Мария Илибаева:

Мый илышым гына возенам

2002 ийыште «Ончыко» журналын 1-3 номерлаштыже М.Илибаеван «Вес тӱняшке ямдылалташ» романжын икымше книгажым лудшо-влак кумылын вашлийыныт ыле. Ӱмаште ты журналын 8-ше номерже гыч тӱҥалын, тенийсе февраль марте кокымшо ден кумшо книга савыкталтыч. Тиде тачысе кечылан шочмо йылме дене возымо, сар деч варасе СССР-ын, 1947 ий гыч тӱҥалын, тачысе Российын «пужен ыштыме» пӱрымашыж марте авалтыше ик эн кумдан да келгын каласкалыше произведений. Книган лӱмжӧ, тыглай огыл герой-влакын пӱрымашышт нерген утларак пален налаш манын, автор дене мутым вашталтышна.

Мо тендам «Вес тӱняшке ямдылалташ» романым возаш таратен?

– «Айдеме», «жап» – нине кок шомак икте-весышт дене тунаре чак кылдалтыныт. Айдеме нерген ойлаш тӱҥалына гын, жапыш тӱкныде она керт. А кажне жапын шке еҥже, тукымжо уло. Айдемымат, жап деч ойырен луктын, посна гына ужын огына керт: лач жап гочын ме тудын койышыжлан, пашажлан, илышыжлан акым пуэна.

Мутлан, историк жапым да айдемым факт, событийла гоч ончыкта. А сылнымутчо – шке каласыме шомакше гоч. «Вес тӱняшке ямдылалташ» романым возаш мыйым жапым сылнымут гоч ончыктымаш гына огыл таратен. Философий сынан шуко моло йодышат тургыжландареныт да тачат тургыжландарат. А философий сынан шуко йодышым кӱчык жап да икмыняр герой але персонаж гочын гына ончыкташ неле. Произведенийыште сӱретлыме жап, чынак, кӱчык огыл – пел курым утлам авалта, чылаже – ныл книга-тетралогий. Кажне книгасе сӱретым посна саман манаш келша. Кажне саманым тӱҥ герой-влакем шке могырышт дене шижын эртат. Нунын йыр улшо моло персонаж-влакым кажне жапын ойыртемжым кумданрак почаш манын кучылтынам, садланак 150 наре персонаж ныл книга гоч  эртат. Нуным шочмо ийготыштге, кажныжын нелытлан кӱлшӧ каласыме шомакыштге ушышто кучаш куштылго огыл. Но кучыман да возыман.

Романыштыда айдемын ош тӱнясе илышыжым вес тӱняш каяш ямдылалтме семын почын ончыктымо. Тиде тыглай марий айдемын чон шижмашыже, пӱрымашыже. Туге гынат лудшо-влак йодыт: молан тыгай вуймут? Але вара илышна вес тӱняш каяш ямдылалтмаш гына? Весымат йодмо шуэш: могайрак вес тӱня?

– Романемын вуймутшо але лӱмжӧ шотышто ынде йыгыжтарен пытареныт. Кунам тӱҥ героет, чиен вочшаш вургемжым ямдылен, колаш возеш, манше-влакат улыт. Книгатын лӱмжӧ – лӱдыкшӧ, вашталташ кӱлеш, манын темлыше-шамычат лийыныт. Вес тӱняшке ямдылалтмым кӧ лач чиен вочшаш вургемым шапашлыме да шуйналт вочмо семын гына умыла гын, мый тыгай еҥым чаманем. Чаманем илыш нерген, саман шотышто аҥысырын, куакшын шонкалымыжлан, можыч, шонымыжлан гына маншаш.

Мутат уке, илышым обыватель семынат ончаш лиеш. Тунам тыге шонышет кузе илыме нерген гына азапланен ӱмыржым эртара: чапле деч чапле пачеран, дачан лиеш, гаражыштыже эн сай моделян машина йылгыж шогаш тӱҥалеш. Икманаш, илышыже – ӱй да мӱй! Но илышыште кузе огыл, а молан илыме йодыш дене тургыжланен ӱмырым шуйышо-влакат улыт. Нуно шке йыр погымо, чумырымо деч утларакшым пуымо нерген шонен илат. Вет тыгай илыш чын шукертсек палыме: весылан але йыр пӱртӱслан мыняр порым ыштет, чоныштет тунаре сайым, йоҥгыдылыкым шижат.

Эре шонем: Мланде ӱмбалнына айдеме тукым тӱланыде кодеш гын, Кече системыште могай тиде планета лиеш ыле? Чыла осалже айдеме тукым деч лектеш да шарла, сандене ме ош тӱняшке толмына денак Пӱртӱс, Сандалык ончылно кугу парыман лийына. Тиде шонымашымак романем мучко шупшам, кажне главаштем шижтарен мием.

Ош тӱняшке толын, лийшашыжымат, лийдымашыжымат шкалан гына руалткален, вес тӱняшке каяш але колен возаш – сулык. Мемнан деч посна кайык тӱня, янлык тӱня уло – нунат илынешт. Кушкылат, пушеҥгат чонан улыт. Тодылмына, кӱрлын налмына годым нунын могырыштат, парчаштат мемнан могырна семынак коршта. А йӱкын каласаш айдемылан гына пӱралтын. Ме тиде пӱралтмым осал улмына дене каргена, намыслена. Тура каласаш гын, вес тӱняш ямдылалтмаш – тиде поро паша, поро койыш дене шке лӱмым лишыл еҥ-влакетын ушешышт, шарнымашешышт порын кодымаш. Поро шарнымашым ӱмыр мучаште гына негызлен от керт, тудлан уш погынымо жап гычак ямдылалташ тӱҥалман. Уке лиймек, поро шарнымашым кодаш огыл гын, мо иялан шочаш да илашыже кӱлеш?!

Могайрак вес тӱня? – мылам йодышым пуэда. Ом пале. Тушто лийын ончен омыл. Тушто сай але уда – но ош тӱня гыч тушко вашкыше садак уке.

Чон моторлыкым, кӧргӧ вий-куатым ончыкташлан марий серызе-влак утларакшым тӱҥ геройлан ӱдырамашым ойыреныт. А те, ӱдырамаш писатель, тӱҥ верыш пӧръеҥым ойыренда.

– Чын, кеч-могай произведенийым возаш шичмем деч ондак тӱҥ геройым кӧм ышташ: ӱдырамашым але пӧръеҥым – шкем дене ӱчашен-ӱчашен шонен ямдылалтам. А тиде романыштем тӱҥ геройлан пӧръеҥым ойырымемын амалже тыгайрак: ӱдырамашым чыла велымат почын ончыкташ ок лий – ӱдырамаш лудшо-влак казыр гына ӧпкелалтыт. Тