
журналистше Михаил Скобелев дене пырля Кундыштӱр
интернат-пӧртыш мийыме годым умылышым.
...Вуй ӱмбалне волгыдо кече, яндар кава, йырваш
ужар чодыра гӱжла. Кундыштӱр ял гоч кудал эртен, ас-
фальт корно дене интернат деке миен лекна. Проходной
гоч кумда кудывечыш логална. Ош кермыч дене чоҥымо
оралте пелен, клумбышто, йырюжым тамлештарен,
вўршер куатым нєлтен, йошкар, ал, ош тӱсан флокс пеле-
деш. Черле-влак кудывечыште, шыратыше кече йымалсе
теҥгылыште, изи тӱшка дене каналтен шинчат, южышт
тыҥге-туҥге коштыт. Воктечышт эртыме годым мемнам
шинчашӧрышт дене туге ончалыт!.. Пуйто ала-молан мем-
нам шылталат, ала титаклат... Мый тачат раш каласен ом
мошто: кузе нуно тунам мемнам ончальыч... Чонем гына
выр-выр лие, ала-мо коклаште ишалте да вуем оваргымы-
ла чучо. Писын коштын тунемше Михаил деч ик йолтош-
калтышланат ом ойырло. Миша, манам, вучалте мыйым...
Палыдыме еҥым ала руалтен кучат, ала шӱкал кудалтат...
Черле-влакын илыме икмыняр оралтышт кужу, лап-
ка. Тӧрзашт решотка дене петырыме. Четлык семын. Эн
тӱр оралтыже чылт вольык ончымо ферме гай чучо: ик-
таж кок метр кӱкшытан, мланде воктен пызнен. Шернур
район «Марисолинский» совхозын шорык ашныме коша-
рыже лач тыгаяк ыле. Тольык тыште 50х100 манме окна
гаетым решотка дене авырыме.
– Тыштыже, очыни, черле-влакым пукшаш вольыкым
ашнат, шке фермышт уло, витне, – Мишалан ойлем.
– Мом ойлыштат, могай вольык? Кушто улат, от умыло
мо? Тыште ажыше черле-влакым чепыште кучат... – лие
вашмут. Миша тунар торжан вашешта, мыланем сырымы-
ла веле чучеш. Чепыштыжак огыт кучо дыр… Так ойлыш-
тат дыр, Миша… Ала ынде мыят тудлан орадыла коям?..
Интернат пашаеҥ мемнам Алян илыме оралте деке
ужатыш. Кужу коридор пырдыжым ӱлыч шемалге ужар
чия дене чиялтыме, кӱшнӧ известка дене ошемдыме.
Ужатыше оралтысе нянялан «Аля деке уна-влак толыныт»
ман шижтарыш да изиш вучалташ темлыш. Нунын тыҥге-
туҥге коштмыштым тыге умылышым: черлым мемнан
дене вашлияш ямдылат: тувыр-кофтым чиктат, ўпшым ше-
рын, шовычым пидыктат. Икмыняр жап гыч мемнам Крас-
ный уголок манме гай пӧлемышке ӱжыч, тушкак Алям
вӱден кондышт. Саҥга йымач йӱштӧ ончалтыш, нимо
нерген ойлыдымо шинча. Саламлалтын, тӱҥгылгышє ка-
пым ӧндалам – сыныштыже ни куан, ни шӱлык. А мый са-
дак ойлем-ойлем... Аля, мый «Марий Эл» редакций гыч
улына, манам – газетым ончыктем. Мыят книгам возем,
ешарем, да шулдыран ой, почеламут книгамым лышташ-
лем – шупшылалтше шӧнан парняже ламинат ден комыж-
лымо книгам ниялта. Аля, мый тыйым шочмо кечет дене
саламлем, манамат, пӧлекым кучыктем. Шыргыжалеш
да шыр-шыр мурышо кампет коробкам йылт изи йочала
мурыктылеш. Чу! Мыйын икшывемат 5-6 тылзаш улмыж
годым целлофан дене шкенжым шке лач тыгак модыкте-
ныс?! Изи кизаж дене шыр-шыр йўкым луктынак мален
колта ыле…
Кажне еҥ ужеш тудым, мом ужнеже. Черле Аля дене
икымше вашлиймаш годым мыланемат тыгак чучо: Аля
кажне мутемымак ыш умыло гынат, мыйын поро шо-
нымаш дене толмемым, чон кӱрышталт чаманымемым
шиже... Миша тиде вашлиймашнам шарнен илаш фото-
снимкым ыштыле. Кондымо книга-влакым интернат
пӧртын пашаеҥже-влаклан кучыктен, эше ик гана шып
шогышо Алям ӧндалын, ме чеверласышна.
Миен коштмо негызеш, поэтессын лӱмгечыж лӱмеш
19 августышто «Марий Эл» газетыште «Мый мутым кы-
чальым, эн ныжылгым, порым...» статья савыкталте. Тыге
коло вич ий гыч лудшына-влак интернат-пӧртыштє илы-
ше Алян фотожым ужыч. Тиде кечынак поэтессын шочмо
кундемышкыже, Провой велысе Юмбылак ялыш миен са-
вырнаш пиал шыргыжале.
Юмбылак вашлийын шке ўдыржым...
Юмбылак – Звенигово районысо Уржум чодыра лоҥ-
гасе кӱкшакаште верланыше кум уреман марий ял. Какша-
марий ял шотан илемыш пура. Йошкар-Ола – Кокшайск
корно дене кудалме годым Юлъял деч вара тудо пурла
велне Иван-Беляк семын палемдалт кодеш. Лу меҥге наре
чодыра корно дене пурыман. Тышечын Какшамарий мар-
те 19 меҥге лиеш, Звениговыш – 60.
Верысе калык шочмо вержым Йомбылак (йомшо-влак)
манеш. Ялын эн кӱкшӧ верышкыже шогалат гын, гӱжлен
шогышо чодыран 20-30 меҥге торашке шуйналтмыжым
ужат. Акрет легенде кум изак-шолякын: Йыванын, Ма-
кайн, Мачукын – Юл вӱд дене волымышт нерген ойла.
Нуно Юмбылаклан, Юлъяллан, Какшамарийлан негызым
пыштеныт. Макай корем ден Мачук прогалат тошто ойын
тыглай гына огыл шочмыж нерген ўшандарат. Верысе
калык руш верам кучен ила гынат, койыш-шоктышышт,
кєргє чон поянлыкышт марий улмышт нерген ойла. Куге-
зе йӱла ден илыш радамыштышт курык да олыкмарий-вла-
кын культур поянлыкыштым эскераш лиеш. Тиде поснак
чиемыштышт раш палдырна. Йыр авалтыше чодырам,
рўпшен ашныше пўртўсым куатле вий семын аклымаштат
марий тўняончалтышын негызше коеш.
ХХ курым тӱҥалтыште тыште шӱдӧ наре суртышто 500
