Айдеме да пӱрымаш

 

 «Мый мутым кычальым...»

 Тений, 19 августышто, Олма спас пайрем кечын, йӧратыме поэтна Алевтина Сеньковалан 55 ий теме. Лӱмгече лӱмеш Провой кундем Юмбылак ялыште Алялан пӧлеклалтше сылнымут вашлиймаш эртыш. Роҥгышто илыше поэт Альберт Васильев Рита пелашыж дене пырля Алевтина Сенькова деке Кундыштӱр ялысе интернат-пӧртыш миеныт. Кастене тудо мыланем йыҥгыртыш да тыге каласыш:

Илалта Аля сайынак. Посна пӧлемыште коктын улыт. У еҥ толмылан куаныме гай койо, ала-можым умылымылат чучо. Мутланет гын, вашештас. Ятыр ий дене петырымаште илыме дене йылмым йомдарен. Чаманем: ондакрак тудын деке миен омыл. Мый дечем торат огылыс, шым меҥге гына лиеш...

Мый келшем Альбертын ойжо дене: ушым йомдарен черланыше-влакын пӧртышкышт кӧргӧ куатым погалтыде мияш куштылго огыл. Тушко молан кайымым  умылыде тарванет гын,  шке тазалыкетлан удам ышташ шуко ок кӱл. Тидым 2006 ийыште 17 августышто «Марий Эл» газетын журналистше Михаил Скобелев дене пырля Кундыштӱр интернат-пӧртыш мийыме годым умылышым.

...Вуй ӱмбалне волгыдо кече, яндар кава, йырым-ваш ужар чодыра. Кундыштӱр гоч эртен, асфальт корно дене интернат деке миен лекна. Проходной гоч  кумда кудывечыш логална. Ош кермыч дене чоҥымо оралте пелен, клумбышто, вӱршер куатым нӧлтен,  тӱрлӧ тӱсан флокс  пеледеш. Черле-влак шыратыше кече йымалне  изи тӱшка дене кудывечыште канат, тыҥге-туҥге коштыт, теҥгылыште шинчылтыт. Воктечышт эртыме годым мемнам шинча шӧрышт дене туге ончалыт!.. Пуйто мемнам шылталат, ала титаклат... Мый тачат раш каласен ом мошто:   кузе нуно тунам ончальыч... Чонем гына выр-выр лие, ала-мо  коклаште ишалте да вуем оваргымыла чучо. Писын коштын тунемше Михаил деч ик йолтошкалтышланат ом ойырло. Миша, манам, вучалте мыйым... Палыдыме еҥым ала руалтен кучат, ала шӱкал кудалтат...

Черле-влакын илыме оралте тӧрзашт решотка дене петырыме. Четлык семын. Эн тӱр оралтыже чылт вольык ончымо ферме гай чучо: кӱкшытшӧ иктаж кок метр веле, мланде воктен форточка гай изи рожымат рештока дене авырыме. «Тыштыже, очыни, черле-влакым пукшаш, вольыкым ашнат», –  Мишалан ойлем. «Мом ойлыштат, могай вольык? Кушто улат, от умыло мо? Тыште кучен кертдыме черле-влакым чепыште кучат...» – лие вашмут. Миша тыге торжан вашешта, мыланем сырымыла веле коеш. Чепыштыжак огыт кучо дыр… Так ойлыштеш дыр Миша... Ала ынде мыят тудлан орадыла  коям?...   

Интернат пашаеҥ мемнам Алян илыме оралте деке ужатыш. Кужу коридор пырдыжым ӱлыч шемалге-ужар чия дене чиялтыме, кӱшнӧ известка дене ошемдыме. Ужатыше няньылан Аля деке уна-влак толыныт ман шижтарыш да изиш вучалташ темлыш. Нунын тыҥге-туҥге коштмыштым тыге умылышым: черлым мемнан дене вашлияш ямдылат: тувыр-кофтым чиктат, ӱпшым шерын, шовычым пидыктат. Икмыняр жап гыч  мемнам Красный уголок манме гай пӧлемышке ӱжыч, тушкак Алям вӱден кондышт. Саҥга йымач йӱштӧ ончалтыш, нимо нерген ойлыдымо шинча.  Саламлалтын, тӱҥгылгышӧ капым  ӧндалам – сыныште ни куан, ни шӱлык. А мый садак ойлем-ойлем...  Аля, мый «Марий Эл» редакций гыч улына, манам – газетым ончыктем. Мыят книгам возем, ешарем, да шулдыран ой,  почеламут книгамым лышташлем – шупшылалтше шӧнан парняже ламинат ден комыжлымо книгам ниялта. Аля, мый тыйым шочмо кечет дене саламлем, манамат, пӧлекым кучыктем. Шыргыжалеш да шыр-шыр мурышо коробка конфетым йылт изи йочала мурыктылеш. Чу! Мыйын икшывемат 5-6 тылзаш улмыж годым целлофан дене шкенжым шке тыгак модыктеныс?!  Изи кизаж дене шыр-шыр йӱкым луктынак мален колта ыле…

Кажне еҥ ужеш тудым, мом ужнеже. Черле Аля дене икымше вашлиймаш годым  мыланемат  тыгак чучо: Аля кажне мутемымак ыш умыло гынат, мыйын поро шонымаш дене толмемым, чон кӱрышталт  чаманымемым шиже... Миша тиде вашлиймашнам шарнен илаш фотоснимкым ыштыле. Кондымо книга-влакым интернат-пӧртын пашаеҥже-влаклан кучыктен, эше ик гана шып шогышо Алям ӧндалын, ме чеверласышна.

Миен коштмо негызеш, поэтессын лӱмгечыж лӱмеш 19 августышто «Марий Эл» газетыште «Мый мутым кычальым,  эн ныжылгым, порым...» статьям савыкталте. Тыге коло вич ий гыч лудшына-влак интернат-пӧртыштӧ илыше Алян фотожым ужыч. Тиде кечынак поэтессын шочмо кундемышкыже, ялышкыже, Провой кундемысе Юмбылак ялыш миен савырнаш пиал шыргыжале.

 

Юмбылак вашлийын шке ӱдыржым...

 

Юмбылак - Звенигово районысо Уржум чодыра лоҥгасе кӱкшакаште верланыше кум уреман марий ял. Какшамарий ял шотан илемыш пура. Йошкар-Ола - Кокшайск корно дене кудалме годым Юлъял деч вара тудо пурла велне Иван-Беляк семын палемдалт кодеш. Лу меҥге наре чодыра корно дене пурыман. Тышечын Какшамарий марте 19 меҥге лиеш, Звениговыш - 60.

