Юрий Русанов:

Театр шочмо калыкын пӱрымашыжлан мутым куча…

М.Шкетан лӱмеш марий национальный театр тенийсе тургымышто 90 ияш лӱмгечыжым палемда. Тидын вашеш Зоя Глушкова тудын директоржо, Юрий Русанов дене вашлийын мутланен. Йодыш-влакым Юрий Русановын «Лышташ йӱр» (1994) книгасе почеламут корнылажлан эҥертен чоҥымо.

- Чонем ала шоҥгемынат?..: Марий театрлан – 90, а тыланда улыжат пелыже веле. Кузерак ты кок тӱрлӧ ийгот чоныштыда шолеш?

– Тыште тӧрлатыде огеш лий: мыланем пелыж деч шагалрак. Нылле икте. Театрлан – индешлу. Такшым, кажне айдеме «мыланем тынаре теме» манме дене чоныштыжо кугу куаным огеш шиж. Чон дене ме эре самырык, 18 ияш кодына. Айдеме кунар самырыкрак шкенжым шижеш – тунар сай.

А пашаче еш нерген ойлымо годым, кунар тудо кугурак, тунар шукырак поро паша, лектыш, сеҥымаш. Кодшо гана радио эфирыште колыштшо йолташ-влак азапланат: вот тунар ий ончыч тугай Салика ыле! Мый тиде йодышлан тыгерак вашмутым пуэм: кажне тукымын шке Саликаже, шке Эчукшо, шке «Ачийжат-авийжатше». Кажне ончышын - шке йӧратыме артистше. Айдеме сай шарнымаш дене кумылжым нӧлтен ила. Тунам тудо, очыни, самырыкрак, пиаланрак лийын. Садлан тудын Саликажат ту пиалан годсо пагытыште. Лач тиде театрын куатле вийже, артистын пагыт гочын чоным ырыктен кертше  усталыкше нерген ойла. Мый ӱшанем: тачысе ончышо-влакат Светлана Строганова, Роман Алексеев, Артём Асмаев да моло нергенат тыгак ойлаш тӱҥалыт. А молан тӱҥалеш веле? Да кызытак Маргарита Медикован, Иван Смирновын, Олег Кузьминыхын рольышт-влак нерген «Ну, модеш вет!» ман ойлат. Мыняр шуко чапле рольым нуно чоҥеныт? Тыгай артист-влакын модмышытым калык лӱмын ончаш коштеш.

- Пӱрымаш деч шылын, нигушкат от кай: Кунам ме айдемылан индешлу манына, тиде ик корно, ик ӱмыр, ик пӱрымаш. А кунам театрлан 90 – тиде индешлу тӱрлӧ корно, индешлу тӱрлӧ ӱмыр, индешлу тӱрлӧ пӱрымаш…

– Театр – илышын воштончышыжо, ойлена. Кажне пагытын ойыртемалтше сылнылыкше уло. Айдемын ӱмырыштыжӧ кум изи курым уло маныт … Мый шонем, театрынат тыгак: ме кызыт вийым, усталыкым поген шуктышо, моло калык-влакын театрышт дене тӧр пашам ыштен кертше труппа улына. Тунамак ме шке калыкын пӱрымашыжлан мутым кучена. Руш драматург Островскийын мутышым  шарналтыде ок лий: «Национальный театр – есть признак совершеннолетия наций, как академии, университеты, музеи. Иметь свой родной театр и гордиться им желает всякий народ, всякое племя, всякий язык…»

90 ияш айдеме – тиде шоҥгыеҥ, а 90 ияш театр вийвал пагытыште гына. Кажне тукым ондаксе тукым деч сайрак лияш тырша. Меат ончычсо уста артист-влакын, театр пашаеҥ-влакын шочыктымо йӱлаштым арален, моторештарен илаш тыршена. Пытартыш жапыште гына Илья Россыгиным, Павел Тойдемарым, Анастасия Тихоновам шарныктыше оҥам почынна.

Мый южгунам шонем: юмылан тау, мемнан артистна-влак москосо артист-влак семын шӱдыр дене черланыше огытыл. Молан кӧра артист кажне кечын театр сценышке лектеш? Оксалан кӧра? Пашадар кугужак огыл. Чап, маныда? Но чапым кӱсенышкӧ от пыште. Очыни, артистын чонжо ты пашам йӧрата да, оксам, чапым ончыде, шке усталыкшым тапта. Да шке йӧратымашыжым пырчын-пырчын ончаш толшо-влакын чоныштлан пайлен пуа.

-Кӧ улам мый? Кӱэмалтше курык?: Такшым театр шке кышкарыштыже илышнан чыла тӱрлӧ шӧрынжымат авалтен. Сылнылыкым, чыным, пӱртӱсыштӧ аралалтше иктӧрлыкым, арулыкым муаш полшымо дене пырля театр - кугу озанлык…

– Да, келшем. Мом гына огына ыштыл театрысе кугу озанлыкыште?!. Сцена йыр, илышым ончыкташ полшышо, тӱрлӧ цех-влак верланеныт: тушто ме ургена, декорацийым ямдылена, бутафор арверым ыштена, шке машина, гараж-влак улыт. Нуно чыланат сценылан пашам ыштат. Паша лектышнам ончаш толшо сцена гоч акла.

Мый коклан шонем: иктаж-кунам илен шуына мо ме тугай пагыт марте, кунам кузе оксам ыштен налаш, ситараш йодышым монден, ме творчество дене гына илаш тӱҥалына? Таче чыланат ужына: родо-тукым финн-угор театрлаште 50-60 % спектакль-влак рушла шындалтыт. Тыге тора огыл пӱтынекат рушла модмашке миен шуаш. А чылажат оксалан верчын. Тыге ме национальный театрым йомдарен кертынас.

Шочмо калыкна тӱҥ шотышто ялыште ила. Тугеже ме нунын деке миен шуаш оксам тӱлышаш улына. Тыге южгунамже ме театрысе моторлыкым пеш куштылгын йомдарена: ялысе клубышто театрысе декорацийым тичмашын нигузеат от келыштаре. Тугеже чыла моторлыкым ужаш, содыки калыкын театрышке толаш йӧнжӧ лийшаш.

- Коклан ыштен ончалме шотым, тыгайым от керт умылен: Историй лончыш ончалаш гын, могай еҥын илыш корныжо тендам утларак шоныкта, тургыжландара?

– Моло тыглай учреждений дене таҥастарымаште театрыште куатле (рушлаже: глыба) айдеме-влак пашам ыштеныт да ыштат. Сергей Григорьевич Чавайн, Яков Павлович Майоров-Шкетан гычак тӱҥалын. Тыглай илышыште нине глыба-влак ӧрмалгыше, вожылшо улыт. Кузе от шарналте тыште Вячеслав Абукаев-Эмгакым? Тудын тунар шуко уло ыле тӱрлӧ идейже, кумылжо… Ыштыме пашашт дене нунын кӧ улмышытм вигак ойлен мошташ ок лий. Сергей Николаев, Николай Арбан, Арсий Волков чумыр драматургийым кучен, куштен вияҥден иленыт. Ончалына артист-влакым: Анастасия Тихонова,  Иван Матвеев, Степан Кузьминых, Майя Романова, Илья Россыгин, Галина Иванова-Ямаева, Василий Горохов, Виктор Бурлаков. А тачысе йӧратыме артистна-влак: Маргарита Медикова, Иван Смирнов, Олег Кузьминых, Светлана Строганова. Адакшым ятырынже артист гына лийын огытыл, Тихонова депутат семын мер пашаште йӱлен, Василий Горохоув – Марий Элын калык писательже. Тыгак драматург-влакнат тӱрлӧ сферыште тыршеныт. Кызыт лӱмгече вашеш ме лӱмлӧ артист-влакын фото галлерейыштым ямдылена. Тек калыкна театрыш толмыж годым нуным шарналта.

Пуэн мошташ кӱлеш шомаклан акым: Театрын 90 ияш пӱрымашыже тачысе кечыш вӱда. Могайрак тудо?

– Мыланем южгунам тыге чучеш: культура нигунамат окса шотышто улан лийын огыл. Поян лиеш гын, ала тиде культурыжат огеш лий ыле. Лӱмгечым пайремлыме нерген Марий Элын президентше Леонид Маркелов 2 апрельыште пунчалым луктын. Тидын деч вара кугу план ышталтын. Мо тушто возалтын – чыла гаяк таче марте илышыш шыҥдарен толмо. Кеҥежым артист-влакна Пошкырт кундемышке гастроль дене коштын тольыч. Сентябрь тылзыште Москосо мийышна.  Кумыл лийын спектакль дене тушко лекташ, но кызыт але куатна ыш сите. Моско землячествын марийже-влак шокшын вашлийыч. Спесивцевын!!!! театрыштыже концерт программым ончыктышна.

А 29 ноябрьыште ме Медведево районысо Сенькан ялыште театрын шочмыж нерген шарныктыше стеллым почына. Тунам театр «Передвижной театр народа мари» ман лӱмдалтын. Икымше спектакль тыште ончыкталтын.

Адакшым театрна таче Марий Элыште улшо чыла театрым шочыктен. Станислав Константинов лӱмеш руш драма театр, Курчак театр (тунам «Петрушка» лӱман лийын), Эрик Сапаев лӱмеш музыкальный театр, Марий самырык театр… Мыняр икшывыже таче тудын уло?     

…Кажне ошкылышто уло чоным ишыше лондем: Калык чонышко те поэзий чонан лӱмлӧ журналист семын иледа. А озанлык паша шерым темен огыл?

– Мый шкемым ик ганат поэт улам манын омыл. Журналист… да лийынам. Мый Марий радиошто вич ий вияш эфирышкыже лектынам. Вич ий – тиде шагал огыл. Тиде эре уым кычалме, у верч чон дене йӱлымӧ пагыт лийын. Вич ий гыч мый трук умылышым: тетла каласаш нимом, да нимолан. Калык колыштеш, кумылын колыштеш, ала-мо дене келша, ала-мо шотышто ӱчаша. Но умбакыже нимогай вашталтыш уке.

- И Те вашталташ пижда? 

Мый тунам шканем иктым умыленам: ме марий-влак посна калык семын  але лийын шуын огынал. Российыште уло кок йодыш: ме илыш мучко кок йодыш негызеш илышнам чоҥаш толашена: кӧ титакан? да мом ыштыман? Тыге ме икымше йодышешак пижына да кокымшыж деке миенат огына шу.

А поэзий нерген… Очыни, поэт лийын шуман ыле. Тидлан жапем, шотем ыш сите, очыни. Вара кумылемжат пытыш. А озанлык паша шерым темыме нерген… Тиде йодышет «Илен шер темын огыл?» манме дене иктак. Айдеме йӧратыме паша дене илышаш.

Илыш – четлыкысе муро: режиссерда але самырык. Те сценысе пашаланат мутым кучеда?

– Режиссёр – самырык манме дене пешыжак ом келше. Те писатель-влак чыла луген пытаренда. Кудло ияш айдеме тендан самырык писатель улеш. Да, чонжо дене тудо самырык, но… акым пуэн ойлымо годым ийготшат раш лийшаш дыр.

Марий театр историйыште режиссёр-влак эре самырык лийыныт. Кумло-кумло вич ийготан толыныт режисёрлан Сергей Иванов, Василий Пектеев, Олег Иркабаев. Тидын дене ме кугешнен кертына. Тыгаяк таче улеш Роман Алексеев. Самырык деч ӧрмӧ огеш кӱл. Усталыкын ийготшо укес.

Адакшым весымат мондыман огыл. Мемнан уло филиална. Тылеч посна мемнан сценыште пашам ыштат режиссёр-влак Алексей Ямаев, Олег Иркабаев. Налза Алексейын «Эрта ӱмырем, кодеш кумылемжым», але Олег Геннадьевичын Шекспирын пьесыж почеш шындыме «Кожла кокласе омыжым». Кодшо ийын лукмо «Ачийжат-авийжат» у сыным нале. Нунын пашам ыштен моштымыштым ончен, Валентин Колумб Альберт Степановлан возымо семын кычкыралме шуэш: «Кӧранем!» Кӧрнет усталыыштлан, чолгалыкыштлан. Так огыл дыр премий дене палемдалте. Кызыт тудым кугыжаныш премийлан темлыме. Режиссёрын пашаж нерген ойлымо годым эре шарныман: артист-влак йоча гай пушкыдо кумылан улыт…

- Тугеже тый нунылан ача гай улат?..

- Уке. Мый директор улам.