наре еҥ илен. Нуно чодыра пашаш коштыныт, вольыкым
онченыт, сад пашам шуктеныт, колым кученыт. Элым ара-
лыме Кугу сарыш 46 еҥ каен, 37 пєртылын огытыл. Шым-
лымше ийлаште калык 100 еҥ марте шагалемын. Тышан
шочмо калыкнан лўмлє ӱдыр-эргыже-влак шочыныт: ече
дене СССР спорт мастер А. Туманов, просвещенийын от-
личникше Г. Ямбарцева, ялозанлыкын сулло пашае‰же
В. Рыбаков, лётчик, кызыт Хабаровскыште илыше В. Кры-
лов, Алян Байконурышто служитлыше Михаил шольыжо.
Сылне да куатле, пўнчеран да куэран чодыра коклаште
верланыше узьмак гай ялыште шочын поэтессе Алевтина
Сенькова.
Вич ий ончыч тышке толмо годым ошман чодыра кор-
но дене автобус пеҥыж-пеҥыж пурымыла чучо гын, те-
ний у корно дене пуртышт: чуваш пошкудо-влак электро-
линий пелен у корным почыныт, чоҥымаште кучылталтше
ошмам тышеч луктыт, маньыч. Пытартыш вич ий жапыш-
те ты сылне лукым пошкудына-влак каныме вер семынат
акленыт: ялысе пӧрт-влакым даче шотеш кучат, мотор
садым куштат.
Вич ий ончыч Алевтина Сенькован 50 ияш лӱмгечыжым
Марий кундемысе мер калык Юмбылакыште кугу ял пай-
рем семын палемден. Алевтинан Йошкар-Олаште илы-
ше Саша эргыже йєратыме коваж деке унала толын.
Кундыштўр интернат-пєртын пашаеҥже-влак: медшӱжар
А. Пиркина, черлым ончышо С. Ягодарова, социальный
пашаеҥ Г. Чурсина – УАЗ машина дене Алям шочмо
мӧҥгышкыжє конденыт. Тыге Юмбылак 22 ий гыч шочмо
мландыш пӧртылшӧ ӱдыржым шаршудан урем, ший вӱдан
памаш, сылне муро да тыматле куштымаш дене семалыш.
Йошкар-Ола гыч делегацийым Марий Эл тӱвыра, пе-
чать да национальность паша шотышто министерствын
пашаеҥже Римма Юрьева вуйлатен. Уна-влак: Марий Эл
искусствын сулло пашаеҥже Сергей Маков, Марий Элын
сулло художникше-влак Зосим Лаврентьев, Юрий Ельма-
ков, поэт-влак Зоя Дудина, Альберт Васильев, Маргосфи-
лармонийын солисткыже, Марий Элын сулло артисткыже
Нина Казашова, Советский районысо «Кугезе кумыл»
фольклор ансамбль, Провойысо «Келшымаш» ансамбль –
ял пайремышке кумылын ушненыт. Тыштак лийыныт Алям
пагалыше Липша, Юлъял, Какшамарий гыч толшо йолта-
шыже, туныктышыжо-влак.
Советский, Провой районласе культур пашае‰-влак
«Тый улат мыланем ныжыл йӱр» программым ямдыленыт.
Тидын деч ончыч Звенигово районысо администраций-
ыште культур пӧлкам вуйлатыше Лидия Михайлова уна-
влаклан ялым ончалаш да Волакэҥер памаш деке волаш
темлыш.
Памашшинча иктаж 300 метр келгытан корем пундаш-
те йоргыкта. Ял калык Спас пайрем вашеш волен кўзымє
тайылыш тошкалтышым пыштен, кидкучемым шогалтен.
Серже чынак моткоч тура, ончалат, да вуй савырнымыла
чучеш, лўдыкшє. Юмбылак вате М. Никольскаян шарны-
мыж почеш, сар деч вара ты тура сер гыч верысе кол-
хозын Скороход лўман имньыже шу‰галт колен. Корем
307
пундаште кеҥеж рӱдӧ марте ий кия, маныт. Памаш вӱдшӧ
йӱштӧ-йӱштӧ. Тыге, очыни, тудын эмлыме куатше аралал-
теш. Верысе калык, ты вўдым подылын, арака йӱмӧ деч
утаралташ лиеш ман ӱшана.
Пайрем вашеш Алян илыме пєрт пырдыжыште шар-
ныктыше оҥам вераҥдышт. Такшым, тыгай пашам ай-
демын колымекыже шуктат. Но тыште – вес сўрет, вес
пўрымаш. Тыге верысе калык уста ӱдыржым пагалыме
кумылжым ончыктыш. Кӱ оҥаште тыгай мут-влакым се-
рыме:
«Тиде пӧртыштӧ
19 августышто 1956 ийыште
верысе поэтесса
Алевтина Сенькова
шочын».
Тудым эргыже Александр Сеньков, поэт Альберт Ва-
сильев да мый, Зоя Дудина, почна. Уна-влакын салам
мутыштым колыштмеке, почеламутым лудмо конкурс
эртыш. Какшамарий школын тунемшыже-влак Н. Хлебни-
кова, К. Золоткова, М. Чумарова, А. Лисова, Л. Орлова,
М. Зайцева пеш сылнын йоҥгалтарышт. Туныктымо па-
шан ветеранже А.Копейкина шке почеламутшым Алялан
пєлеклыш. Нина Казашова «Шарналте мыйым» мурым
мурыш. Ял калык сарын ветеранже А. Яндовым, эн кугу
ийготан (95 ияш) Е. Петровам, эн ару озанлыкым кучышо,
староста В. Крыловым, азам шочыктышо Бронниковмыт,
Макаровмыт ешым саламлыш да шарнымашан пєлекым
кучыктыш.
Ме чыланат тургыжланенна. Тунам, очыни, ик айде-
мат калык лоҥгашке логалме дене єрмалгыше Алям ласка
чон дене ончал кертын огыл. Тек мыйым Юмо простит-
ла, но мый тыге шонем: таче калыкланна уш кайыше поэт
дене вашлияш оҥайрак. Таче, кунам телевизорышто эр-
кас тўрлє боевик, триллер, ужастик ончыкталтеш, кунам
308
радиосо увер аршаш «толеныт», «агеныт», «пуштыныт»
мут-влак дене темын, молан сылнылык верч когаргыше
поэт дене вашлияш огыл? Тудо илен лекташ пашадарым
ок вучо, книгам савыкташ, гонорарым тўлаш ок йод. Таче
поэт-влак тунар пошен пытенна… Кучем еҥын шинчаш-
тыже шӱк семын чучына. А вет йӧратыме Марий Элнан
кажне гаяк кундемже шке сылнымут мастарже дене ку-
гешнен кертеш. Чынже денак кугешна мо? Аля семынак
сылнымут вашлиймашке вуча мо? Лӱмгече дене саламла
мо?..