Верысе калык шочмо вержым Йомбылак (йомшо-влак) манеш.  Ялын эн кӱкшӧ верышкыже шогалат гын, гӱжлен шогышо чодыран 20-30 меҥге торашке шуйналтмыжым ужат. Акрет легенда кум изак-шолякын: Йыванын, Макайн, Мачукын -  Юл вӱд дене дене волымышт нерген ойла. Нуно  Юмбылаклан, Юлъяллан, Какшамарийлан негызым пыштеныт. Макай корем ден Мачук прогалат тошто ойын тыглай гына огыл шочмыж нерген ӱшандарат. Верысе калык руш верам кучен ила гынат,  койыш-шоктышышт, кӧргӧ чон поянлыкышт марий улмышт нерген ойла. Кугезе йӱла ден илыш радамыштышт курык да олык марий-влакын культура поянлыкыштым эскераш лиеш. Тиде поснак  чиемыштышт раш палдырна. Йыр авалтыше чодырам, рӱпшен ашныше пӱртӱсым куатле вий семын аклымаштат марий тӱняончылтышын негызше коеш.

ХХ курым тӱҥалтыште тыште шӱдӧ наре суртышто 500 наре еҥ илен. Нуно чодыра пашаш коштыныт, вольыкым онченыт, сад пашам шуктеныт, колым кученыт. Элым аралыме Кугу сарыш 46 еҥ каен, 37 пӧртылын огытыл. Шымлымше ийлаште калык 100 еҥ марте шагалемын. Тышан шочмо калыкнан лӱмлӧ ӱдыр-эргыже-влак шочыныт: ече дене СССР спорт мастер А.Туманов, просвещенийын отличникше Г.Ямбарцева, ял озанлыкын сулло пашаеҥже В.Рыбаков, лётчик, кызыт Хабаровскыште илыше  В.Крылов, Алян Байконурышто служитлаше  Михаил шольыжо. Сылне да куатле, пӱнчеран да куэран чодыра коклаште верланыше узьмак гай ялыште шочын поэтесса Алевтина Сенькова. 

Вич ий ончыч тышке толмо годым ошман чодыра корно дене автобус дене пеҥыж-пеҥыж пурымыла чучо гын, тений у корно дене пуртышт: чуваш пошкудо-влак электролиний пелен у корным почыныт, чоҥымаште кучылталтше ошмам тышеч луктыт, маньыч. Пытартыш вич ий жапыште ты сылне лукым пошкудына-влак каныме вер семынат акленыт: ялысе пӧрт-влакым дача шотеш кучат, мотор садым куштат.  

Вич ий ончыч Алевтина Сенькован 50 ияш лӱмгечыжым Марий кундемысе мер калык Юмбылакыште кугу ял пайрем семын палемден. Алевтинан Йошкар-Олаште илыше Саша эргыже йӧратыме коваж деке унала толын. Кундыштӱр интернат-пӧртын пашаеҥже-влак:  медшӱжар А.Пиркина, черлым ончышо С.Ягодарова, социальный пашаеҥ Г.Чурсина - УАЗ машина дене Алям шочмо мӧҥгышкыжӧ конденыт.  Тыге 22 ий гыч шочмо мландыш пӧртылшӧ  ӱдыржым Юмбылак шаршудан урем, ший вӱдан памаш, сылне муро да тыматле куштымашыж дене семалыш.

Йошкар-Ола гыч делегацийым Марий Эл тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министерствын пашаеҥже Римма Юрьева вуйлатен. Уна-влак: Марий Эл искусствын сулло пашаеҥже Сергей Маков, Марий Элын сулло художникше-влак Зосим Лаврентьев, Ю.Ельмаков, поэт-влак Зоя Дудина, Альберт Васильев, Маргосфилармонийын солисткыже, Марий Элын сулло артисткыже Нина Казашова, Советский районысо «Кугезе кумыл» фольклор ансамбль, Провойысо «Келшымаш» ансамбль, ял пайремышке кумылын ушненыт.  Тыштак  лийыныт, Алям пагалыше, Липша, Юлъял, Кокшамар гыч толшо йолташыже, туныктышыжо-влак.

Советский, Провой  районласе культура пашаеҥ-влак «Тый улат мыланем ныжыл йӱр» программым ямдыленыт. Тидын деч ончыч Звенигово районысо администрацийыште культура пӧлкам вуйлатыше Л.Михайлова уна-влаклан ялым ончалаш да Волакэҥер памаш деке волаш темлыш. Памашшинча иктаж 300 метр келгытан корем пундаште йоргыкта. Ял калык Спас пайрем вашеш волен-кӱзымӧ тайылыш тошкалтышым пыштен, кидкучемым шогалтен. Серже чынак моткоч тура, ончалашат лӱдыкшӧ. Юмбылак вате, М.Никольскаян шарнымыж почеш, сар деч вара ты тура сер гыч верысе колхозын Скороход лӱман имньыже шуҥгалт колен. Корем пундаште кеҥеж рӱдӧ марте ий кия, маныт. Памаш вӱдшӧ йӱштӧ-йӱштӧ. Тыге, очыни, тудын эмлыме куатше аралалтеш. Верысе калык ты вӱдым подылын, арака йӱмӧ деч утаралташ лиеш ман ӱшана.

Пайрем вашеш Алян илыме пӧрт пырдыжыште шарныктыше  оҥам вераҥденыт. Тыште тыгай мут-влакым серыме: «Тиде пӧртыштӧ 19 августышто 1956 ийыште верысе поэтесса Алевтина Сенькова шочын». Тудым  эргыже,  Александр Сеньков, поэт-влак Альберт Васильев, Зоя Дудина почыныт. Уна-влакын салам мутыштым ойлымеке, почеламутым лудмо конкурс лийын. Кокшамар школын тунемшыже-влак: Н.Хлебникова, К.Золоткова, М.Чумарова, А.Лисова, Л.Орлова, М.Зайцева  - пеш сылнын йоҥгалтарышт. Туныктымо пашан ветеранже А.Копейкина шке почеламутшым Алялан пӧлеклыш.  Нина Казашова «Шарналте мыйым» мурым мурыш.  Ял калык сарын ветеранже А.Яндовым, эн кугу ийготан (95 ияш) Е.Петровам, эн ару озанлыкым кучышо, староста В.Крыловым, азам шочыктышо  Бронниковмыт, Макаровмыт ешым саламлышт да шарнымашан пӧлекым кучыктышт.

