Михаил Васютин:

  Пӱртӱсыштӧ шке калык вожым шиждыме

   айдеме уке…

Вӱдшор тылзын 19-21 кечылаштыже (2012)Йошкар-Олаште черетан IX Марий калык погын чумырга. Шеҥгелан кодшо ныл ий жапым иктешлен, ончыкылык корным рашемдаш тӱҥалеш. Тидын да моло йодыш нерген Марий Эл Правительство председательын алмаштышыже, Марий Эл культура, печать да национальность паша шотышто министр, погыным эртарыме шотышто коммиссийым вуйлатыше М.З.Васютин дене журналист З.Глушкова мутланен. 

- Пагалыме Михаил Зиновьевич! Тыланда кугыжаныш да мер еҥ семын шочмо калык верч мутым кучен илаш пӱралтын. Нумалтыш куштылго огыл, очыни? 

- Илыш писын вияҥеш. Тачысе кечым ончалаш гын, кугу Сандалыкыштына мер калыкын уш-акылже, шонымыжо писын вашталтеш. Ондак утларакшым кугыжаныш кучемын кышкарже гоч илышым вашталташ тыршыме гын, кызыт мер калык ден кугыжаныш кучем иктӧр ошкылым ыштат.

Чӱчкыдынак калыкыште ойым пуышо-влак лектыт. Икте ойла: тыге ышташ кӱлеш, весе – туге… А кумшо йодеш: тыйын могай прават уло 700 тӱжеман калык лӱм дене ойлаш? Кажне гана тыге вашештем: ты илыш кышкарым, илыш йӧным ме шонен луктын огынал. Тыге историй, мер калыкын илышыже вияҥын: эре ала-кӧ икте моло-влакын ӱшанжым кучен ила, тудым илышыш шыҥдараш йӧным кычалеш. Вес йӧным, пашам ыштыме радамым калык эше шонен луктын огыл.

Мый ынде латвич ий калык-влак кокласе пашам виктарыше министерствыште улам. Мер пашашке вуйлатыме паша дене пырля толынам. Кугыжаныш пашаеҥ семын мер йодышын кӱлешлыкшым умыленам. А кунам Курык марий землячество мыланем мер толкыным вуйлаташ ӱшаныш, тунам мый шижым: (тек тиде кӱкшӧ мут семын ок йоҥго) шке шочмо мландетын патриотшо улат. Калык нерген чон кӧргӧ гыч лекше тургыжланымаш шочмо мландым, калыкым шижме дене  пырля толын. Кунам мием туан мландыш - южшат яндаррак, кечыжат волгыдырак... Изи  гына Курык марий кундем XXI курым марте илен шуын гын, ончыкыжымат мурыжо йоҥгыжо, куштымашыже лийже, лийже шке сынан вургемже, йӱлаже, тӱвыраже. Мо оҥайже: ӧрдыжъеҥ ты поянлыкым ужын ӧрын куана, а кӧ тыште ила, мура, кушта, марла мутлана, тудо ты поянлык нерген ок шоно. Тудо нурышто, фермыште але эше вес вере тырша. Шочмо йылмым, йӱлам, тӱвырам аралыме пашам ме, интеллигенций, шуктышаш улына. Ме, интеллигенций,  нурышто, фермыште але эше вес вере тыршыше айдемын чон поянлыкшым улаҥдышаш, марий улмыж дене кугешныме кумылым ылыжтышаш улына. Илышыште эре тыге лийын.  ™шанем, тыгак лиеш.

- Калык погын нерген газет ден Интернет лаштыклаште мутланымаш тарванен. Кучем айдеме семын погыным Те кузе акледа?

- Интернетыште Марий погын нерген шуко мутланат. Тӱрлӧ шонымаш сералтеш. Улыт туныкташ тӧчышыжат. Законлан келшышын регистраций кӱлеш, маныт. Ала-мом уым темлат гын, сай ыле. Шке ушна ок сите мо? Мый пеҥгыдын ӱшанем: регистрироватлымеке, нуно каласат: погын нерген закон уке. Ме закон полшымо да тыгак законлан ваштарешлыдыме ешартыш йӧн дене пашанам ворандарена  - тидыже шергакан огыл мо? Погынын пашажым пайдалылык могырым шонен чоҥена. Тиде - икымше.