- Чонетым рӱпшен, кӧ малта?: Театрым вуйлатыме пашаште Те молан утларак эҥертеда: администраций кышкарын вийжылан, артист, режиссёр-влакын кумылыштлан але пелашын шыве-шыве ойжылан?

– Мый эн ончычак коллективный договорлан эҥертем. Администраций вий деч поснат пашам виктарен колташ ок лий. Пелашын шыве-шыве ойжо нерген… Мый тыгай айдеме радамыште улам, кудыжо «Йӧра» манеш да шкенжынымак ышта.

Театрыште таче уло шонен моштышо рӱдӧ. Рушлаже «Мозговой центр» манына мо? Улыт тӱҥ режиссёр-влак, алмаштыш-влак, тӱҥ инженер, тӱҥ художник… Нунылан чыла шотыштат ӱшанем, нунылан эҥертем. Молан манаш гын, нуно чон дене йӱлен, тӱрлӧ идейым илышыш шыҥдарат. Кажныжын темлымашыже кӱлешан. Теве компьютер программист Алевтина Соловьевам ончалза. Кеч-могай йодыш дене тудын деке савырне: чыла пала, чыла мошта…Ӧрын, кугешнен ончыде от керт тыгай пашаеҥым.

Темлыме идей-влак изи огыл оксам йодыт. Творческий паша вет шукыж годым экспромт дене вияҥеш. Кычалын, тӧчен чылажат шочеш. Тыгак лие лӱмгечылан пӧлеклалтше фестиваль дене. Але айста шарналтена Вячеслав Абукаевым. Тудо кеч-кунамат ойым пуэн моштен. Тудын годым ме палемденна ыле: идалыклан ныл тӱрлӧ постановкым лукташ: классикым, комерческийым, икшыве-влаклан, артистын мастарлыкшым кушташ полшышо спектакльым. Тиде йӱла деч ме тачат ынена кораҥ. Пеҥгыдын илышыш шыҥдараш тыршена. Кодшо тургымышто лукмо пашанам «Йыван Кырлам», «Кок почан янлыкым» тӱрлӧ семын аклышт, но нуно илышын тачысе кечыж дене чак кылдалтыныт.     

-Мом сӧра мыланна у курым?: А шочмо калыкнам ончыкыжым могай у паша дене куандареда?

- У спектакль дене куандараш шонена. Роман Алексеев Николай Арбанын пьесыж почеш «Кеҥеж йӱд» спектакльым ямдыла. Алексей Ямаев «Кай, кай Йыванлан» пьесылан пижын. Кугу сарыште Сеҥымашын 60-шо идалыкше вашеш Владимир Гуркинын «Мый садак пӧртылам» пьесыжым марла шындаш шонена.

Таче, юмылан тау, спонсор-влакна мыланна кумылын полшат. Театр окса парым деч посна шке пашажым ышта. «Плес» фирмын вуйлатышыже, депутат Вячеслав Воронцов кок ий почела артист-влаклан 100, 150 тӱжемаш премийым увертарен. Тиде артистна-влакым  кумылаҥдыше суап паша, шонена.

Коклаште шкежат мучаш марте ом ӱшане гынат, мый эре ойлем: чыла сай лиеш! Иктым шарныман: кунам Осал толеш, Порыжат воктенжак лийшаш. Тыштак, пеленак, сайынракын, тӱткынракын ончалаш гына кӱлеш. Нуно посна-посна огыт кошт, посна-посна огыт иле. Ош ден шемым гына ужмым чарныман. Шонанпыл шым тӱсан гын, илышат тӱрлӧ шӧрынан. Тудым кок тӱс дене гына аклаш ок лий. Кажне удаште сайым ужын моштыман.

- Тау волгыдо кумылан вашмутлан.

Юрий Русанов Морко район Нурӱмбал ялеш 1968 ийыште шочын. Шочмо калыкна тудым тӱҥалтышыште газет да журналлаште савыкталтше почеламутлаж дене пален налын. Марий кугыжаныш университетым тунем пытарымеке, уста журналист семын чапланен. «Пӱрымашлан почешмут», «Вошт-ончыш» передачыже-влак Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш да Кастрен ушемысе премий-влак дене палемдалтыныт. 2002 ий гыч театр искусствым вуйлатыме пашашке куснен. 2007 ий гыч – М.Шкетан лӱмеш национальный театрын директоржо. 

«Ончыко», 4 №, 2009

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1