Юрий Соловьев:

Кырла – шочмо калыкнан ик чинчыже…

Тыге ойла кумдан чапланыше землякше нерген писатель Юрий Соловьев. Шернур район Оно-Морко Купсола ялын эргыже Йыван Кырлан илыш-корныжо, сылнымутшо, артист койышыжо, тыглай огыл пӱрымашыже нерген мучашдымын каласкален кертеш. Тений поэт да артистын шочмыжлан 100 ий темме идалыкыште, Юрий Ильич ты чон поянлыкшым у книгалашке, «Йыван Кырла» спектакльышке шыҥдарен. Туге гынат ойлышаш шомакше эше ятыр кодын.

Юрий Ильич, шочмо калыкна Йыван Кырлалан идалык мучко вуйым сава. Марий Эл Правительство, Марий Эл культур, печать да национальность паша шотышто министерство могырым ятыр паша ышталтеш. Ты паша радамыште у сын дене волгалт кайыш тыйын сылнымут пашат. Могай кумыл дене шкеже ты пашам ончет?

– Марий Эл правительствын уло тӱнялан палыме поэт да киноактёр Йыван Кырлан шӱдӧ ий темме идалыкым тудын лӱмжӧ дене кылдымыжым моткоч кугу суапле пунчаллан шотлем. Тидын кӱшешак тений, тале землякнам пагален, пашажым кӱкшын аклен да шарнен, ятыр паша ышталтын. Йыван Кырлан землякше семын, тыйынат надырет пеш кугу лие, ятыр мероприятийым эртарышыч. Легендыш тошкалше Йыван Кырлан илышыжым да творчествыжым почын пуымаште, калыклан шарныктымаште мыйынат мочоло надырем лие. Тышке ямдылыме да Марий книга савыктыш дене пырля «Стринг» типографийыште савыктен лукмо «Легендыш тошкалше Кырла» книгам, «Йыван Кырла: курым кыл» фотоальбомым да М.Шкетан лӱмеш марий кугыжаныш театрын сценыштыже шындыме «Йыван Кырла» драмымат пуртыман. Тидын дене ятыр ий шонен коштмо кумылем шукталте манынат кертам.

Книга-влак лекмеке да спектакльым ончыктымеке, Йыван Кырла нерген калыкыште ятыр шомак-мутланымаш шочо. Самырыкше южо фактшым икымше гана колын гын, илалшыракше ынде лӱдде але марте палыдыме факт-влакымат ойлен. А весышт Кырлан ӱмыржӧ 1943 ийыште кӱрылтын огыл маныт да тудын нерген легендым умбакыже шуят.

Шке жапыштыже Йыван Кырлан илышыжым, творчествыжым шымлымаште, чапландарымаште учёный-краевед Ким Васин, журналист-краевед М.Исиметов, академик, историй наука доктор К.Сануков, журналист Г.Зайниев ятыр тыршеныт. У тукым лӱм дене пӱрымаш тыланет тиде пашам кучыктен?

– Чынак, кӱшнӧ каласыме учёный ден журналист-влак Йыван Кырлан илышыжым да творчествыжым шымлымаште моткоч кугу пашам ыштеныт. Тыгодымак, сылнымут корныш шогалмек, чапланыше землякем нерген иктаж надырым мыйынат пыштыме шуын. Меже тудын дене ик ял гычак улынас: ту мландыштак куржтал кушкынна, ту южымак шӱленна, тудын родыжо, пошкудыжо коклаште иленна, тудын лӱмжӧ денак кумда илыш корныш лектынна. Садлан эше школышто тунемме годымак туныктышына Зинаида Ермакован темлымыж почеш Кырла нерген журнал да газетла гыч материал-влакым пӱчкеден, лӱмын папкыш погаш тӱҥалынам. Тыге ятыр материал погынен. Нине материал-влак варажым книгам лукмаште да драмым возымаште моткоч полшышт.

Пагыт эн чын акым пуа, маныт. Таче, землякнан шочмыжлан шӱдӧ ийым теммыжым палемдыме жапыште, ме ынде чылажымат вес ончалтыш дене ужына, у кӱкшыт гыч аклена. А жап эртымеке, иктаж весе тиде темым тарвата гын, тидлан куанаш веле кодеш.

Оно-Морко Купсола ял лӱм Йыван Кырла годсекак чапланыше. Кузерак шочмо ял калыкын илышыжым аклет?

– Шочмо Купсоланан — вет тудо, Зоя Михайловна, тыйынат чон шепкат — историйже ынде кум шӱдӧ витле ий утла шуйна. Йӱкан икымше «Путёвка в жизнь» фильмыште тӱҥ геройын рольжым устан модмыж дене Кырла марий калыкын лӱмжым тӱнямбал кӱкшытыш нӧлталын. Тидын дене пырля шочмо ялнамат чапландарен. «Ой, луй модеш» мурын тӱня мучко йоҥгымыжо гына мом шога! Таче кумло утла суртышто калык ик еш семын ила. Совет жапыште ача-авана, ме шкежат «Марисолинский» совхозышто тыршенна. Таче саман вашталтме дене пашам ышташ ятырышт ӧрдыжкӧ коштыт. Туге гынат ял сӧралештеш, самырык-влак у пӧртым чоҥат. Кеҥеж еда турист-влак, Кырлан илыме пӧрт олмышко толын, вуйым сават. Шарныктыше кӱымат тидлан верчынак вераҥдаш пижме ыле. Мый шочмо ял калык, шке лӱмем дене ты пашаш ушнышо еҥ-влаклан, поснак Марисола, Звенигово, Волжск районласе туныктышо-влаклан, Йошкар-Оласе мер калыклан кугу таум ойлем. Тений, шыжым, кажне суртым  тулюж ырыкташ тӱҥалеш, уремыште йоча-влак юарлен куржталыт. Ялыш асфальт корно гына алят уке. Туге гынат Йыван Кырлан лӱмгечыж вашеш калык у кумыл дене ылыжын. Мер калык вий дене шарнымаш кӱм почмат тидым пеҥгыдемда. Ялна Оно вӱд воктене, лап верыште, верланен. Корным чоҥыман. Шукерте огыл Йошкар-Ола, Шернур корным чоҥышо организацийла гыч еҥ-влак паша нерген рашемдаш толыныт да ялна нерген ӧрын ойлат: «Ме  Купсолаже даче верыш савырнен манын шоненна». Уке, шочмо Купсолана ила да умбакыжат тӱзланаш тӱҥалеш манын пеҥгыдын ӱшанем. Уремыште икшыве йӱк йоҥга гын, ялын ончыкылыкшо ӱшанле.

Пӧртылына Тендан сылнымут пашада нерген ойлымашке. «Йыван Кырла» икымше пьесет калыкым шке пӱрымашыже нерген шонаш таратыш. Ты пашаштет чыла шоныметым, кумылетым шыҥдарышыч?

– Эртышым шарныде, ончыклыкым огыт чоҥо, маныт калыкыште. Тиде ой денак келшен, ятыр самырык сылнымутчо шке произведенийлаштыже кодшо курымын лӱдыкшӧ, торжа да тура савыртышан улмыжым ончыкта. Тидым эреак шарныман да ончыклык тукым декат намиен шуктыман. Вет жап эртыме семын ятыр фактше шапалга, а южгунамже у политик-влак историйжымат вес семын савырен ончыкташ тыршат. Тусо пагытым шарныше-влак илыш гыч каят. Йыван Кырлан илышыж гоч калык пӱрымашын ик лончыжым чын ончыктымо дене эше ик ӱшанле ошкылым ыштыме, шонем. Вет Кырла шочмо калыкын ик чинчыже, ме тудын дене кугешнена да ончыкыжымат шарнен чапландараш тӱҥалына.

Тиде пьесыш чыла шонымым шыҥдарыме шотышто эше моткоч ятыр паша ышталтде кодмо гай чучеш.  Спектакльым шындыме деч вара эшеат чонем ок лыплане: я ик пуртыдымо фактым ужам, я весым. Ала-можым тӱрыс шижын омыл, южо койышыжым тичмаш ончыктен шуктен омыл. Тӱрлымат шонкалет. Каласыме шуын моткоч шуко, но тиде спектакль, кок шагат жапыште айдемын пӱрымашыжым, тудын койыш-шоктышыжым пӱтынек ончыкташ кӱлын.

Кодшо курым мучаште М.Шкетан лӱмеш марий театрын сценыштыже  мордва драматург Александр Пудинын «Ой, луй модеш…» спектакльже ончыкталтын. Лектеш: ик пӱрымашым кок автор шке чонда вошт колтен возенда. Пудин — кумдан палыме драматург. Тыланет кокымшо гана ты йодышым тарваташ лӱдыкшын чучын огыл?

– Чынак, Мордовийыште веле огыл, ынде Москоштат сайын палыме драматург Александр Пудинын пьесыж почеш тале режиссёр Василий Пектеев  1996 ийыште марий театрын сценыштыже «Ой, луй модеш…» спектакльым шынден ыле. Мый тиде спектакльым онченам. Землякем нерген драмым шке возаш шичмем деч ончыч угыч лудын лектым тиде пьесым. Чын, драматург ден режиссёр кугу пашам ыштеныт, Йыван Кырлан илыш-корныжым шымлен, йыжыҥан, моткоч чапле пьесым шочыктеныт. Туге гынат ӧрын шогаш амал лийын огыл. Тудын пошкудыжо огыл гын, кӧ эше тудым сайрак пален кертеш?! Але вара мый тидым ыштен ом керт да тудым шке семын ончыктышаш омыл?.. Вет ик ялыште шочмек, тудо мыланем ик вӱран улмылак чучын: Кырла нерген коча-ковамын, туныктышем Зинаида Ермакован, пошкудем-влакын каласкалымышт йоча годсекак ушышкем шыҥен. Садлан мый лудшылан Йыван Кырлан илышыж нерген мом-гынат ум каласен кертам манын шоненам. А кузе тиде лектын, тидым тек ончышо-влак аклат. Мый гын тышке уло чонем пыштенам.

- Эртыше курымышто Йыван Кырлан Йошкар-Оласе пытартыш эрыкан кечылаже, ресторанысе вашшогымаш нерген шып гына ойлат ыле. Тыге ме изинекак ты айдемын чынак легендысе улмыжым умыленна. Тый, икымше автор, ресторанысе сӱретым пӱсын, раш, ӱшандарышын сӱретлышыч. Но айыкдыме Кырла кумылем волтыш… 

- Вот лачак саде «кульминацийыш» пурышо сӱрет нерген тачат тӱрлӧ легенде коштеш. Мый тидым пӱтынек документлан эҥертен чоҥенам. Тугеже чылажат илыш гыч налме манын каласаш негыз уло. Тудат мемнан гаяк айдеме лийын, тудланат мемнан гаяк куан-ойгым илен лекташ логалын. Утларак йӧсӧ лийме годым подылынат. А молан тидым ончыкташ огыл? Вет тӱҥжӧ тыште огыл, а тыгай пудыранчык годымат чын айдеме улмыжым умылена. Лач тыгодым ме тудын гражданский позицийжым раш ужына. Марий йылме верч шогымыжо, культурылан марий специалист-влакым ямдылыме нерген колянымыже... Адакшым изинекак киндылан акым палыше рвезе рестораныште нӧнчыкым арик-турик кышкылтмым чытен кертын мо?

Архив кагаз-влак пеҥгыдемдат: Йыван Кырлан Йошкар-Олаш  пӧртылмекыже, петырымашке логалме амалже ресторанысе пудыранчык эн тӱҥ лийын. Тидым чын ончыктымо годым гына тудын куатше, чонжо мемнан ончылно келгынрак, кумданрак рашемдалтеш.  Тидыжак мыланна шерге. Идеальнай айдеме илышыште уке. Лудшым, театрыш ончаш толшым от ондале. Чыным ойлыде, сай могыр гыч гына ончыкташ тыршыме дене илышын ямжым йомдарена, да сюжетысе интрига тӱсдымӧ, нужна лектеш ыле.

Чыла тидым  ум кычалше режиссёр-влак Алексей Ямаев ден Роман Алексеев ужын, шижын шуктеныт да лач тиде сӱретлан моткоч кугу тӱткышым ойыреныт. Йыван Кырлан рольжым модшо Рауль Гарифуллинат усталыкын у кӱкшытшым ончыктыш.  

Паша нерген мутланыме коклаште шке илыш нерген ойлаш эре мондалтеш. Ешвуй семын ала вашештет: сылнымут еш илышым вораҥдараш полша мо?

– «Йыван Кырла» пьесым возымо годым мыйын эн пеҥгыде эҥертышем Алевтина пелашем лийын. Кузе уке гын, вет тудо ынде ятыр ий М.Шкетан лӱмеш марий театрыште пашам ышта, тусо илышым кӧргӧ гычак ужеш, кажне спектакльым онча, тудын чоҥалтмыжым ужеш. Да тиде веле мо?! Спектакльым ямдылымаште чыланат полшеныт. Светлана ӱдырем театрын тӱҥ художникше Сергей Таныгин дене пырля йӱдшӧ-кечыже видеокомпозицийым чоҥеныт. Тыгай паша театрыште икымше гана ышталтын, шкешотан эксперимент лийын. Тымарте ты йӧным кучылтмо огыл. Вот мо оҥайже. Кеҥеж тӱҥалтыште телевизор дене ончышым: Москошко вес эл гыч гастроль дене кондымо ик спектакльыште тыгаяк йӧным кучылтмо нерген каласкалышт. Тидым театр искусствышто кӱкшын аклышт да тидын нерген пеш шуко ойлышт. Лектеш: режиссёр-влак Роман Алексеев ден Алексей Ямаев тиде йӧным кучылтмо дене нуным ончылтеныт. Моткоч оҥай: нунын  темлыме йӧнышт мемнан спектакльыште чылажат шыҥдаралтын. Чынак, мультимедийный экран пашанам утларак сӧрастарыш да тудым у, эшеат профессиональный кӱкшытыш нӧлтале. Видео сӱрет-влак действийыште улшо кумылым, чон шижмашым вияҥдаш, иктешлаш полшышт.

Игорь эргымат эреак воктенна лийын. Тудо компьютерым сайын палыше специалистлан шотлалтеш. Видеопроекторым, компьютер системын пашажым виктарен да тидлан вуйын шоген. Тыге ме кажне репетицийыште пырля лийынна. Лектеш тыге: сылнымут еш илышым вораҥдараш огыл, а ешем сылнымутым вораҥдараш полша. Ме чыланат ик шӱлыш дене шӱленна. А еш икоян гын, тиде пиал огыл мо?

- Кугу пашам вӱден шогыметлан мыят куанем. Тау чон почын ойлыметлан.

17 пургыж 2009





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1