Алян туныктышыжо В. Трофимова пайрем мучко по-
этын кидшым кучен кошто. Изи годсо, улыжат 30-40 ий
ондаксе, семынак. Уна-влак Алян чоным авалтыше по-
эзийже, шӱлыкан пӱрымашыж нерген ойленыт. Аля ала-
мом умылышыла ыш кой. Лачак сценыште шинчымыж
годым жапын-жапын кугу чодыра могырыш савырнен он-
чалын да, ала-мом каласаш тєчышыла, кидым шуялтен он-
чыктен. Ала-кунам мутмастар семын чапланыше, ынде уш
деч посна ала орланыше, ала келаныше айдемым ончал,
кажнына шоненна: чын илена мо? Таче ме таза уш-акылан
улына гын, эрла мемнам мо вуча? Пӱрымӧ пытартыш ке-
чынам кузе вашлияш перна?..
Алян могай тӱняште улмыжым ме тунамат, тачат умы-
лен огына керт. Мом шижеш, мом кузе умыла, иктаж-мом
шонен мошта мо? – тидым тыглай айдемылан умылаш, па-
лаш пуалтын огыл. Ял пайремыште мутым ойлышо кокла
гыч тунам ала-кє каласыш: «Эше ме раш огына пале, кє
таче пиаланрак: черле Аля але ме?..» Сымыктыш тўняште
илыше еҥ-влак неле годым ала-мом ыштен колтымо, пол-
шымо койыш дене ойыртемалтыт. Ты гана Сергей Маков,
Зосим Лаврентьев, Альберт Васильев да молат тӧрлаш
лийдыме илыш сӱрет дене вашлийыныт да ойлышаш му-
тыштат йоммыла чучо.
– Алевтина Сенькова – мыйын йӧратыме соавторем, –
каласыш Сергей Николаевич пайрем деч вара. – Мый ту-
дын почеламутшылан шым-кандаш мурым келыштаренам.
Чылажымак калык деке луктын шуктымо огыл. Романсым
возымеке, тудын дене вашлийнем ыле, тунам гына черле
улмыж нерген пален нальым...
Шукертсек лудам Алевтинан «Маюк ден Ольош»
йомакшым. Тиде возымыжат тачысе жанрлан – рок-
оперылан, балетлан моткоч келшыше. Чаманем, илышын
вес могырыштыжо улмылан кєра мурыжо-влакымат ко-
лын огыл дыр.
Пызлыгичке таман йоча жап...
Алян аваже шочынжо Юлъял гыч. Шкеж нерген тудо
тыгерак ойла:
– Ме тулык кушкынна. Аваят уке, ачаят уке. Марием
лу ийлан кугу лийын. Шоҥго качылан акай виешак пуыш.
Тулык улына, нужна улына, манеш... Латкандаш ияш толы-
нам. Акаймыт 60 ийымат темен огытыл, коленыт. А мый
тынар шуко илем, ноенам...
Тўнямбал кӱкшыт гыч ончалаш гын, айдемылан 73 ий
шуко огыл. Йот эллаште тыгай ийготан-влак, мужырым
кычалын, ешыш ушнен, ваш-ваш куандараш тыршат. Рос-
сийыште тыгай койыш але шы‰ен огыл. А иктаж-кудыжо
ушнашак тоштеш гын, тыгайжым, вуйвичкыж воктен пар-
ням пўтырал, «Очыни, ушыжо каяш тӱҥалын» маныт. Теве
шемалге шўргывылышан Нина Константиновна ош марий
тувырым шоҥалын, ончылшовычым ўшталын. Пушкыдо
кумылан, куатле чытышан маривате! Тый илышын поры-
жым, иза-еҥган арален налмыжым, шольо-шешкын па-
гален ончымыжым, пошкудын пыдал налмыжым ужынат
мо, ала... Очыни, йўд-кече икшыве верч йӱлышӧ чонетлан
кєра, неле шижмаш, шўлык шонымаш, ойган пўрымаш
дене вӱдылалт илыметлан кєра ты сылне мландыште шуко
ий илыметла чучеш. Мыняр гана тый «Икшыве орланыме
олмеш шке возын колышаш ыле» ман шортынат? Но лачак
икшыве, уныка-влак нерген шонымаш умбакыже илаш,
кажне у эрым порын шӱлалтен вашлияш куатым кучык-
тен…
А тунам, латкандаш ияш годым... Колыштына Нина
Константиновнам:
– Марием, Михаил Иванович Сеньков, 1928 ийыште
шочын. 1948 ийыште салтакыш каен. Самырык жапшым
подводник лийын эртарен. Дальний Востокышто служит-
лен, Корей сарыш миен. Корабльже пудештын, пел ий
госпитальыште киен. Корей сар гыч инвалид пєртылын.
Сарыште пырля лийше йолташыже Крылов ялыштынак
ила. Йўмышт годым нуно коктын мутланат ыле, йышт ко-
лыштынам. Ойлашыже ок лий ыле вет. Сарже «не объяв-
ленный» ыле...
Тыге Нина шкеж деч лу ийлан кугурак пєръе‰лан мар-
лан лектын. Икымше йочашт – Аля – 1956 ий августын
19 кечынже («Писатели Марий Эл» 1957 ийым ончыкта)
ужар чодыра ло‰гаште, шывыртатен йогышо йўр йымал-
не шочын.
– Миллион купыш модо погаш тўшкан каенна, – ка-
ласкала Нина Константиновна. – Корно тора, тунам ма-
шина корно уке ыле. Эрдене, 4-5 шагат коклаште, купыш
миен шуынна, а мый азам ышташ тӱҥалынам. Йӱр йӱреш.
Ик шоҥго кува «Шич, шич» манеш. Шинчым веле, йоча
лектынат кайыш. Мо уло вургем дене пўтыралын, мє‰гє
пєртылынна. Тунамак шодышкыжо йӱштӧ юж логалын,
воспалений гай лие.
Тыге ош тўняш толмо икымше кечынак Алян изи
чонжым пўртўсын койышан игечыже терген. Кап-кыл
кӧргысӧ ӧртым, тӱжвал сын шыртым мланде ӱмбалсе азап
дене вискален…
Аля почеш ача-ава эше ныл эргым ыштеныт: Сергей,
Иван, Миша, Юпитер. Сергей самырыкше годым Ригыште
ешым чумырен, илышым пужен чоҥымо ийлаште шочмо
ялышкыже пєртылын. Кызыт ача-аван суртыштыжо ила.
Иван аваж дене пырля урем гоч пӧртыштӧ верланеныт.
Миша – подполковник, самырыкнек Байконурышто слу-
житлен, кызыт Моско воктене ила, Байконурышто пашам
ышта.
– Тений изирак эргым, Юпитерем, колен колтыш, –
ойго мешакшым умбакыже руда Нина Константиновна. –
Красный Стекловарысе интернат-пєртыш пуэнам ыле. Ту-
дын дене мўшкыран улмем годым пелашем ойла: ӱдырым
ыштет гын, Венера лӱмым пуэна. А мыйже воштылам:
эрге лиеш гын, Юпитер... Мый аза дене больнице гыч лек-
тынат шуктен омыл, марием, нимом каҥашыде, Юпитер
лўмым возыктенат. Тудо тазак кушкын. Стройкышто па-
шам ыштен, кокымшо этаж гыч камвозын, припадке лияш
тӱҥалын. Вара ватыже коден каен. Ончен кертын омыл.
Интернат гыч кум гана мєҥгє шылын толын. Южгунам
конден ашненна. А вара посна комнатыш петыреныт ул-
маш. Шодыжо черланен. Мєҥгеш налын толаш шонышым,
но шым шукто. Апрельыште тышке кондаш корно уке ыле.
Посёлкыштак урен кодеве, пийым тойымыла. Але тушко
кайышашем уло. Кызытат шўмем йӱла, эм дене веле илем.
Ни кочмем, ни йўмем... Маленат ом керт, ойленат ом
керт...
Аля ялысе моло икшыве семынак таза кушкын. Ава-
же ончыч ялысе эмлымверыште, вара тўвыра пєртыштє
техслужащийлан тыршен. Ачаже чодыра пашашке кош-
тын, варажым клуб вуйлатышылан шогалын, яра жапыште
фотоаппарат дене чонжым луштарен. Сар гыч инвалид
лийын пєртылшє суртоза ни самырык пелашыжым, ни
икшыве-влакым чаманен ашнен огыл. Оза семын тудо
шкенжым торжан кучен: койыш-шоктышыж денат, мут
денат, ыштыме пашаж денат. Мӧҥгыш подылшо толмеке,
пелашыж дене шургымыжат, икшыве-влакым чарайола
теле уремыш поктен лукмыжат шагал огыл лийын. Тидын
нерген Аля Йошкар-Олаште вашлийме серыше йолта-
шыже-влаклан ик гана огыл шортын-шортын каласкален.
Тиде кочо чыным мый таче ачам титаклыме семын ом
возо. Вет Алевтинан ачажат кӱчык ӱмырыштыжє поро
мутым, шокшо ӧндалтышым, полыш кидым шагал ужын.
Сар жапыште шужен да кылмен илыме йоча пагытыштат,
Корей сарын тул-вӱдешыже, пудештше пушышто нӧрен да
йӱлен, угыч илышыш пӧртылмӧ годымат шымалыкым, по-
рылыкым вашлийын огыл. Адакшым тулла йӱлышӧ кӧргӧ
шижмашым кочывӱд дене йӧрташ тӧчышӧ ушан айдеме
молан верч тыге орланен илымыжым шкежат раш умылта-
рен кертын огыл. Да тидым умылен моштышо айдемыжат
воктенже лийынак огыл!..
Тудо ош тӱня дене 1984 ийыште чеверласен. Ялысе
клуб вуйлатышылан шогымыж годым, самырык-влакын
кучедалмаштышт кыралтын, ош тўня дене чеверласен.
Буквам палыше, изишак лудын моштышо шым ияш Аля
1963 ийыште Юмбылак тӱҥалтыш школышко каен. Ныл
ий гыч Липша кандашияш школыш куснен. Тунамак кни-
гагудышко кошташ тӱҥалын. Тыште тудо калык ойпого
деке шӱмаҥше тунемше семын шарналт кодын.
– Первый почеламут лу ияш улмем годым возалтын, –
серен Аля 1980-ше ийласе Марий АССР писатель ушемыш
серыме анкетыштыже. – Но мый тунам але кўлеш семын
возен моштен омыл. Почеламут чонемын чўчкымыжым
почын пуэн гынат, технике шотышто окшаклен. Но «Ямде
лий» газет редакций гыч Валентин Борисович Исенеко-
вын кумылаҥдыше вашмутшо тольо, почеламутым кузе
возаш кўлмє нерген моткоч сайын умылтарен. Илен-то-
лын, почеламутым лудаш, шымлаш кумыл лектын, библи-
отекыш куржталын, Миклай Казаковын, Геннадий Ма-
тюковскийын, Валентин Колумбын, Михаил Якимовын,
Семён Николаевын почеламутыштым чон вургыж луды-
нам, нунын семынак кўкшын возымо шуын.
Пырля тунемме йолташ ӱдыржє Таисия Никольская
(кызыт – Яндова) ту жап нерген тыге шарналта:
– Икана, 4-ше классыште тунемме годым, Аля У ийлан
мӧҥгыштыжє кожым шогалтен. Мемнам, ӱдыр-шамычым,
унала ӱжын. Кожшым ачаж дене пырля шке ыштыме мо-
дыш, карамель дене сӧрастареныт. Ме йомакым, туштым
туштенна, муренна, модынна. А вес У ийлан аваже туд-
лан марле дене ош-ош тувырым урген. Аля тугай сылне
Лумӱдыр лийын. Тылеч вара Аля «Балерина лиям» манеш
да, эрдене кынелын, гимнастикым ышта ыле. Липша школ
пеленсе интернатыште малаш вочмо годым эре лудмы-
жым каласкален. Нылымше классыште ныл корнан поче-
ламут гайым возен. Ончыч аважлан, вара мылам лудын.
Шыжым, шошым, телым каныш кечылан ме Липша школ
гыч Юмбылакыш вич меҥгым йолын коштынна. Корны-
жо – чодыран корно, кум курыкым кўзет-волет. Икана
шыжым, очыни, ноябрь тылзе ыле, Аля дене пырля, ала-
молан куанен-воштыл, Липша олыкыш юарлен куржын
волышна. Йошкар пызле-влак шинчаланна пернышт. Кич-
кышт йошкарге-йошкарге... Ме иктыж деке куржын миен
тамлена, весыж деке... Ий дене комыжлалтше вӱдлаке
ӱмбалсыжым тошкалына, да шырт-шорт шокта. Мыланна
тиде оҥайыс... Укш гыч пызле орлаҥгым кӱрлын, йошкар
кичкым тамлена да, тугак йол йымалсыжым тошкал, эл-
нен каен воштылынна, шке лӱмнам ваш-ваш кычкырен
куржталынна. Кылмен ияҥше пызлыгичкыже пеш шерын
чучын. Тиде корнышто ме шуко гана нӧрен кылменна, те-
лыже южгунам пеш йӱштӧ лийын...
Нӧргӧ Аля игече йӱштӧ дене пырля айдеме кокласе
йӱштӧ кумылымат пален кушкын. Тудлан изинекак кугу
аралтыш семын лийын аваже. Садланак огыл мо, кушкын
шогалмекыже, аважлан сылне деч сылне почеламут кор-
нылам пӧлеклен:

Эн лишыл айдемым, эн шерге йолташым
Мый шуко кычальым, муаш тыршенак.
Аван келшымашым нимо ыш алмаште,
Эн поро шўманлан шотлем авамак.
Мый мурым кычальым, чевер маке гайым,
Ик мурым вес муро эре алмашта.
Шым му аван малтыме муро деч сайым,
Ты муро, рўпшен, тыныс мландым малта…

Но тудо тунамак ок мондо йоча годым чытыме йўштє
игечымат.

Ой, йӱштӧ кузе мыланем.
Ош лумжо пуйто кылме тӧшак.
Кеҥежыш наҥгае, таҥем,
Наҥгай йӱштӧ дечын умбак...
Ой, йўштє изи чонемлан,
Ноен тудо, телым кылмен.
Ит кодо шкетем йӱштылан,
Кеҥежыш наҥгае, таҥем...

Игечын да айдемын чон йӱштыж деч аралалташ, Алян
шке вийже ситен огыл. Теле корнышто вичкыж вургем,
резинке кем дене коштмыжо писын йыжыҥчерлан (рев-
матизмлан) вияҥаш амалым ыштен. Вараракше тиде чер
ӱдырын шӱмжымат авалтен. Аля чӱчкыдынак эмлымве-
рыште эмлалтын.
– Изишт годым йочам-влакым, кум шагат эрден кынел-
тен, снеге, модо, пєчыж, поҥго погаш чодыраш на‰гаем
ыле, – каласкала аваже. – Кум меҥгым ошкылман. Изи
ведрам пуэм да кє эн ончыч поген шукта, манам. Аля эре
эн ончыч поген. Лывырге кидан ыле. Йырваш ончыштын
гынат, писын поген. Кузе кече лектеш, онча, кузе кайык
мура, колыштеш – пӱртӱс лоҥгаште тудо шкежым сайын
шижын. Кугурак лиймекше, шкетын кошташ йєрата ыле.
Миен толеш, ала-мом воза. Тыгай годым туддене мутла-
ныман огыл ыле.
Липша кандашияш школышто шочмо йылмым, сылны-
мутым туныктышо, завуч Валентина Трофимова тыгерак
шарналта:
– Моло йоча коклаште Аля сайын тунемше, тыматле
ӱдыр семын ойыртемалтын. Изинекак почеламутым ка-
ласкален. Концертлаште чўчкыдын индий калык кушты-
машым ончыктен. Вургемымат келыштарен. Валентина
Александровна, мый артистке лиям, манеш ыле. Икшыве-
влак шуко калык ойпогым ялысе кова-кочашт деч возен
налыныт. Возымыштым МарНИИ-шке Иван Семёнович
Ивановлан кучыктенна. Алян заметкыже-влак «Пере-
довик», «Ямде лий» газетлаште лектыныт. Тунам шочмо
йылмым пеш йӧратеныт. Шуко сылнымутым лончылымо.
Мут-влакым темлем, писын предложенийым чоҥат. Аля
тунамак почеламутым возаш тӱҥале. Мый тудым таза
кап-кыланым, уш-акыланым гына шарнем. Черле улмы-
жым ик ганат шижын омыл.
Кудымшо классыште тунеммыж годым изи ӱдырын
чоныштыжо икымше йӧратымаш ылыжын. Тудлан пыр-
ля тунемше ошалге ӱпан Анатолий келшен. Но тиде изи
шижмашат ўдырын чоныштыжо келге сусыр палым коден.
– Ме кудымшо класс деч вара, 1 июльышто, Юл олы-
кыш миенна, – ойла Т. Яндова. – Анатолий тунам вӱдыш
пуреҥгаен колыш. Аля чот ойгырен, варажым тиде шиж-
маш Алян чонышто шӱлыкыш савырныш.
1972-1973 ийлаште Аля Сенькова Какшамарий кы-
далаш школышто тунемын, кокажын ешыштыже илен.
Тыште шочмо йылмым, сылнымутым В.Акреев туныктен.
Лачак тыште Аля шке шонымыжым утларак раш сочине-
нийыш пышташ тунемын. Мутлан, муро нерген возымыжо
ик тетрадь улмаш. Варажым тиде легендышке савырнен
да 1979 ий 17 январьыште «Марий коммуна» газетыште
савыкталтын.
– Мый тудын деке эре унала мием ыле, – ойла ик клас-
сыште тунемше В.Илюшкина. – Шошо еда тӱшкан Юл
серыш кошташ йӧратенна. Книга деке шӱман улмыжо
лудмым каласкалымыж гыч раш койын. Яндар шоныма-
шыжым чоным почын ойлаш ок вожыл ыле.
Аля нєргє чонжо дене илышын моторлыкшылан куа-
нен кушкын. Ончылныжо лекше чыла йодышлан чын ваш-
мутым кычалын. Но пӱрымашын темлыме тергымаште
кочо тамже утларак лийын. Туге гынат нарашта уш-акыл
чыла тӱрлӧ кочымат шере ой дене лачештарен моштен.
Лудмо сюжетым, манеш-манешым шке семынже савыр-
кален, шке гыч шонен луктын, йолташ ӱдыржӧ-влаклан
каласкален. Кычал ынде: кушто книга гыч налме шоны-
маш, кушто шке чонжо гычак шыжалт лекше ой? Тыге,
йылт шижде, тудо шканже почын кугу куатым йодшо, чон-
куным тергыше, тунамак ала-кушко ӱжын сымыстарыше
сылнымут тӱням. Икшывын тазалыкше верч когаргыше
аван порылыкшым, арален налаш келшыдыме ачан йӱштӧ
кумылжым, шольо-влакын пагалымашыштым, икымше
йӧратымашын шӱлыкшым илыш курго семын налын, Алев-
тина Сенькова кумда илыш корнышко лектын.

«Пелештальым… Шўм гыч шолын
Лектыч мут-влак модылден…»
Самырык ӱдыр тӱҥалтышлан мӧҥгӧ деч торашке каен
огыл. Школ деч вара, йолӱмбак пеҥгыдынрак шогалаш
шонен, Чебоксар оласе йочасадыште нянькылан пашам
ыштен.
– Олаште ик ий гына илен кертынам. Чонем эре ялыш-
кем толаш ӱжын. Толкыналтше шурнывече коклаш турий
мурым колышташ, ужар вургеман чодыраш шӱшпык ден
ӱжӱвӱр мурым колышташ, шырчык йӱк дене темше шо-
шым вашлияш вашкенам, – возен тудо писатель ушемлан
серыме анкетыште.
1975 ийыште Йошкар-Оласе лесотехнический шко-
лышко тунемаш пура. Ик ий чодыра озанлыкыште тыр-
ша, школыштат пашам ыштен шукта. Но тунам ни икшы-
ве, ни чодыра Алевтинан чон шонымыжо лийын огытыл.
Тудо сылнымут институтыш тунемаш пураш шонен. 1977
ийыште мо уло возымыжым погалта да «Ончыко» жур-
налышке колта. Лўмлє поэт Михаил Якимов самырык
ӱдырын икымше йӧратымашлан пӧлеклалтше «Омо» по-
челамутшым лудын да тудын сылнымутыш толмыжым
астроном-влакын у шӱдырым, ботаник-влакын у пеледы-
шым мумышт дене таҥастарен:

Йӧрышт шӱдыр-влак каваште,
Шулыш чуриет тӱтыраште.
Йомыч тые курымешлан,
Курымешлан, курымешлан.
Кодо ушышто йомакла
Чуриет кечан саскала.
Кушто тый улат, каласе,
Тый каласе, тый каласе.
Пӧлеклем тылат пиалым,
Тулшол гай йӧратымашым,
Савырне тый, омо, чыныш,
Омо – чыныш, омо – чыныш.
Мый адак ужнем тӱсетым,
Кечан шошо чуриетым,
Илыш гычак тол лишкем тый,
Тол лишкем тый, тол лишкем тый...


Михаил Иванович тунам шоналтен: «Мо шатын,
иктаж-кӧным возенак налын огыл чай?»
– Уста поэт А.Твардовскийын ойлымыжла, ни ешараш,
ни катен кудалташ, – серен тудо 1979 ийыште лекше «Он-
чыко» журналын 3-шо номерыштыже. – Моткоч устан се-
рыме. Строка-влакым рефрен семын уэш-пачаш каласы-
мыжак волгыдо шӱлыкым, ончыкылык ӱшаным... сылнын
сӱретлаш полшат...
Но тиде ӱшанлан ош тӱняште волгалт йӱлаш пеш
шагал кодын улмаш. Аля шонен лукташ йӧратыме койы-
шыж дене жапын-жапын йолташыже-влакым ӧрыктараш
тӱҥалын. Тыге Т. Яндовалан Эдуард Хильын мурымыж
нерген ойлен: «Сай мурызо! Мыланем мура. Кӧргыштем
мо уло, мом шонем, чыла пала да мылам вашмут семын
мура. Таисия «Тый Хильым ужынат мо?» йодын. «Уке,
просто колам», – лийын вашмут.
1977 ийыште Алям икымше гана кок ийлан ик гана эртаралтше
«Сылнымут шыже» семинарыш ӱжыт («Писатели Ма-
рий Эл» 1978 ийым ончыкта). Секций вуйлатыше-влак
Миклай Казаков, Семён Вишневский ӱдырын серымыжым
кумылын вашлийыныт, почеламут-влак «Марий коммуна»
газетыште савыкталтыныт.
Но сылнымут семинарыште моктымо дене пырля эре-
ак ситыдымаш палемдалтеш. 2-3 кече шуйнышо мутланы-
маште самырык авторым вес семын туныкташ лиеш, тидын
нерген нигєат шонен огыл. Мутланымаш тыге чоҥалтеш:
мутмастар-влак ончыч эреак мокталтыме ойым пелештат,
вара ситыдымашым ойлат. «Ойлат» манмыже пушкыдын
каласыме: южгунам кӱчык-кужуэтым туге каласен-кала-
сен ончыктат, чыте веле!.. Шке возымаште ситыдымашым
колышт шинчаш нигунарат куанле огыл. Куш логалынам,
молан толынам, кӱлеш мо тиде мылам? – тыгай йодыш се-
минарыште лийше кажне автор ончылно шоген, шонем.
Йодыш-влаклан вашмутым муаш полшышо воктенет уло
гын, конешне, куштылгырак. А уке гын?..
Аляланат тыгай туныктымаш деч вара куштылго лий-
ын огыл, очыни. Пушкыдо кумылан ӱдырын уш-акылже
кӧргӧ чоным йӱлалтен. Тидым 1981 ийыште «Марий Эл»
радиошто лийше мутланымашат пеҥгыдемда. Тунам ра-
дио пашаеҥ Альбертина Иванова самырык автор, сту-
дент-влакым шке йырже чумырен ыле. Аля Альбертинан
ик ойжо денат ыш келше, тавадаҥ шогалме гаяк ӱчашыш.
Эсогыл Альбертиналанат йӧндымӧ лие. Чаманен каласаш
логалеш, вес айдемын (серыметым лудшо айдемын!) шо-
нымыжым тыматлын колышт моштымаш тачысе сылныму-
тыштынат шуэн вашлиялтеш. Туге гынат Аля тӱҥалтыште
шкенжым шке кидыште кучаш тыршен. Келшымым ончык-
тен огыл гынат, уэш-пачаш лудын, тӧрлен, у сылныму-
тым шочыктен. Ӧпке кумылжым шинчавӱд дене мушкын.
Икымше семинар деч вара «Вӱдӱдыр» поэмылан пижын.
Возымыжым Писатель ушемыште ончыктен.
– Поэмыж дене ушемыш шуко гана миен, – ойла ава-
же. – Эре тӧрлен, эре ок йӧрӧ. Икана коҥгаш олтенам
ыле, плиташ шолгымым удырем. Аля тольо да возымы-
жым тулыш шуыш. Мый писын поген нальым да шылты-
шым. «Иктылан ок йӧрӧ, весылан ок келше, чоныштем
чыла йӱлен, тетла ом керт», – ойла. Иктаж кок тылзе гыч
«Вӱдӱдыржым» луктым да тудлан йӱкын лудым. Омса-
лондемыш шинчын да «Сайын шоктас» манеш. Вӱдӱдыр –
тиде Аля. Шкеж нерген возен.
Шкеж нерген манмаште. Кызыт сылнымутышто самы-
рык автор-влак утларакшым шонен луктын возаш тӧчат.
Алян возымыжым шергалат гын, шижат: тудо, шке чон-
жым пунчалынак, сылнымутым шочыктен. Тыглай каласы-
маштыжак тунар шижмаш, кумыл, куат шыҥдаралтыныт!
Тидын дене огыл мо тудо лудшын кумылжым савыра?!
«Вӱдӱдыр» поэме 1979 ийыште «Ончыко» журналын
3-шо номерешыже савыкталтын.
– Нуным мый 14-16 ийготан ӱдыр ден рвезе-влак-
лан возенам, – серен Аля эфирышке лекташ ямдылал-
тме кагазыште. – Чон тиде ийготлаште эреак кугу яндар
йӧратымашым кычалеш. Школын полшымыж дене илыш
ончалтыш пеҥгыдем шуэш, лач тиде ончалтыш ончыкта:
ончыкыжым вурс семын тапталтат але кўртньє пудала
рӱдаҥаш тӱҥалат… Иктыланат єрдыжкє кудалтыме оҥа
пӱчкышыштє рӱдаҥше кадыр пудала шке илыш корнышто
шогаш ом тылане.
«Вӱдӱдырын» савыкталтмыже Алям у пашалан
шулдыраҥден. Вес ийын «Ончыкыштак» (6 номер) «Маюк
ден Ольош» йомакше лектын.
– Кажне айдеме яндарын шке илышыжым илен эрта-
рыже, шке шонымашыж деч ӧрдыжкӧ ынже кораҥ, окса-
лан, пояш тєчымє верч яндар чонжым лавыраш ынже уро.
Илышыште пеш шуко сымыстарыше корно уло. Мутлан,
оксам поген, автомобильым налаш, поян кугу пӧртым
чоҥаш. Но тиддеч посна эше вес корно уло: волгыдо, ян-
дар, кугу куаным кондышо – шкем искусствым умылаш ту-
ныкташ. Кок поэмемат йӧратымаш тул дене авалтын. Са-
мырык чон йӧратымаш деч посна илен ок керт… Тургенев
шке геройжо-влакым йӧратымаш тул вошт волгалтарен:
кӧ ару чонан, виян, пиалан лектын гын, тыгайым пеҥгыде,
мотор еҥеш ужын. Кӧ вийдыме лиеш гын, ӱмыржӧ мучко
пустаҥше чоным нумалаш тӱҥалеш, – серен коден ӱдыр
эфирыш лекташ ямдылалтме кагазыштыже.
Тунам Аля шкеж гаяк самырык автор Вячеслав Абука-
ев дене кылым кучен. Тиде кыл нерген аваже тыге ойла:
– Аля Абукаев дене келшен. Мӧҥгӧ толеш да эре ка-
ласкала ыле. Шуко почеламутшым тудлан пӧлеклен. «Ош
ӱпет велеш вачышкем», серен. Сергейын (шольыжын –
З.Д.) Рига гыч кондымо пальтом, кемым чиен, Йошкар-
Олашке кая. А олаштыже, ушемыште, ала-могай пӱгыр
тупан ӱдырамаш Алям вурсен, «Абукаевым аждарен коштат» ма-
нын. Нуно шке возымыштым ваш-ваш лудыныт. Ынде тудат
каен колтыш. Абукаевын возымаштыже Алямын йӱкшым
шижам. Мутлан («Ончыко» журнал гыч лудеш – З.Д.):

Мланде ава пуыш
Чоным мыланем.
Патыр курык пуыш
Вийым мыланем.
Пагыт корным почо,
Тевыс муро шочо...
Мландылан, курыклан, пагытлан
Ик сем дене эре тауштен мурем,
Огеш тем садлан шерем,
Мурем шочмо эл нерген...
Тиде Алян йӱкшӧ гае чучеш...
Сылнымут дек шӱман уста еҥ-влакын вашлиймышт
Алялан шуко жап вучымо пӧлек семын лийын. Икте-ве-
сышт коклаште озаланыше поро шӱлыш у мурым шочык-
таш, ваш-ваш лудын, пашам ышташ кумылаҥден. Нуно
коктынат лывырге койыш, пушкыдо чон дене ойыртемал-
тыныт. Икгай чон кӧргӧ поянлыкан, икгай тӱняшижмашан
еҥ-влакын ик семынак сылне мургорным шочыктымышт-
лан ӧршаш уке.
Но кодыныт серыш-влак. Шӱлыкаҥше кумылжым, эре
вучен да шортын, уш каен, йӧратен орланымыж нерген
ужар ӱмбалан тетрадь каласкала:

Танцуют пары. Умиленные взгляды, улыбки. Я смо-
трю на одного в очках. Так же, как ты. Он обнял другую
девушку, танцуют; я думаю: Боже мой, как он похож на
тебя! И почему он – это не ты, а она – это не я. Стою в
стороне, голова кружится от напряжения. И рождаются
в голове стихи, мимолётные мысли, воспоминания, чув-
ства – все слилось в одно целое, и так страстно хочется
писать.
Я чувствую жар, всё тело пылает жаром, а гитара весе-
ло, задорно зовёт на танец, но я отворачиваюсь, кривлю
рот и ухожу, даже симпатичный гитарист не привлекает
моё внимание. Ужасно. Почему так сильно я чувствую
прилив горечи. Наверное, я заболела. Болит голова. С
трудом приподнимаю голову и смотрю на гитариста, его
взгляд вижу словно в тумане. И падаю. Нет, не падаю,
но мне хочется упасть и не встать. Хочется уснуть, но не
могу. Опять предо мной кружатся пары. И тот парень в
очках бросает мимолётный взгляд. Боже мой, и почему
он – это не ты?!
31 марта 1979 год.

…2006 ийыште Марий Элын калык писательже Вячес-
лав Абукаев-Эмгак Алевтина Сенькова нерген йодмемлан
тыгерак каласыш:
– Алевтина дене мый 1977 ийыште «Сылнымут шыже»
семинар годым палыме лийынам. Почеламутлаже туна-
мак сылне лирике шўлышан, чоным тарватыше кумылан
лийыныт. Ойырен налме йыжыҥже деч варат кораҥын
огыл. Тунам автор эше самырык лийын, шонет, чыла
илыш – ончылно. Но возымаштыже садак шӱлык, пиалды-
ме йӧратымаш, илыш азап, аван азапше шумлык шонымаш
тӱҥ верым налыныт. Поэтессын варасе пӱрымашыжым
пален, тыгеат каласаш лиеш: тудо шке пӱрымашыже мо-
гай лийшашым пуйто пален возен. Чаманаш перна, но
пӱрымашым от савыре. Алевтинан мыняр уло возымыжат
марий поэзийыште кугу надыран.
Сылнымутысо сай тӱҥалтышлан поэт Алевтина Сень-
кова уло чон дене куанен кертын огыл. Йоча годымак кап-
кылыш пижше черан ӱдыр йӧратымаш тулотыш логалмыж
дене утыр вийдымылыкым шижын. Тиде жапыште тудым
утыр да утыр вуй корштымо чер орландарен. Пиалдыме
йӧратымаш, серыме пашан вургыжтарымыже, мутмастар-
влак кокласе йӱштӧ кыл тудын кумылжым волтен да
уш-акылжым эмгатеныт. 1979 ий август мучаште ушыжо
шаланымылан кӧра Семёновка селасе психоневрологий
больницышке логалеш.
«Вот уже будет целый месяц, как я лежу в больнице, –
возен тудо 25 сентябрьыште. – Познакомилась с одной
девушкой, у неё поразительно нежное имя – Лида. Она
очень добрая, уравновешенная, спокойная. Каждый день
мы с нею гуляем по коридору. Этот коридор мы называем
в шутку Невским проспектом. Сегодня произошел такой
примерно разговор в коридоре. Я ей: «Пойдем, погуля-
ем по проспекту, пощеголяем». Она: «Только чем щего-
лять то?» Я: «Я буду щеголять своими новыми туфлями».
У меня туфли желтые, дырявые, но их я недавно стала
обувать, поэтому для нас они оказались новыми. Туфли
модные, на толстой подошве, если они не были бы на са-
мом деле старыми, выглядели бы очень прилично. Дальше
Лида сказала вот что: «А я чем буду щеголять? Ах, да. У
меня есть грязный халат…»
Тиде жап гычын Алян тӱняже жапын-жапын
аҥысыремаш тӱҥалын. Но Аля таза улмыж годым ончы-
кылыклан ӱшан дене илен.
«…Меня приглашают на семинар снова. Я буду гото-
вить свои произведения для семинара. Сегодня уже писа-
ла концовку второй моей поэмы под названием «Тӧрсыр
йогын» – «Неровные течения», – серен Аля тиде серы-
шыштак.

«Тый улат мыланем ныжыл йўр…»


Аля сылнымутышто веле огыл, илышыштат пиалым
кычалын. 1980 ий кеҥежым Юлъялышке йолташ ӱдыржӧ,
Таисия Яндова, деке миен:
– Тунам ял калык Кугу Шӱргылу пасушто уржам
тӱредын. Аля шурным возитлыше машинаш шинчын то-
лын. Мыйын уже кок изи ӱдырем ыле. Шот дене ни куа-
наш, ни мутланаш. Ме шинчалтышна, кутырышна, но жап
шыгыр ыле. Варажым возымыжым лудынам:
Кунам паша коклаште тый йомат
Да от му жапым чылт нимоланат,
Шарналте мыйым...
Кызытше умылем: тунам тудым утларак сайын ончаш,
колышташ кӱлеш ыле. Но кӧ шонен тыге лиеш манын?..
1980 ийыште Аля  Аля Йошкар-Олаште кокымшо пелыштыже, 
спортсмен дене палыме лийын, пачерым айлен, коктын
иленыт. Икана ялышке аваж деке толын да каласен: «Мый
ик икшывым ыштынем...» Аваже «Черле улат, еш дене
илен от шукто» манын ӱшандараш тӧчен. Но Аля шортын
да шкенжынымак веле тӱен:
– Мый ынде 25 ияш улам. Тый вич йочам ыштенатыс,
мыят ыштем. Шкет ава лияш ом вожыл, тыгай-влак шукын
улыт... – ойлен. Аваже врач декат коштын, нунат эҥгек
лийшаш нерген шижтареныт. Но Аля нигӧм колыштын
огыл. Йӧратен моштымыж нерген сылне деч сылне кор-
ным серен:

Тый улат мыланем ныжыл йўр,
Шыве-шыве лыжган кутырет.
Ончалам ўмбакет – шолеш вўр,
Ик мутетым колам да ырем…
…Шыжыл йўр мыланем тый улат,
Муро шўлыш коеш шинчаштет.
Тунемам шоныметым палаш,
Тунемнем мый лияш пеленет.

Алян чоныштыжо икшывым шочыктымо нерген шо-
нымаш ик татыште огыл ылыжын. Тиде жапыште тудо
йӧратымаш нерген «Тӧрсыр йогын» йомакым (архивыш-
тыже уке), икшыве пиал нерген «Ава» легендым серен.
Легендым шымлен ончалынат, Алян чоныштыжо мо ыш-
талтмым раш умылаш лиеш. Автор, йомакым возышыжла,
кугу йӧратымашым вашлийын, пиалан лийын илаш шоны-
машыж дене эрелан чеверласен. Кушеч тиде коеш? Калык
ойпогышто йомак эреак кугу сӱан, шым ӱдыр, индеш эрге
шочмо дене мучашлалтеш гын, Алян йомакыштыже Маюк
сонарыште колышо качыжым ылыжтышаш верч Юзылан
марлан лектеш, но пелаш лияш ок кӧнӧ. Тыге тудо куры-
мешлан корно воктен кушкын шогалше куэшке савырна.
Йомакын сюжетшым шуйымо семынак шочын «Ава» ле-
генде. Авторын возымыжо чон гыч шыжалт лекше. Тыге
сылнымут паша ийготым поген шуктышо ӱдырын ава
лияш шонымо кумылжым утыр да утыр пеҥгыдемден.
…Куд тылзаш мӱшкыран улмыж годым Аля шкетын ко-
дын. 1981 ий ноябрын 16-шо кечынже ош тӱнялан Саша
эргым пӧлеклен. Тиде жапыште изи чукайын ачаже пош-
кудо республикысе олаште вес ӱдырамаш дене илен. Ой-
ган ӱдырамаш азам ыштымыж деч вара утыр да утыр уш
пудыраныме дене орланен.

«Чынак, неле мурым возаш…»
Сашам коваже, Нина Константиновна, Юмбылакышке
кок арняшым конден. Таза икшывым ашнаш налашат йо-
дын толшо лийыныт. Но кова-коча, шольыж-влакат «Шке
ончена» вашештеныт. Эмлымвер гыч пӧртылшӧ Аля 1982
ий тӱҥалтыште шочмо ялысе клубышко пашаш пурен. Ик-
шывыжын ачажлан тыге серен:

Валера, здравствуй.
Давно не писала тебе письма, от тебя ни ответа, ни
привета. Что случилось с тобой? Твой поступок не похож
на поступок спортсмена. Бросил на произвол судьбы и
сына, и меня. Я знаю, ты удираешь от алиментов, но не
надо удирать от совести, всё равно... Какой ты тренер,
если не сможешь помочь ничем даже в воспитании сво-
его сына. Разве для тебя нет совсем истины? Или твоя
жена такая злюка, что думает только про свою шкуру, а
о других не думает. Как ты живешь с такой женой? Про-
сто удивительно, я на твоем месте давно выгнала бы её.
Много в наше время попрыгуньев, а по-настоящему не
живёт, с чистой совестью, даже тренер. Для меня это
очень удивительно. Сам ты хвастался, что сможешь всё
сделать. Ребёночка ты смог сделать, а о его воспитании
не думаешь. Кто его воспитать мне поможет?..