Ме чыланат тургыжланенна. Очыни, ик айдемат тунам калык тӱшкашке логалме дене ӧрмалгыше Алям ласка чон дене  ончал кертын огыл. Туныктышыжо В.Трофимова пайрем мучко тудын кидшым кучен кошто. Уна-влак  Алян чоным авалтыше поэзийже, шӱлыкан пӱрымашыже нерген ойленыт.  Конешне, Аля нимом умылен огыл.  Сценыште шинчымыж годым, жапын-жапын кугу чодыра могырыш савырнен ончалын, ала-мом каласаш тӧчышыла, кидым шуялтен ончыктен. Ала-кунам мутмастар семын чапланыше, ынде уш деч посна ала орланыше, ала келаныше айдемым ончал, кажнына шоненна: чын илена мо?  Таче ме таза уш-акылан улына гын, эрла мемнам мо вуча? Пӱрымӧ пытартыш кечынам кузе вашлияш логалеш?..

Алян могай тӱняште  улмыжым ме тунамат, тачат умылен огына керт. Мом шижеш, мом кузе умыла, иктаж-мом шонен мошта мо? - тидым тыглай айдемылан умылаш, палаш пуалтын огыл.  Ял пайремыште мутым ойлышо кокла гыч тунам ала-кӧ каласыш: «Эше ме раш огына пале, кӧ таче пиаланрак: черле Аля але ме?..» Сымыктыш тӱняште илыше еҥ-влак  неле годым ала-мом ыштен колтымо, полшымо койыш дене ойыртемалтыт. Ты гана Сергей Маков, Зосим Лаврентьев, Альберт Васильев да молат тӧрлаш лийдыме илыш сӱрет дене вашлийыныт да ойлышаш мутыштат йоммыла чучо.

– Алевтина Сенькова мыйын йӧратыме соавторем, – каласыш Сергей Николаевич пайрем деч вара. - Мый тудын почеламутшылан шым-кандаш мурым келыштаренам. Чылажымак калык деке луктын шуктымо огыл. Романсым возымеке,  тудын дене вашлийнем ыле, тунам гына черле улмыж нерген  пален нальым...

Шукертсек лудам Алевтинан «Маюк ден Ольош» йомакшым. Тиде возымыжат тачысе жанрлан – рок-оперылан, балетлан  – моткоч келшыше. Чаманем, илышын вес могырыштыжо улмыжлан кӧра мурыжо-влакымат колын огыл дыр.

Пызлыгичке таман йоча жап...

Алян аваже шочынжо Юлъял ӱдыр. Шкеж нерген тудо тыгарак ойла:

– Ме тулык кушкынна. Аваят уке, ачаят уке. Марием лу ийлан кугу лийын. Шоҥго качылан акай виешак пуыш. Тулык улына, нужна улына, манеш... Латкандаш ияш толынам. Акаймыт 60 ийымат темен огытыл, коленыт. А мый тынар шуко илем, ноенам...

Тӱнямбал кӱкшыт гыч ончалаш гын, айдемылан 73 ий - шуко огыл. Йот эллаште тыгай ийготан-влак мужырым кычалын, ешыш ушнен, ваш-ваш куандараш тыршат. Российыште тыгай койыш але шыҥен огыл. А иктаж-кудыжо ушнашак тоштеш гын, тыгайжым, вуйвичкыж воктен парням пӱтырал,  «Очыни, ушыжо каяш тӱҥалын» маныт. Теве шемалге шӱргывылышан Нина Константиновна ош марий тувырым шоҥалын, ончылшовычым ӱшталын. Пушкыдо кумылан, кугу чытышан марий вате. Тудо илышын порыжым ужын мо, ала... Очыни, эре неле шонымаш, ойго дене вӱдылалт илымыжлан кӧра, шуко ий илымыжла чучеш.

А латкандаш ияш годым... Колыштына Нина Константиновнам:

– Марием, Михаил Иванович Сеньков,  1928 ийыште шочын. Самырыкше годым подводник лийын. 1948 ийыште салтакыш каен. Дальний Востокышто служитлен, Корей сарыш миен. Корабльже пудештын, пел ий госпитальыште киен. Корей сар гыч инвалид пӧртылын. Сарыште пырля лийше йолташыже Крылов ялыштынак ила. Йӱмышт годым нуно коктын мутланат ыле, йышт колыштынам. Ойлашыже ок лий ыле вет. Сарже «не объявленный» ыле...

Тыге Нина шкеж деч лу ийлан кугурак пӧръеҥлан марлан лектын. Икымше йочашт - Аля -  1956  ий августын  19 кечынже («Писатели Марий Эл» 1957 ийым ончыкта) ужар чодыра лоҥгаште шывыртатен йогышо йӱр йымалне шочын.

– Миллион купыш модо погаш тӱшкан каенна, - каласкала Нина Константиновна. - Корно тора, тунам машин корно уке ыле.  Эрдене, 4-5 шагат коклаште, купыш миен шуынна, а мый азам ышташ тӱҥалынам. Йӱр йӱреш. Ик шоҥго кува, «шич, шич» манеш. Шинчым веле, йоча лектынат кайыш. Мо уло вургем дене пӱтыралын,  мӧҥгӧ пӧртылынна. Тунамак шодышкыжо йӱштӧ юж логалын, воспалений гай лие.

Тыге Алян ош тӱняш толмо икымше кечынак пӱрымаш кап-кыл пеҥгыдылыкым терген. Аля почеш  ача ден ава эше ныл эргым ыштеныт: Сергей, Иван, Миша, Юпитер. Сергей самырыкше годым Ригыште ешым чумырен, илышым пужен чоҥымо ийлаште шочмо ялышкыже пӧртылын. Кызыт ача-аван суртыштыжо ила. Иван аваж дене пырля урем гоч пӧртыштӧ верланеныт. Миша – подполковник, самырыкнек Байконурышто служитлен,  кызыт Моско воктене ила, тугак Байконурышто пашам ышта.