Весе: закон мыланна чумыргаш ок чаре. Тугеже чыла йӧн уло погыным эртараш. Садлан погыным чумырашак кӱлеш. Тиде -  мемнан калык поянлыкна. Налза Российысе область-влакым. Тушто илыше-влак чот шот дене мемнан деч ятырлан утларак улыт, но тыгай йӧным огыт кучылт.  Мусульман тӱням Курултай ушен шога. Татар, пошкырт-влакын тӱнямбал конгрессышт уло, коми, одо калык-влакын шке  погынышт уло, а молан марийын погынжо лийшаш огыл?.. Молан ме тыгай йӧн деч кораҥшаш улына? Да, погынышто йӱклымӧ ятыр пашаже темлыме шотан, но тиде уда мо? Молан мер толкынын шонымыжым, пашажым приказ, указ кышкарыш пурташ тыршаш? Тидын дене шканна шке ваштарешленас. Мер толкынын регистрацийже уло але уке йодыш пашам ворандарыме йӧн уло але уке нерген гына ойла. Таче Марий национальный конгресс, «У вий» регистрациян улыт, нуно проект-влакым серат, грантым налыт, кучем дене кылышт пеҥгыде. Кеч-кӧ кеч-мом ойла гынат, Калык погын - тиде кажне калыкын кӱшыл собранийже.

Ме таче мер толкынышто тыршыше чолга еҥ-влакым ныл ийлан ик гана чумыраш кӱлмӧ нерген ойлена. Кӧ тугай делегат? Мутлан, марий йылмым тунемше, сайын палыше американец але француз погынын делегатше лийын кертеш мо? Тидын нерген тӱнямбалнат каҥашат. Мер толкынышто улыт тыгай еҥ-влак, кудышт шочмо йылмын ик мутшымат огыт пале. Тунамак тугай чолгалыкым ончыктат: чылаштым туныктат, ойым пуат... Ом ӱшане мый нунылан! Тыгай-влакын йылмышт веле уло, пашашт уке. Нуно мер толкынышто пижын коднешт. Тыгай-влак кугу йодышым тарватыме годым шуко удам ыштат.

Погыныш сайлалтыт калыкын шкешамжым аралыше еҥ-влак. Нуно марий шӱлышым шке чоныштышт ашнат. Тиде - пеш вичкыж умылымаш. Ончалза Пеледыш айом. Чыла пашам коден, калык пайремыш лектеш. Тыге марий айдеме марий шӱлышыжым ончыкта. Моло кечынже тудо шке пашажам ышта, ешым онча… Лачак калык пайремыште ты шӱлыш (мый тудым вес семынже этносын кодшо манам) чон гыч чоныш, тукым гыч тукымыш кусна огыл мо? Ончалза татар пошкудо-влакын Сабантуйыштым. Пайремын кодшым нуно ЮНЕСКО-н комиссийже ончылно пеҥгыдемден кертыныт. ЮНЕСКО Сабантуйым тӱнямбалсе чон поянлык пайрем семын аклен. Ме Сӱремын йӱлажым арален, калыкыште чапландарен кертын огынал. Мемнан семынак мордва-влак йомын-йомын тӧчат. Кугу Сортам ыштат, вич тӱжем калыкым погат... Да, мом нуным ойлаш?.. Ме калык кумылым иктеш чумырышо Пеледыш пайремымат шот дене арален ышна мошто.  Кодшо курымын 90-шо ийлаштыже, нацийын романтизм шӱлышыжӧ шочмо годым, кугу йоҥылышым ыштышна: мый, Никандр Попов, Василий Пектеев да эше вес марий-влак. Тунам Пеледыш пайремлан Пӱнчер отышто кок кумда аланым ойырымо ыле. Вич вере калык йӱла, спорт модыш, концерт эртаралтын. Оласе завод-влак: ММЗ, ЗПП - сценым сӧрастараш полшеныт. Оласе администраций кажне шошым ты верым эрыктен, модывуйым  кораҥдыл, мландым тӧремден. Марий-влак, йочашт, йолташышт, родышт дене тышке толын, вондер воктен верланен, ваш-ваш сийлен, мурен куштеныт. Идеальный сӱрет лийын. Кызытат ты шотышто чон коршта. А тунам йодыш-влак шочыныт: «Молан марий калык отышто шылын коштшаш? Молан пайрем рӱдӧ площадьыште огыл?»  Тыге Пеледыш пайремым Пӱнчер ото гыч Йошкар-Олашке кусарышна. Икымше ийынак пайрем шке сынжым пӱтынек йомдарыш. Шокшо игечылан кӧра калык писын шаланыш. Тылеч вара паркыш кусарышна. Иктым вияндаш тӧчена, весым... Юмылан тау, пытартыш ныл ий жапыште Мер Каҥашын, чумыр калыкын тыршымышт дене Пеледыш пайрем у кӱкшытым налын: Йошкар-Олашке пӱтынь Россий гыч родына-влак толыт, республикысе моло калык-влакат тышке ушнат. Йошкар-Ола урем дене эртен, рӱдӧ площадьыште, оласе паркыште мурен-куштен, марий улмо кумылыштым ончыктат. Таче Пеледыш пайрем - пӱтынь марий нацийын йывыртыме кечыже. Вот тыгай виян пайреметым угыч Пӱнчер отышкет пӧртылташ ыле.