Тиде ийынак Какшамарий клубышто тыршыше тыга-
як лӱман вес Алевтина Сенькова дене Йошкар-Олашке
культур пашаеҥ-влакын курсышкышт миеныт. Илаш ик
пӧлемыш логалыныт. Шке коклаштышт шукыжак мутланен
огытыл. Но кастене Алевтина Михайловна ола гыч кни-
га орам, шоколадан вафльым налын конден. Ончыкыжо
книгам почын пыштенат, вафльым пурлын, вӱдым поды-
лын да утен каен шортын. Самырык ӱдырамашын чонжым
мо тыге орландарен? Пиалдыме йӧратымаш? Еҥын ма-
неш-манеш ойжо? Але тудо эмлаш лийдыме черже нерген умылен?..

1983 ийыште Марий книга издательствыште Валенти-
на Изилянован сылнымутшо дене иктеш комыжлымо «Пу
кидетым, йолташ» книгаште Алевтина Сенькован «Ӱжара
кайык» почеламут аршашыже савыкталтын. Тыште 19
почеламут, ик йомак, ик легенде вераҥдалтыныт. Калык
муро, ойпого семын возымо почеламут-влак авторын
пўтынек сылнымут дене илымыж нерген ойлат. Лудшо-
влак ты книгам кугу кумыл дене вашлийыныт. Ончылму-
тым Марий Элын калык поэтше Семён Вишневский серен.
Кок авторын пиалан ончыкылыкышт верч мунло поэт ку-
анен. Тунамак, шижтарымыла, полыш нерген палемден:
«Южо еҥлан кеч-мыняр полшо, тудо шкенжынымак тӱя,
кугурак йолташын ушан ойжым ушыш ок нал. Теве тудо
возен, теве тудо конден, ынде те кеч-мом ыштыза, а пе-
чатлыза! Тый тудлан почеламутшым але ойлымашыжым
угыч возен пу, тыгай еҥ вес гана тушко огешат ончал,
молан тыге ыштыме, огешат шоналте. Печатлыме? Йӧра!
Лӱм лектын. Ынде тудат писатель. Тыге шонышо литера-
тор нигунамат сай писатель лийын ок шу».

Тиде ой дене куатле поэт самырык автор-влакым умбакыжат ваш колыштын пашам ышташ ӱжын.

Жапын-жапын чер шкеж нерген палдарен гынат, Аля
ораде койышым ончыктен огыл. Вуй корштымыж годым
шонымаш радамже лугалтын, мом ыштылмыжым умылы-
де, изи эргыжым кидышкыже налын да шочмо сурт гыч,
шинча куш онча, тушко лектын каен. Ешыже арня денат
тудым кычалын. Ушым йомдарен орланыше чон падыра-
шым ончен илаш авалан, Нина Константиновналан, пос-
нак йӧсӧ лийын. Садлан 1984 ийыште тудо ӱдыржым
интернат-пӧртыш вераҥдыме нерген йодмашым сера.
Тиде ийынак Аля Кундыштӱр интернат-пӧртыш логалеш.
Марий лудшо-влак ятыр ий Аля нерген чыным пален
огытыл. Аваже тиде чыным ӧрдыжъеҥ-влак деч кандаш
ий шылтен. Шылтен да тӧрланымыжым ӱшанен вучен.
Но ий-влак эртеныт, Саша Юлъял школын икымше клас-
сышкыже тунемаш каен, а Аля деке ончычсо уш-акыл, он-
чычсо тӱняумылымаш, ончычсо шижмаш пӧртылын огыл.
Ситыдымашешыже, интернат-пӧртыштӧ лушкыдо акылан
ӱдырамашым шодо чер эмгатен. Тылеч вара Аля аважы-
мат, эргыжымат палымым чарнен.
– Ынде вич ият миен омыл. Сентябрьыште пенсийым
налам да пытартыш гана миен толаш шонем. Саша аваж
деке коштеш. Таче Алям кок веран пєлемыште ила. Теле-
визорышт уло, окнашт уло. Поэтессе да сайынак ончат, –
шкенжым шке лыпландара Нина Константиновна.
А Саша ынде шкежат ешым чумырен. Тений февра-
льыште Йошкар-Олаште кугу сӱан дене татар ӱдырым
марлан налын. Кумшо августышто Венера ӱдыржӧ шочын.
– Уныкам ушан, компьютерым тӧрлен мошта. Руш
Кукмарийыште пачерым налын. Имньым кычкенат гын,
омытам чиктат, сапым пуат, манам тудлан. Кичкалтынат
гын, шот дене иле, манам, – сугыньла коваже.
«Муралын, ялт ме йўлена...»
Тыге пелештен коден эртыше курымын кумлымшо ий-
лаштыже ныжылге да куатле поэт Яныш Ялкайн. Тӱнямбал
да руш сылнымутыштат уш каен черланыше писатель-влак
шагалын огытыл. «Мемнан гай изи чотан калыклан сыл-
нымутым серыше але вес усталык аҥаште тыршыше каж-
не талантан айдемым шергакан поянлык семын аклыман.
Но илышыште шукыж годым йылт мӧҥгешла лиеда», –
ойла поэт да кусарыше Герман Пирогов. Тидым шоч-
мо сылнымутнан ик курымаш историйжат пеҥгыдемда.
Тӱҥалтыште сылнымут мастарна-влак лудын-возен мош-
тыдымо калыкын уш-акылже верч азапланеныт гын, чын
корным кычалме дене йӱленыт гын, кумлымшо ийлаште
калыкнан эн уста, эн ончыл шонымашан эргыже-влакым
«калык тушман» тамга пытарен. Вара Кугу сарын кӱртньӧ
шолемже талешкына-влакым мланде ӱмбачын ӱштылын.
Тыныс жапыштат серыше-влакын шонымашышт кугыжа-
ныш могырым тӱткын эскералтеш. Тыге шке возымышт-
лан акым палыдеак лийыныт Иван Бердинский, Еремей
Герасимов, Василий Павлов, Виталий Богданов...
Но ондак серымымат, таче возымынамат кугу судья –
жап – терга. Уло чоным пуэн серыме, чаткан да раш ка-
ласыме сылнымут гына туто пырче семын калык чонышто
ила. Тыгай улеш Алевтина Сенькован возымо «Тый улат
мыланем ныжыл йўр» романс. Тудым Алевтина гаяк уста
мурызо, Марий Элын сулло артистше Василий Павлов му-
рен коден.
Алевтина Сенькован шӱлыкан пӱрымашыже серызе-
влакым тыматлыракын илаш, яндар уш-акылым арален,
икте-весе коклаште поро лияш кӱшта. Тидын нергенак
ойла Марий Эл искусствын сулло пашаеҥже, поэт Аль-
бертина Иванова:
– Алевтина шочмо сылнымутышкына кенета тольо да
вуйлатыше, кугурак ийготан возышо-влакым шкешотан
улмыж дене ӧрыктарыш. Юмо тудлан пуэн поэзий нумал-
тышым, йылмым тӱткын шижше, вичкыж порсын гай чо-
ным. Поэзий нумалтыш куштылго огыл. Порсын гай чон-
жо тӱня торжалыкым ыш чыте.
Чынак, ынде кунарымше гана юмылтымо мут семын
Александр Пушкинын ойжым пелешткалем: «Не дай мне
бог сойти с ума...»
6-20 сентябрь 2011 ий





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1