Виталий Дмитриев-Ози:

Чыла оҥайжат – илышыште…

Писатель Виталий Дмитриев-Ози  Татарстан Республикысе Улисьялеш шорыкйол тылзын нылымше кечынже 1949 ийыште шочын. Тетюш педучилище деч вара (1969), туныктышылан пашам ыштышылак,  Марий кугыжаныш университетын экономика факультетыштыже шинчымашым поген. 1981 ий гыч Шернур район газет редакцийыш толын, 1990-1997 ийлаште редакторын пашажым шуктен. 1998-2001 ийлаште «Земледелец» тӱшка паян озанлыкым вуйлатен. Кызыт писатель-профессионал семын пашам ыштен ила.

«Локама вондер» (1991), Локама пеледыш»(1997), «Локамаште – мӱкш»(1999) книга-влакын, «Чер» трагикомедийын (2003) авторжо. «Марий Элын» лудшыжо-влак лӱм дене шокшын саламлен, писатель дене мутым вашталтышна.   

Шочмо кече илыш-корным шарналташ кумылым луктеш?

– Луктеш. Поснак, кунам илыш шугынь тыйым иканаште кудло гана пера. Тыгай кечын илыш тыгат-тугат шарналтеш. Ик почеламутыштем возенам ыле: шеҥгек ончалаш жап кӱшта. Тыгак ончылно мо лийшашым от пале, а лийын эртыше – эре уш-чон ончылнет. Илыш-корнетым шергалат да шоналтет: эх, тунамет тыге ыштыман ыле! Но кушеч эртенат, тушто кышажат кодын огыл… А такшым тора корным эртыме, кумда Российын шуко верлашкыже лектын коштмо, ужмо, колмо, таҥастарыме, шонкалыме. Садлан ушеш лодылалтшыжат, чонеш лакемалтшыжат ятыр.

Таче Те кузерак иледа, могайрак пашам ыштеда?

– Илалтеш, чыталтеш. Паша верем – «Ончыко» журналын ӧрдыжсӧ сотрудникше.

Те сылнымутын могай жанрыштыже утларак пашам ышташ йӧратеда?

– Тӱҥалынам моло семынак почеламут гыч, но кызыт нуным поэзий радамыш ом пурто: поэзий – вес кӱкшыт лийшаш. Варарак басньылан пижым. Ужынам: марий сылнымутышто ты жанрысе персонаж-влак икте-весышт ончылно моктанымышт да койдарымышт дечын огыт торло, мутык вашкылым гына содомлат. Тышеч мыскараш куснышым. Ятыр пародийым, койдарчыкым, анекдотым, изирак мыскара ойлымаш-влакым ыштен-возен келыштарыме. Иктаж ныл-вич книгалан ситыше уло, но кызытеш нуным савыкташ йӧнжӧ уке, манашат лиеш. Пьесе жанрыштат мыскарам кучылтам. Кугу куан ден поэзийыште гына пашам ыштем, молыжо – ты сӧрал оралтым чоҥымаште воктен улшо, кӱлешан кудо-вече-влак. Але – поэзий тулым олташ йӧршӧ шанчаш ора. Нуно сылнымутым йӧратымын саскаже улыт.

Шуко шойлӱман айдемылан илаш каньыле мо?

– Мый шуко возем, шуко савыкташ пуэм, эшеже тӱрлӧ жанран произведений-влакым. Чыла вере шке фамилиетым гына лудын, чон дене черланаш лиеш. Садлан мыйын шойлӱмем шуко. Фамилием дене лудшемын шержым ынем теме. Тек лучо произведением тӱткынрак ончалеш. Ты шотышто мый каньылын, ласкан илем.

Пытартыш жапыште чапле поэме-влакым печатлышна. Тиде Тендан чон ойгыда але…

Мутӱзгар – авторын шӱм-чон йочаже. Садлан, чын, тиде – чон ойго. Тудо чоныштем шолын, кӱын шуын гын, лудшылан темлем. Кӱчымым кӧн тамлымыже шуэш, поснак сылнымут «мелнам»?