– Тений изирак эргым, Юпитерем,  колен колтыш, - ойго мешакшым умбакыже руда Нина Константиновна. – Красный Стекловарысе интернат-пӧртыш пуэнам ыле.  Тудын дене мӱшкыран улмем годым пелашем ойла: ӱдырым ыштет гын, Венера лӱмым пуэна. А мыйже воштылам: эрге лиеш гын, Юпитер...  Мый аза дене больница гыч лектынат шуктен омыл, марием,  нимом каҥашыде, Юпитер лӱмым возыктенат. Тудо тазак кушкын. Стройкышто пашам ыштен, кокымшо этаж гыч камвозын, припадке лияш тӱҥалын. Вара ватыже коден каен. Ончен кертын омыл. Интернат гыч кум гана мӧҥгӧ шылын толын. Южгунам конден ашненна. А вара посна комнатыш петыреныт улмаш. Шодыжо черланен. Мӧҥгеш налын толаш шонышым, но шым шукто. Апрельыште тышке кондаш корно уке ыле. Посёлкыштак урен кодеве, пийым тойымыла. Але тушко кайышашем уло. Кызытат шӱмем йӱла, эм дене веле илем. Ни кочмем, ни йӱмем... Маленат ом керт, ойленат ом керт...

Аля ялысе моло икшыве семынак таза кушкын. Аваже ончыч ялысе эмлыме верыште, вара тӱвыра пӧртыштӧ техслужащийлан тыршен. Ачаже  чодыра пашашке коштын, варажым клуб вуйлатышылан шогалын, яра жапыште фотоаппарат дене чонжым луштарен. Сар гыч инвалид лийын пӧртылшӧ суртоза ни самырык пелашыжым, ни икшыве-влакым чаманен ашнен огыл. Оза семын тудо шкенжым торжан  кучен: койыш-шоктышыж денат, мут денат, ыштыме пашаж денат. Мӧҥгыш подылшо толмеке, пелашыж ден шургымыжат, икшыве-влакым чарайола теле уремыш поктен лукмыжат шагал огыл лийын. Тидын нерген Аля Йошкар-Олаште вашлийме серыше йолташыже-влаклан ик гана огыл шортын-шортын каласкален. Тиде кочо  чыным мый таче пӧръеҥым титаклыме семын ом возо. Вет Алевтинан ачажат кӱчык ӱмырыштыжӧ поро мутым шагал колын. Сар жапыште шужен да кылмен илыме йоча жапыштат, Корей сарын тул-вӱдешыже, пудештше лодкешыже нӧрен да йӱлен, угыч илышыш пӧртылмӧ годымат шымалыкым, порылыкым шижын огыл. Адакшым, тулла йӱлышӧ кӧргӧ шижмашым кочывӱд дене йӧрташ тӧчышӧ ушан айдеме молан верч тыге орланен илымыжым раш умылен мо, ала... Тудо ош тӱня дене 1984 ийыште чеверласен. Ялысе клуб вуйлатышылан шогымыж годым, самырык-влакын кучедалмаштышт кыралтын, Ош тӱня дене чеверласен.

Буквам палыше, изишак лудын моштышо, шым ияш  Аля 1963 ийыште Юмбылак тӱҥалтыш школышко каен. Ныл ий гыч Липша кандашияш школыш куснен. Тунамак книгагудышко кошташ тӱҥалын. Тыште тудо калык ойпого деке шӱмаҥше тунемше семын шарналт кодын.  Пырля тунемме йолташ ӱдыржӧ Т. Никольская (кызыт – Яндова) тыге шарналта:

Икана, 4 классыште тунемме годым, Аля У ийлан  мӧҥгыштыжӧ кожым шогалтен. Мемнам, ӱдыр-шамычым унала ӱжын. Кожшым ачаж дене пырля шке ыштыме модыш дене, карамель дене сӧрастареныт. Ме йомакым, туштым туштенна, муренна, модынна. А вес У ийлан  аваже тудлан марле дене ош-ош тувырым  урген. Аля тугай сылне Лумӱдыр лийын. Тылеч вара Аля «Балерина лиям» манеш да, эрдене кынелын, гимнастикым ышта ыле. Липша школ пеленсе интернатыште малаш вочмо годым эре лудмыжым  каласкален. Нылымше классыште ныл корнан почеламут гайым возен. Ончыч аважлан, вара мылам лудын. Шыжым, шошым, телым каныш кечылан ме Липша школ гыч Юмбылакыш вич меҥгым йолын коштынна. Корныжо - чодыран корно, кум курыкым кӱзет-волет. Икана шыжым, очыни, ноябрь тылзе ыле, Аля дене пырля ала-молан куанен-воштыл Липша олыкыш юарлен куржын волышна. Йошкар пызле-влак шинчаланна пернышт. Кичкышт йошкарге-йошкарге... Ме иктыж деке куржын миен тамлена, весыж деке...  Ий дене комыжлалтше  вӱдлаке ӱмбалсыжым тошкалына да шырт-шорт шокта. Мыланна тиде оҥайыс... Укш гыч пызле орлаҥгым кӱрлын, йошкар кичкым тамлена да тугак йол йымалсыжым тошкал, элнен воштылынна, шке лӱмнам ваш-ваш кычкырен куржталынна. Кылмен ияҥше пызлыгичкыже пеш шерын чучын.   Тиде корнышто ме шуко гана нӧрен-кылменна, телыже южгунам пеш йӱштӧ лийын...

Нӧргӧ Аля игече йӱштӧ дене пырля айдеме кокласе йӱштӧ кумылымат пален кушкын. Тудлан изинекак кугу аралтыш семын лийын аваже. Садланак огыл мо, кушкын шогалмекыже, аважлан сылне деч сылне почеламут корнылам пӧлеклен:

Эн лишыл айдемым, эн шерге йолташым,

Мый шуко кычальым муаш тыршенак.

Аван келшымашым нимо ыш алмаште,

Эн поро шӱманлан шотлем авамак.

Мый мурым кычальым, чевер маке гайым,

Ик мурым вес муро эре алмашта.

Шым му аван малтыме муро деч сайым,

Ты муро, рӱпшен, тыныс мландым малта… 

 

Но тудо тунамак ок мондо йоча годым чытыме йӱштӧ игечымат.

 

Ой, йӱштӧ кузе мыланем.

Ош лумжо пуйто кылме тӧшак.

Кеҥежыш наҥгае, таҥем,

Наҥгай йӱштӧ дечын умбак...

 

Ой йӱштӧ изи чонемлан,

Ноен тудо, телым кылмен.

