Тамара Молотова:

Унчо вате, улат мо тый Юмынӱдыр?

Идалык мучаште тӱнямбалсе газет ден информаций сайт-влак Финляндийыште «Ош Юмын ӱдыржӧ-влак: марий ӱдырамаш модернизаций корнышто» книга лекме нерген увертарышт. Этнограф Ильдико Лехтиненын вуйлатыме шымлымаш негызеш шочшо у савыктыш Морко район Унчо ялысе марий ватын илышыж нерген каласкала. Могайрак тудын паша кечыже, арулыкым кучымо йӧнжӧ, пашажым куштылемдыше йӧн-влак улыт мо, кузерак ешыште тудым аклат, кӧргӧ чонжо мо дене ила, могай йӱла да культур поянлыклан кумал ила, мер калыкыште, кучемыште верже, пӧръеҥ дене кылже могайрак? Нине йодышлан вашмутым муаш лиеш тиде книгаште. Марий Эл гыч ты проектым илышыш шыҥдараш историй наука кандидат Тамара Молотова полшен.  Таче тудо мемнан унана.

Тамара Лаврентьевна, кузерак шымлыме паша илышыш шыҥдаралтын?

– Проект шочын шымлызе-влак коклаште: Ильдико Лехтинен, Хелена Руотсала – финн этнолог-влак, мый дечем студент-влак группым вашлияш йодыныт. Нуно Хельсинки да Турку университетлаште тунемше-влакым Марий Элысе ял дене палымым ышташ шоненыт. Ончыч шымлышаш ял семын нуно ты районысо Азъялым палемденыт. Молан манаш гын тушто кумдан палыме краевед-этнограф Тимофей Евсеев шочын.  Но мый утларак  Унчо кундем нерген шоненам. Тушто ту жапыште марий тӱр цех пашам ыштен, ял илышын негызшым ыштен шогышо мастерской-влак лийыныт, озанлык семынат тыште имньым, моло тӱкан вольыкым онченыт. Калыкшат пеҥгыде озанлыкым кучен ила. Адакшым тысе калык утларак марий койышан улмыж дене эреак ойыртемалтын. Тыге  2001 ийыште кумытын мийышна Геннадий Савельевич Григорьев деке. Йодынна полшаш илыме вер дене, моло йӧнандарыше сомылым тӧрлаш кӱлын. Тыге Унчо кундемыште этнологий материалым погаш палемденна. Вес кеҥежым июнь тылзыште Ильдико Лехтинен, Хелена, мый да 12 студент ялыште иленна, шке пашанам ворандаренна.   

Унчо ӱдырамаш Марий Элысе моло ӱдырамаш-влак деч ойыртемалтеш мо?

– Унчо ӱдырамаш моло марий ӱдырамаш-влак  деч нимо денат огеш ойыртемалт. Тудо тыгак 4-5 шагат эрдене кынелеш, ешым йӱктен-пукшымо, сурт вольык нерген азаплана, пашашке куржеш, паша кокла, кеҥеж, шыже пагытыште толын шогышо кугу пашам тӧрлаш тӧча. Шкеж нерген шагал пуштылана, утларак икшывылан, пелашлан  сайым ыштыме нерген шона. Тыгай лияш поро кумылан улмыжо тарата. Моткоч пашаче. Тыгодым чытышыжлан мучаш уке. Тудо унам сайын вашлийын мошта. Шке калыкым, йӱлам пагалыме кумылжо дене мотор. Адакшым марий вате-влак пеш чатка улыт. Кеч-могай вургемым моторын чиен моштат.

- Книгаште арулыкым кучымо, вургемым ыштыме, чийыме, мушмо йодышлан кумда верым ойырымо. Тиде ситыдымашым кычалмаш огыл?