Луктын пышытмек веле ужатыс, могайрак тудо? А кузе кӱэшталтын – автор гына пала. Теве «Лӱйэм» поэмым налаш. «Шортмо муро» ужашым эше Сергей Чавайнын курымаш юбилейже годымак возаш тӱҥалме. Тылеч вара коло ий эртен. Мый эре вученам: иктаж-кӧ Сергей Чавайн нерген поэмым шочыкта мо? Олыкмарий кокла гыч, манам. Тунам 100 ий теммыж лӱмеш Геннадий Матюковский серен ыле. Мый шоненам: теве-теве чолган мутайыше моркинец-влак гыч кӧжӧ-гынат икымше классикна нерген «коман мелнам кӱэштеш».  Но уке: кугешныме кумылым луктын кертше мастарлык таптымым оҥым кырыме дене от таҥастаре! А койдарыме шомакым пелешташ огыт аптране: чыла тиде палыме, вараш кодын возалтше произведений… Тиде «Азыр» да «Кепшыл» поэме-влак нерген. Но чыла тидым паледа гын, эржым-водыжым ужыда гын, молан вара шкеже тидын нерген огыда возо?

Кузе чон ок ойгане, кунам ужат: айдеме кокласе вашкыл вичкыжемеш, лушка, кылма… Коклазе чонан койыш озалана – родо-влак коклаштат! Ты негызеш шочын «Нимо» поэме. Тимофей Петухов кыдалаш акан поэт огыл. Тудын поэзийже южо возышын мутарверже деч ятырлан кӱшнӧ. Тиде – поэзийже нерген ойлаш гын. Илышыже тудым палыше-влакын шинчаончылнак эртыш. Южо возышо шке повестьыштыжат тудым койдарен ончыктыш. Чын, мемнан дене йӱыт, шукын тептерле илышым чоҥен огыт мошто – но амалде огыл.

Южыжо йодеш: можо вара поэмыштет «Нимо»? Тӱткын лудын отыл, манам, возымыс: «Пиал тӱтыра гае… Шула, да ужат: тудо йӧршын нимо». Но пиал гына огыл «нимо» улеш, поэмыште айдемат – нимо.

Таче эше мо Тендам утларак тургыжландара?

– Илышым тӱткын эскерен шогет гын, шуко мо чоным туржеш. Эн ончыч, илыш шкежак ӧрыктара. Мемнан вуйлатышына-влак калыкым цивилизованно  ашнен огыт мошто – тидлан нуно «кӱын» шуын огытыл. Нуно трибун гыч пеш чын ойлат – ямдылыме докладым… А калык пала, кузе нуно кучемыш толыт. Садлан мутыштлан, кеч тудо эн чын лийже, огыт ӱшане. Мыняр гана кугунак ондалалтна? Оҥай огыл мо: коррупций ваштареш кучедалаш чиновник-влаклан ӱшаныме. Меже паленас: нуно шкешт верч гына тыршат.

Весе. Марий але тудын йылмыже. Тыште эн тӱҥжӧ – йылмым илыш йогынлан вараш кодде келыштарыман. Тӱрлӧ специализацийлаште марла терминологий шагал ышалтеш. Ужыдас кусарыдыме мут-влакым. Саламлаш кодеш йылме комиссийым: тудо кызыт сайынак тарванылаш тӱҥалын.

Кызыт калык-влак шке ыҥыштым (национальный идейым) кычалыт: тыш лупшалтыт, туш савырнат, девизым лончылат. Но тыште нимом кычалшаш уке. Калыкын ыҥже – тудын шочмо йылмыже! Садлан эн виян, ончык ужын моштышо политиклан шочмо шочшыжым шочмо йылмеш вӱдылын рӱпшышӧ… марий ватым шотлыман! Тачысе лидерна-влак мемнам пундаш марте огыт ӱшандаре.

Мутер. Тудо огеш вияҥ манаш огеш лий, вияҥеш. Но чыржат ятырак. Тыште тӱрлӧ кычкыркалыше-влакым колыштман огыл. Ме вет ужына: эн шагал палыше эн чот шурга – мыйже чем пырлоч! Южгунамже академикымат нимоэш огыт шотло.

Эше ик йодыш тӱвыргаш тӱҥалын: тиде субкультур. Марлаже кузе манаш гын: субтӱвыра? Шойтӱвыра? Кокымшыжо лишкырак чай. Тӱвыра мутшат шыҥа чучеш. Шыҥа, ӱвыра огыл – шыҥдаралтеш. Но – ӱшанлын огыл. Мый шкеже культур мутым сынйӱла ман темлем.  