Ит кодо шкетем йӱштылан,

Кеҥежыш наҥгае, таҥем...

 

Игечын да айдемын чон йӱштыж деч аралалташ Алян шке вийже ситен огыл. Теле корнышто вичкыж вургем, резине кем дене коштмыжо писын йыжыҥчерлан (ревматизмлан) вияҥаш амалым ыштен. Вараракше тиде чер ӱдырын шӱмжымат авалтен. Аля чӱчкыдынак эмлымыверыште эмлалтын.

– Изишт годым йочам-влакым, кум шагат эрден  кынелтен, снеге, модо, пӧчыж, поҥго погаш чодыраш наҥгаем ыле, – каласкала аваже. – Кум меҥгым ошкылман. Изи ведрам пуэм да кӧ эн ончыч поген шукта, манам. Аля эре эн ончыч поген. Лывырге кидан ыле. Йырым-ваш ончыштын гынат, писын поген. Кузе кече лектеш, онча, кузе кайык мура, колыштеш –  пӱртӱс лоҥгаште тудо шкенжым сайын шижын. Кугурак лиймекше, шкетын кошташ йӧрата ыле. Миен толеш, ала-мом воза. Тыгай годым тудден мутланыман огыл ыле.

Липша кандашияш школышто шочмо йылмым, сылнымутым туныктышо, завуч В.Трофимова тыгерак шарналта:

- Моло йоча коклаште Аля сайын тунемше, тыматле ӱдыр семын ойыртемалтын. Изинекак почеламутым каласкален. Концертлаште чӱчкыдын индий калык куштымашым ончыктен. Вургемымат келыштарен. Валентина Александровна, мый артистка лиям, манеш ыле. Икшыве-влак шуко калык ойпогым ялысе кова-кочашт деч возен налыныт. Возымыштым МарНИИ-шке  Иван Семёнович Ивановлан кучыктенна. Алян заметкыже-влак «Передовик», «Ямде лий» газетыште  лектыныт. Тунам шочмо йылмым пеш йӧратеныт. Шуко сылнымутым лончылымо. Мут-влакым темлем, писын предложенийым чоҥат. Аля тунамак почеламутым возаш тӱҥале.  Мый тудым таза кап-кыланым, уш-аклыным гына шарнем. Черле улмыжым ик ганат шижын омыл.

Кудымшо классыште тунеммыж годым изи ӱдырын чоныштыжо икымше йӧратымаш  ылыжын. Тудлан пырля тунемше, ошалге ӱпан рвезе Анатолий келшен. Но тиде изи шижмашат ӱдырын чоныштыжо келге сусыр палым коден.

– Ме кудымшо класс деч вара, 1 июльышто, Юл олыкыш миенна, – ойла Т.Яндова. – Анатолий тунам вӱдыш пуреҥгаен колыш. Аля чот ойгырен, варажым тиде шижмаш Алян чонышто шӱлыкыш савырныш.

1972–1973 ийлаште Аля Сенькова Какшамарий кыдалаш школышто тунемын, кокажын ешыштыже илен. Тыште шочмо йылмым, сылнымутым В. Акреев туныктен. Лачак тыште Аля шке шонымыжым утларак раш сочиненийыш пышташ тунемын. Мутлан, муро нерген возымыжо ик тетрадь улмаш. Варажым тиде легендышке савырнен да 1979 ий 17 январьыште «Марий коммуна» газетыште савыкталтын.

– Мый тудын деке эре унала мием ыле, – ойла ик классыште тунемше В.Илюшкина. – Шошо еда тӱшкан Юл серыш кошташ йӧратенна. Книга деке шӱман улмыжо лудмым каласкалымыж гыч раш койын.  Яндар шонымашыжым чоным почын ойлаш ок вожыл ыле.

Аля нӧргӧ чонжо дене илышын моторлыкшылан куанен кушкын. Ончылныжо лекше чыла йодышлан чын вашмутым кычалын. Но пӱрымашын темлыме тергымаште кочыжо утларак лийын. Нарашта уш-акыл чыла тӱрлӧ кочымат шере ой дене лачештарен. Лудмо сюжетым, манеш-манешым шке семынже савыркален, йолташ ӱдыржӧ-влаклан каласкален. Кычал ынде: кушто книга гыч налме шонымаш, кушто тудын чонжо гыч шыжалт лекше ой?! Тыге, йылт шижде,  тудо шканже почын кугу куатым йодшо, чон куным тергыше, тунамак ала-кушко ӱжын сымыстарыше сылнымут тӱням. Икшыве верч когаргыше аван порылыкшым, арален налаш кумылдымо ачан йӱштӧ кумылжым, шольо-влакын пагалымашыштым, икымше йӧратымашын шӱлыкшым илыш курго семын налын,  Алевтина Сенькова кумда илыш корнышко лектын.    

 

«Пелештальым… Шӱм гыч шолын

Лектыч мут-влак, модылден…»

 

Самырык ӱдыр тӱҥалтышлан мӧҥгӧ деч торашке каен огыл. Школ деч вара, йолӱмбак пеҥгыдынрак шогалаш шонен, Чебоксары оласе йоча садыште нянечкылан пашам ыштен. 1975 ийыште Йошкар-Оласе лесотехнический школышко тунемаш пура. Ик ий чодыра озанлыкыште тырша, школыштат пашам ыштен шукта. Но тунам ни икшыве, ни чодыра Алевтинан чон шонымыжо лийын огытыл. Тудо сылнымут институтыш тунемаш пураш шонен. 1977 ийыште мо уло возымыжым погалта да Ончыко» журналышке колта. Лӱмлӧ поэт  Михаил Якимов самырык ӱдырын икымше йӧратымашлан пӧлеклалтше «Омо» почеламутшым лудын да тудын сылнымутыш толмыжым астроном-влакын у шӱдырым, ботаник-влакын  у пеледышым мумышт дене таҥастарен:

 

Йӧрышт шӱдыр-влак каваште,

Шулыш чуриет тӱтыраште.

Йомыч тые курымешлан,

Курымешлан, курымешлан.

Кодо ушышто йомакла

Чуриет кечан саскала.

Кушто тый улат, каласе,

Тый каласе, тый каласе.

Пӧлеклем тылат пиалым,

Тулшол гай йӧратымашым,

Савырне тый, омо, чыныш,

Омо - чыныш, омо - чыныш.