- Марий ӱдрамаш арулык шотышто моло калык ӱдырамаш деч акрет годсек ойыртемалтын, шонем. Уло ешлан (а еш кугу лийын)  ош вынер гыч ургымо, тӱрлеман тувыр-йолашым чиктен илаш тачат куштылго огыл. Тидлан пӧрткӧргат, озанлык кӧргат пеш ару лийшаш. Чыла тиде ожнат, тачат ӱдырамашын вийже дене шукталтеш. Тудо йыр улшо кумдыкышто арулыкым кучымыж дене шке ешыжын, лишыл еҥже-влакын чон арулыкыштым арален. Мутат уке, тиде кылдалтын «ош тӱня», «ош марий», «Ош юмо» умылымаш ден. Йот эл гыч толшо шымлыше-влаклан ты шотышто марий ӱдырамашым умылаш куштылго огыл . Садлан тӱткын шымленыт.

Иктешлымаште палемдыме: «Ӱдырамашын шӱмжӧ кугу. Пӧръеҥын шӱмжӧ уло, но тудо кӱ гыч». Тугеже ӱдырамашын шӱмжӧ мо гыч ышталтын?

– Марий ӱдрамашыш шӱмжӧ – мамык, тиде мамык шӱм уло тӱням кучен ила. Сандалыкысе шӱдыр-влакым пӧрдыкта. Тудын йыр моло тӱня-влак пӧрдыт. Тидын нерген шочмо калыкнан кумда да келге философийже ойла.

Финляндий Элын кӱкшытшӧ гыч ончалаш гын, таче марий вате кугешнышашлык але чаманышашлык?

– Тыге ончалаш гын, марий ватым чаманаш кодеш. Ешыште, сурткӧргыштӧ, тӱшка озанлыкыштат тудо, пеш шуко вийым йодшо, неле сомылым шукта. Мутлан, Унчо ял вате суткаште 30 ведра вӱдым нумалеш. Тиде шагал огыл. Тылеч посна кочыш ямдылымаште, вольык ончымаште, вургем мушмаште тудо цивилизацийын пашам куштылемдыме йӧнжӧ дене шагал пайдалана.

Марий ӱдырамаш кузе йӧрата? Тидын нерген шымлымаш мом ончыктен?

– Тиде шотышто книгаште возымо  огыл. Туге гынат пӧръеҥ дене кылже ончыкталтын. Илышыште тӱрлӧ семын лиеш гынат, марий вате таче пӧръеҥым еш вуй семын ужнеже, тудын вачыш эҥертен илынеже. Мый шкеже тыге шонем: марий ӱдрамаш уло чонжо дене марийжым, йочажым йӧрата. Марий вате – тӱняште эн сай пелаш да ава.

Кажне шымлымашыште мыняр-гынат посна айдемын умылымашыже шыҥдаралтеш. Тыште мыняррак марий ӱдырамашын чын сынже ончыкталтын?

– Марий ӱдрамашын илышыжым йот эл шымлызе-влак шымленыт. Нуно ятыр шотышто мемнан илыш йӧннам огыт умыло. Мутлан, молан кугу марий ялысе суртышко вӱд кран дене ок тол, молан тӱгӧ лекме верна тынар умбалне верланен. Тидым нунылан умылтараш йӧсӧ. Нунын ончалтыш дене марий ӱдырамаш модернизаций корнышко але шогалеш веле. Тыгай нунын умылымашышт. Утларак тичмашын марий ватын илышыжым, кӧргӧ шонымашыжым  марий айдеме гына умылен кертеш. Адакшым ӱдырамаш-влакна шке чоныштым кажне айдемыланак огыт поч. Тыгодым шымлыше утларак шке шижмыжлан, тогдайымыжланат эҥертен кертын.

Шымлымаш марий ватылан могай ончыкылыкым сӧра?

- Шымлымаш тудо шымлымаш. Кызытсе неле жапыште марий ватылан утларак пеҥгыде лийман, шке вийжылан ӱшанен, илыш сапым чот кучыман. Ӱшаныман ончыкылык сай илышлан, икшыве-влакын поро пӱрымашыштлан. 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1