Мо тугай субкультурыже?  Тиде – моло калыкын сынйӱла ужашыжым кӱсынлен, шке калыклан темлымаш. Поснак шуко мут-влак кусаралтыт. Южыжо тыгак ойла: шкенан тептерна уке гын! Мый тидланат тореш омыл, но кажне атынат тӱржӧ уло. Тӱргоч темаш ок лий! Тунамак шкенаным чолганрак кусарыман.

Марий мутерыш шке надыремат пыштынем. Теве реклама мут. Реклама – темлак. Але: терминология – палыкой; пример – тӧрал; взятка – налдыш, коррупций – пуналтмаш: пу+нал гыч (пуэн-налын пуналтыт).

…Тугеже вате-марий кылат, лектеш – коррупций? А тыгак тудо, садет эн ончычсо пуналтмаш, садлан тӱня мучко коррупций шарлен. Коррупцийжым ала пуналтыш  манаш?

Те шинчавӱд дене воштылыда але воштылын шортыда?

– Воштылын ом шорт. Мый нуным ойырем. Посна илен эртарем. Лийын тыгае – ик гана шинчавӱд лекмешкак воштылынам. Ик йӱшӧ марий кӱжгӧ пелашыжым кидышкыже налаш толаша, ватыже кычкыркала: «Илыш мучко нумалаш сӧренат!» Нӧлтале вет мариет ватыжым, но йолжо лыдыргыш. Ӱмбакше сӱмырлышӧ ватыже мыскыньын йолжым тодылын.

Тачысе сылнымутышто тыланда мо куанже, мо ойгыжо?..

– Куандара – шагал огыл возышо кумыл нӧлтын пашам ышта. Сылнымут кумдыкым лопкаҥда – нӧлталалташ, «куржаш» вер кугурак лиеш. Финн-угор тӱнясе калык-влакын сылнымутышт чакемеш, тидат куандара. «Марий Эл Радио» калык чоным  лӱҥгыкта, но диктор-влакын, южыштын, йылмышт пуналтеш, мутерышт мутык – тиде кумшо экшык. Жап гыч тӧрланат.

Ойгандара – возышым аклен моштыдымаш. Теве Арсак кугу чочой ийготыш шуо. Пуышт – кагазым. Маныт: чыла кӱкшытыштӧ чапкагазым налын шуктышылан гына премийым да лӱмым пуат. Кӧ гын тыште эн ончыч «Эврикам» кычкыралын, но, точно, Эврик (Э.В.Анисимов) огыл. Вет эше мом ойлатше: возышо-шамыч культур, тӱвыра, сынйӱла пашаеҥ-шамыч дене( кагаз налме шотышто) тӧр лийшаш улыт! Рушла каласаш – Приехали, дальше ехать некуда! Туге гын культурный-влакат званийым налашлан тек я ик романым, я кок повестьым, я кум-ныл поэмым возат. Тӧр гын, тӧр лийман, туге огыл мо?

Марий вате манмыла, шонет-шонет да, нимолан ӧрат да – шуйнен возын… каналтет! Арсакланак теве званийым налашлан иктаж кум ийым вучыман – ик наградым налмеке. Тиде – 73 ийжылан, вич–лу ий гыч – «калык» лӱм: таза да кужу ӱмыран лий, Алексей Александрович!

Моло нерген ойлаш кумыл ыш код. Тиде чыла – ПУ-н (Писатель ушемын) экшыкше: тудын нерген эше возаш тӱҥалыт, шонем.

Но вет эше тыгайымат ужына: верысе-влаклан бюрократический черет уло гын, мутлан, Москосо чиновниклан «тошкалтышым» эртыдегычак орденым, республикынан эн кугу суапдаржым, налаш пиалан лийын кертеш.

«Марий Элын» лудшыжо-влаклан ик анекдотым пӧлеклаш темлена.

– 2006 ийыште рӱдӧ эн «чын» изданий мыскара конкурсым эртарыш. Мый тушко ятыр воштылчыкем колтенам ыле. Тыгайракым:  

Йӱшӧ – бюджетын пырчыже.

Изи пенсий – кужу илыш.

Анекдотшо тыгайрак:

Кок тутынышо пӧръеҥ ойла:

Т-тый п-палет к-кӧ т-туг-гай  П?

Весыже манеш:

П-п – резидент.

ТС-с! – парняжым умшажлан тореш ышта икымшет, - кушеч п-палет? М-мог-гай р-раз-вед-к-кын?

Но «чын» газетет нуным ыш савыкте – вес семын кучылто.  

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1