Мый адак ужнем тӱсетым,

Кечан шошо чуриетым,

Илыш гычак тол лишкем тый,

Тол лишкем тый, тол лишкем тый...

 

Михаил Иванович тунам шоналтен: «Мо шатын, иктаж-кӧным возенак налын огыл чай?»

– Уста поэт А. Твардовскийын ойлымыжла – ни ешараш, ни катен кудалташ, – серен тудо 1979 ийыште лекше «Ончыко» журналын 3 номерыштыже. – Моткоч устан серыме. Строка-влакым рефрен семын уэш-пачаш каласымыжак волгыдо шӱлыкым, ончыкылык ӱшаным... сылнын сӱретлаш полшат...

Но тиде ӱшанлан ош тӱняште волгалт йӱлаш пеш шагал кодын улмаш. Аля шонен лукташ йӧратыме койышыж дене жапын-жапын йолташыже-влакым ӧрыктараш тӱҥалын. Тыге Т.Яндовалан Эдуард Хильын мурымыж нерген ойлен: «Сай мурызо! Мыланем мура. Кӧргыштем мо уло, мом шонем, чыла пала да мылам вашмут семын мура. Таисия «Тый Хильым ужынат мо?» йодын. «Уке, просто колам,» – лийын вашмут. 

1977 ийыште  Алям  икымше гана ий еда эртаралтше «Сылнымут шыже» семинарыш ӱжыт («Писатели Марий Эл» – 1978 ийым ончыкта). Секций вуйлатыше-влак: М.Казаков, С.Вишневский – ӱдырын серымыжым кумылын вашлийыныт, почеламутшо-влак «Марий коммуна» газетыште савыкталтыныт. Но сылнымут семинарыште  моктымо дене пырля эреак ситыдымаш палемдалтеш. 2-3 кече шуйнышо мутланымаште самырык авторым вес семын туныкташ лиеш, тидын нерген  нигӧат шонен огыл. Мутланымаш тыге чоҥалтеш: мутмастар-влак ончыч эреак мокталтыме ойым пелештат, вара ситыдымашым ойлат. Ойлат манмыже, пушкыдын каласыме: южгунам кӱчык-кужуэтым туге каласен-каласен ончыктат, чыте веле!.. Шке возымаште ситыдымашым колышт шинчаш нигунарат куанле огыл. Куш логалынам, молан толынам, кӱлеш мо тиде мылам? - тыгай йодыш семинарыште лийше кажне автор ончылно шоген, шонем. Йодыш-влаклан вашмутым муаш полшышо воктенет уло гын, конешне куштылгырак. А уке гын?..

Аляланат тыгай туныктымаш деч вара куштылго лийын огыл, очыни. Пушкыдо кумылан ӱдырын уш-акылже кӧргӧ чоным йӱлалтен. Тидым 1981 ийыште «Марий Эл» радиошто лийше мутланымашат пеҥгыдемда. Тунам радио пашаеҥ, Альбертина Иванова, самырык автор, студент-влакым шке йырже чумырен ыле. Аля Альбертинан ик ойжо денат ыш келше, тавадаҥ шогалме гаяк ӱчашыш.  Эсогыл Альбертиналанат йӧндымӧ лие.  Чаманен каласаш логалеш: вес айдемын (серыметым лудшо айдемын!) шонымыжым тыматлын колышт моштымаш тачысе сылнымутыштынат шуэн вашлиялтеш. Туге гынат Аля тӱҥалтыште шкенжым шке кидыште кучаш тыршен. Келшымым ончыктен огыл гынат, уэш-пачаш лудын, тӧрлен, у сылнымутым шочыктен. ӧпке кумылжым шинчавӱд дене мушкын. Икымше семинар деч вара «Вӱдӱдыр» поэмылан пижын. Возымыжым Писатель ушемыште ончыктен.  

– Поэмыж дене ушемыш шуко гана миен, – ойла аваже. – Эре тӧрлен, эре ок йӧрӧ. Икана коҥгаш олтенам ыле, плиташ шолгымым удырем. Аля тольо да возымыжым тулыш шуыш. Мый писын поген нальым да шылтышым. «Иктылан ок йӧрӧ, весылан ок келше, чоныштем чыла йӱлен, тетла ом керт», – ойла. Иктаж кок тылзе гыч «Вӱдӱдыржым» луктым да тудлан йӱкын лудым. Омсалондемыш шинчын да, «сайын шоктас»  манеш. Вӱдӱдыр – тиде Аля. Шкеж нерген возен.

Шкеж нерген манмаште. Кызыт сылнымутышто самырык автор-влак утларакшым шонен луктын возаш тӧчат. Алян возымыжым шергалат гын, шижат: тудо шке чонжым пунчалынак сылнымутымым шочыктен. Тыглай каласымаштыжак тунар шижмаш, кумыл, куат шыҥдаралтын! Тидын дене огыл мо тудо лудшын кумылжым савыра?!

«Вӱдӱдыр» поэма 1979 ийыште «Ончыко» журналын 3 номерешыже савыкталтын. Тиде Алям у пашалан шулдыраҥден. Вес ийын «Ончыкыштак» (6 номер) «Маюк ден Ольош» йомакше лектын.

Тунамак Аля шкеж гаяк самырык автор Вячеслав Абукаев дене  кылым кучен. Тиде кыл нерген аваже тыге ойла:

– Аля Абукаев дене келшен. Мӧҥгӧ толеш да эре каласкала ыле. Шуко почеламутшым тудлан пӧлеклен. «Ош ӱпет велеш вачышкем», серен. Сергейын (шольыжын - З.Г.) Рига гыч кондымо пальтом, кемым чиен, Йошкар-Олашке кая. А олаштыже, ушемыште, ала-могай пӱгыр ӱдырамаш Алям вурсен, «Абукаевым аждарен коштат» манын.  Нуно шке возымыштым ваш-ваш лудыныт. Ынде тудат каен колтыш. Абукаевын возымаштыже Алямын йӱкшым шижам: Мутлан («Ончыко» журнал гыч лудеш - З.Г.) :

 

 Мланде ава пуыш

Чоным мыланем.

Патыр курык пуыш

Вийым мыланем.

Пагыт корным почо,

Тевыс муро шочо...

Мландылан, курыклан, пагытлан

Ик сем дене эре тауштен мурем,

Огеш тем садлан шерем

Мурем шочмо эл нерген...

 

Тиде Алян йӱкшӧ гае чучеш...

Кок уста еҥын вашлиймышт Алялан пӱрымашын вучыдымо пӧлекше лийын. Икте-весышт коклаште озаланыше поро шӱлыш у мурым шочыкташ, ваш-ваш лудын, пашам ышташ кумылаҥден. Нуно коктынат лывырге койыш, пушкыдо чон дене ойыртемалтыныт. Икгай чон кӧргӧ поянлыкан, икгай тӱняшижмашан еҥ-влакын  ик семынак сылне мургорным шочыктымыштлан ӧраш нимолан.  2006 ийыште Марий Элын калык писательже Вячеслав Абукаев-Эмгак Алевтина Сенькова нерген йодмемлан тыгерак каласен:

– Алевтина дене мый 1977 ийыште «Сылнымут шыже» семинар годым палыме лийынам. Почеламутлаже тунамак сылне лирика шӱлышан, чоным тарватыше кумылан лийыныт. Ойырен налме йыжыҥже деч варат кораҥын огыл. Тунам автор эше самырык лийын, шонет, чыла илыш – ончылно. Но возымаштыже садак шӱлык, пиалдыме йӧратымаш, илыш азап, аван азапше шумлык шонымаш тӱҥ верым налыныт. Поэтессын варасе пӱрымашыжым пален, тыгеат каласаш лиеш: тудо шке пӱрымашыже могай лийшашым пуйто пален возен. Чаманаш перна: но пӱрымашым от савыре. А Алевтинан мыняр уло возымыжат марий поэзийыште кугу надыран. 

Сылнымутышто сай тӱҥалтышлан Аля уло чон дене куанен кертын огыл. Тиде жапыште тудо  утыр вуй корштымо чер дене орланен. Серыме годым вургыжмашат, мутмастар-влак кокласе кылат  тудын кумылжым волтен да лушкыдо уш-акылжым эмгатен. Тиде жапыштак ушыжо шаланымылан кӧра Семёновка селасе психо-неврологий больницышке логалеш. 

 

«Тый улат мыланем ныжыл йӱр…»

 

Аля сылнымутышто веле огыл, илышыштат пиалым кычалын. 1980 ий кеҥежым Юлъялышке йолташ ӱдыржӧ, Т. Яндова деке миен:

Тунам ял калык Кугу Шӱргылу пасушто уржам тӱредын. Аля шурным возитлыше машинаш шинчын толын. Мыйын уже кок изи ӱдырем ыле. Шот дене ни куанаш, ни мутланаш.  Ме шинчалтышна, кутырышна, но жап шыгыр ыле. Варажым возымыжым лудынам:

 

Кунам паша коклаште тый йомат,

Да от му жапым чылт нимоланат,

Шарналте мыйым...

 

Кызытше умылем: тунам тудым утларак сайын ончаш, колышташ  кӱлеш ыле. Но кӧ шонен, тыге лиеш манын?..

1980 ийын кокымшо пелыштыже Аля Йошкар-Олаште спортсмен дене палыме лийын, пачерым айлен, коктын иленыт.  Икана ялышке аваж деке толын да каласен: «Мый ик икшывым ыштынем...»  Аваже «черле улат, еш ден илен от шукто» манын ӱшандараш тӧчен. Но Аля шортын да шкенжынымак веле тӱен. «Мый ынде 25 ияш улам. Тый вич йочам ыштенатыс, мыят ыштем. Шкет ава лияш ом вожыл, тыгай-влак шукын улыт...» - ойлен. Аваже врач декат коштын, нунат эҥгек лийшаш нерген шижтареныт. Но Аля нигӧм колыштын огыл. Йӧратен моштымыж нерген сылне деч сылне корным серен:

 

Тый улат мыланем ныжыл йӱр,

Шыве-шыве лыжган кутырет.

Ончалам ӱмбакет – шолеш вӱр,

Ик мутетым колам да ырем…

 

…Шыжыл йӱр мыланем тый улат,

Муро шӱлыш коеш шинчаштет.

Тунемам шоныметым палаш,

Тунемнем мый лияш пеленет.

 

Алян чоныштыжо икшывым шочыктымо нерген шонымаш ик татыште огыл ылыжын. Тиде жапыште тудо йӧратымаш нерген «Маюк ден Ольош» йомакым, икшыве пиал нерген «Ава» легендым серен. Нине произведений-влакым ончалынат, Алян чоныштыжо мо ышталтмым раш шижат. Йомакым возышыжла, автор кугу йӧратымашым вашлийын, пиалан лийын илаш шонымашыж дене эрелан чеверласен. Кушеч тиде коеш? Калык ойпогышто йомак эреак кугу сӱан, шым ӱдыр, индеш эрге шочмо дене мучашлалтеш гын, Алян йомакыштыже Маюк, сонарыште колышо качыжым ылыжтышаш верч, Юзылан марлан лектеш, но пелаш лияш ок кӧнӧ. Тыге тудо курымешлан корно воктен кушкын шогалше куэшке савырна. Йомакын сюжетшым  шуйымо семынак шочын «Ава» легенда. Авторын возымыжо чон гыч шыжалт лекше. Тыге сылнымут паша ийготым поген шуктышо ӱдырын ава лияш шонымо кумылжым утыр пеҥгыдемден.

…Куд тылзаш мӱшкыран улмыж годым Аля шкетын кодын. 1981 ий ноябрын 16-шо кечынже ош тӱнялан Саша эргым пӧлеклен.  Тиде жапыште изи чукайын ачаже пошкудо республикысе  олаште вес ӱдырамаш дене илен. Ойган ӱдырамаш, азам ыштышыжла, ушым йомдарен.

 

«Чынак, неле мурым возаш…»

Сашам коваже, Нина Константиновна, Юмбылакышке кок арняшым конден. Таза икшывым ашнаш налашат йодын толшо лийыныт. Но кова-коча, шольыж-влакат «шке ончена» вашештеныт. Эмлымвер гыч пӧртылшӧ Аля 1982 ий тӱҥалтыште шочмо ялысе клубышко пашаш пурен. Тиде ийынак Кокшамар клубышто тыршыше вес Алевтина Сенькова дене Йошкар-Олашке культура пашаеҥ-влакын курсышкышт миеныт. Илаш ик пӧлемыш логалыныт. Шке коклаштышт шукыжак мутланен огытыл. Но кастене Алевтина Михайловна ола гыч книга орам, шоколадан вафльым налын конден. Ончыкыжо книгам почын пыштенат, вафльым пурлын, вӱдым подылын да утен каен шортын. Самырык ӱдырамашын чонжым мо тыге орландарен? Пиалдыме йӧратымаш? Еҥын манеш-манеш ойжо? Але тудо шке черже нерген умылен?..