- VIII погын гражданский обществым чоҥымо йодышым тарватен ыле. Ты шотышто ончык ошкыл могайрак?

- Моло калык-влак дене таҥастараш гын, марий илыш «гражданский общество» манме умылымаш дене утларак авалтын. Таче верласе марий-влак конференцийыш чумыргат. Кажне арнян вуйвер погына, пленум-влак эртат. Тидыже гражданский общество нерген ойла огыл мо? Мер пашашке еҥ-влак кугыжанышын темлымыже, йодмыжо але кӱштымыж почеш огыт тол. Мер паша - тиде чон йодмо паша.

Налза Киров областьым. Тыште мер паша нерген умылымаш йылт вестӱрлӧ. Тыште калык погын уке. Тысе кучем еҥ-влак марий йодышым ончымо годымат мемнам ятыр жап умылен кертын огытыл. Молан кӱлеш, ну ила калык и йӧра, маныныт. Но мемнан чон йодеш чумыргаш, пырля мураш-кушташ, марла кутыраш, умылтаренна ме. Тыге Вятский Полянысе марий-влак иктеш ушнышт.

Ик йӧндымылыкна уло: ме, марий-влак, экономика могырым чолга огынал. Ушна шагал але шотна уке?  Ментальностьна тыгай, толмо корнына, историйна тыгай лийын. Ме торгайыше калык лийын огынал, но ме шке мланде верч, йӱлана верч эре чолган шогенна.  Тидым ме, марий-влак, раш умылена, шижына. Вес калык гыч лекше тидым ок умыло.  Ты шотышто мордва калык виянрак улеш. Молан? Нур пашам пытарымеке, нуно уло ялге ужалыме пашалан пижыныт.

Ме изи чотан калык улына. Мемнан гражданский вийна, уш-акылна утларак йылмым перегымашке, йӱлам кучымашке, тӱвырам вияҥдымашке виктаралтын. Садланак мер толкын-влак тӱҥ шотышто гуманитарий кумдыкышто тыршат. Вич-шым тӱрлӧ мер ушем таче пашам ышта. Ала таче жап шуын марий интеллигенцийлан посна чумыргаш? Пожалуйста.

- Погын роскотым Марий Эл Правительство  тимашнек шке ӱмбакыже налеш?

- Кугыжаныш  Марий погынлан чыла йӧным ышташ кумылан. Марий Эл Республикын вуйлатышыже Леонид Игоревич Маркеловын пунчалже почеш  окса лӱмын ойыралтеш. Толшо-влакым оза семын пукшыман-йӱктыман, малтыман, нуныллан культура программым ямдылыман. Кугезе мландыште делегат-влак марий шӱлышым шижын, эн сайжым ужын кайышт манын, чылажат ышталтеш. Мо уло таче калыкнан - чыла тидым ончыктыман. Тидым кугыжаныш пӱтынек шке ӱмбакыже налеш, окса шотым таче раш ойлаш кӱлешлан ом шотло. Ондаксе погын роскотат кугу лийын. Таче чылажат шергештын, садлан тиде – пеш кугу роскот.  

- Марий тӱняна пытартыш ийлаште ятырлан кумдаҥын. Москожат, Санкт-Петербургшат, Тора Эрвелжат марий шӱлышан. Политик семын, шочмо калыкын толкын семын шарлен кайымыжым Те кузе ончеда? 

- Калык шаланыме шотышто тӱрлӧ амал лийын. Шукыж годым тиде элын вияҥмыж дене кылдалтын. Эртыше ийлаштат тыгак лийын: паша, капитал эрыкан вераҥдалтыт. Таче айдемым икте гына куча: тыште але тушто тудо шкенжым сайын шижеш мо? Сайын шижеш - кая да пашам ышта. Интернет полшымо дене марла мутлана. Кажне айдемын уло шкенжын гына чон кӧргыжӧ. Тиде кӧргӧ чон калыкын, кугезе-влакын вожышт дене кылдалтын. Тидым мый шонен луктын омыл, шымлызе, философ-влак шукертак тыге каласеныт: пӱртӱсыштӧ уке тыгай айдеме, кудо шке калык вожшым шижде ила. Садлан таче калыкын шаланымыже - кугу ойго огыл. Шочмо калык шӱлышым кеч-куштат аралаш лиеш. Код манмет шке пашажым ышта. Тиде кодым аралаш мыланна полшыман.

Калык шӱлышым аралаш Марий калык погын полша. Арам огыл шке жапыштыже «Марий-влак, ушныза!» ӱжмаш шочын. Тыгай ӱжмашым шочыкташ кӱлын негыз. Негыз – тиде ме улына, Марий Элыште илыше-влак.  Мемнан акрет годсо кугезе мландына уло - тиде эн кугу пиал. Мемнан деч ятырлан шуко чотан калык-влак ты шотышто пиалдыме улыт. Турк, осетин, курд да молыжат  мланде мучко тышке да тушко лупшалтыт, сарым тарватат.

Мый калыкланна лӱдыкшӧ уке ом ман. Глобализаций йогыныш логалше улына, туныктымаште, тӱвырам аралымаште ситыдымаш уло. Но мыланна лӱмын удам нигӧ ок ыште. Посна ситыдымашым посна айдемын пашаже шочыкта. Руш калык шке руш улмыжым йомдараш тӱҥалеш гын, мыланна, марий-влаклан, утларак кугу эҥгек лиеш. Теве мыйын Курык марий кундемыш ончалза: тушто руш-влак йӧршеш шагалын кодыныт. Шоҥгыеҥ-влак ойлат шке икшывыштлан: тунемза марий-влак дечын… Таче мыланна калык шагалемме лӱдыкшым тӧрлаш нигӧат ок чаре. Пытартыш лу ий жапыште ты шотышто ятыр сай паша ышталтын.

- Эртыше VIII погын Мер Каҥашым вуйлаташ марий ӱдырамашлан, Лариса Николаевна Яковлевалан, ӱшанен. Политикыште ма мер илышыште куктежан йодышым эре ӱдырамашлан кучыктымо гай чучеш. Ты ӱшанда шукталтын?

- Да, шукталтын. Но тыште пӧръеҥ але ӱдырамаш манын ончыман огыл, очыни. Пашам сайын виктарен колтымыжо, креативный тӱҥалтышан улмыжо лектышым конденыт. Айдеме шке жапшым, вийжым чаманыде пашам ыштен. Шуко у йӧным мумо, илышыш шыҥдарыме.

Иктым мондыман огыл: Лариса Николаевна пелен Мер Каҥашын чолга пӧръеҥже-влак лийыныт. Тӱҥ онаеҥ Александр Таныгинын темлымыж дене  Лариса Николаевна воктен Кугырак семын Марий Эл Кугыжаныш Погын вуйлатышын алмаштышыже, депутат Анатолий Николаевич Иванов шоген. Мый тиде айдеме дене коло ий утла пашам ыштем. Тудо тале кӧргӧ куатан, марий шӱлышан, уста марий. Марий шӱлышыжӧ пеш пеҥгыде. Тыгай айдеме-влак мер пашаште шукын улыт. Нуным аклен моштыман.  

"Марий Эл", 17 март 2012

 

 

 

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1