1983 ийыште Марий книга издательствыште В.Изилянован сылнымутшо дене иктеш комыжлымо «Пу кидетым, йолташ» книгаште Алевтина Сенькован «™жара кайык» почеламут аршашыже савыкталтын. Тыште 19 почеламут, ик йомак, ик легенда вераҥдалтын. Калык муро, ойпого семын возымо почеламут-влак авторын пӱтынек сылнымут дене илымыж нерген ойлат. Лудшо-влак ты книгам кугу кумыл дене вашлийыныт. Ончылмутым Марий Элын калык поэтше С.Вишневский серен. Кок авторын пиалан ончыкылыкышт верч мунло поэт куанен. Тунамак, шижтарымыла, полыш нерген палемден: «Южо еҥлан кеч-мыняр полшо, тудо шкенжынымак тӱя, кугурак йолташын ушан ойжым ушыш ок нал. Теве тудо возен, теве тудо конден, ынде те кеч-мом ыштыза, а печатлыза! Тый тудлан почеламутшым але ойлымашыжым угыч возен пу, тыгай еҥ вес гана тушко огешат ончал, молан тыге ыштыме, огешат шоналте.  Печатлыме? Йӧра! Лӱм лектын. Ынде тудат писатель. Тыге шонышо литератор нигунамат сай писатель лийын ок шу». Тиде ой дене куатле поэт самырык автор-влакым умбакыжат ваш колыштын пашам ышташ ӱжын.  

Жапын-жапын чер шкеж нерген палдарен гынат, Аля ораде койышым ончыктен огыл. Вуй корштымыж годым, шонымаш радамже лугалтын да мом ыштылмыжым умылен кертде,  изи эргыжым кидышкыже налын, шочмо сурт гыч, шинча куш онча, тушко лектын каен. Ешыже арня денат тудым кычалын. Ушым йомдарен орланыше чон падырашыжым ончен илаш авалан, Нина Константиновналан, поснак йӧсӧ лийын. Садлан тудо 1984 ийыште интернат-пӧртыш вераҥдыме нерген йодмашым сера. Тиде ийынак Аля Кундыштӱр интернат-пӧртыш логалеш.

Марий лудшо-влак ятыр ий Аля нерген чыным пален огытыл. Аваже тиде чыным ӧрдыжъеҥ-влак деч кандаш ий шылтен. Шылтен да тӧрланымыжым ӱшанен вучен. Но ий-влак эртеныт, Саша Юлъял школын икымше классышкыже тунемаш каен, а Аля деке ончычсо уш-акыл пӧртылын огыл. Ситыдымашешыже, лушкыдо акылым шодо чер эмгатен. Тылеч вара Аля аважымат, эргыжымат палымым чарнен.

– Ынде вич ият миен омыл. Сентябрьыште пенсийым налам да пытартыш гана миен толаш шонем. Саша аваж деке коштеш.  Таче Алям кок веран пӧлемыште ила. Телевизорышт уло, окнашт уло. Поэтесса да сайынак ончат,  – шкенжым шке лыпландара Нина Константиновна.

А Саша ынде шкежат ешым чумырен. Тений февральыште Йошкар-Олаште кугу сӱан дене татар ӱдырым марлан налын. Кумшо августышто Венера ӱдыржӧ шочын.

–  Уныкам ушан, компьютерым тӧрлен мошта. Руш Кукморышто пачерым налын. Имньым кычкенат гын, омытам чиктат, сапым пуат, манам, тудлан. Кичкалтынат гын,  шот дене иле, манам, - сугыньла коваже.

 

 

* * *

«Муралын, ялт ме йӱлена...» тыге пелештен коден эртыше курымын кумлымшо ийлаштыже ныжылге да куатле поэт Яныш Ялкайн. Тӱнямбал да руш сылнымутыштат уш каен черланыше писатель-влак шагалын огытыл. «Мемнан гай изи чотан калыклан сылнымутым серыше але вес усталык аҥаште тыршыше кажне талантан айдемым шергакан поянлык семын аклыман. Но илышыште шукыж годым йылт мӧҥгешла лиеда», - ойла поэт да кусарыше Г.Пирогов. Тидым шочмо сылнымутнан ик курымаш историйжат пеҥгыдемда. Тӱҥалтыште нуно лудын-возен моштыдымо калыкын уш-акылже верч азапланыме, чын корным кычалме дене йӱленыт гын, кумлымшо ийлаште «калык тушман» тамга пытарен. Вара Кугу сарын кӱртньӧ шолемже талешке-влакым мланде ӱмбачын ӱштылын.  Тыныс жапыштат серыше-влакын шонымашышт кугыжаныш могырым тӱткын эскералтеш. Тыге шке возымыштлан акым палыдеак лийыныт Иван Бердинский, Еремей Герасимов, Василий Павлов, Виталий Богданов...

Но ондак серымымат, таче  возымынамат кугу судья - жап - терга.  Уло чоным пуэн серыме, чаткан да раш каласыме сылнымут гына туто пырче семын калык чонышто ила. Тыгай улеш «Тый улат мыланем ныжыл йӱр» романсыш савырныше почеламут.  Тудым Алевтина гаяк уста мурызо, Марий Элын сулло артистше Василий Павлов мурен коден.

Алевтина Сенькован пӱрымашыже тачат серызе-влакым тыматлыракын илаш, яндар уш-акылым арален, икте-весе коклаште поро лияш кӱшта. Тидын нергенак ойла Марий Эл искусствын сулло пашаеҥже, поэт Альбертина Иванова:

- Алевтина шочмо сылнымутышкына кенета тольо да вуйлатыше, кугурак ийготан возышо-влакым шкешотан улмыж дене ӧрыктарыш. Юмо тудлан пуэн поэзий нумалтышым, йылмым тӱткын шижше, вичкыж порсын гай чоным. Поэзий нумалтыш куштылго огыл.  Порсын гай чонжо тӱня торжалыкым ыш чыте.

Чынак, ынде кунарымше юмылтымо семын А.Пушкинын ойжым пелешткалем: «Не дай мне бог сойти с ума...»





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1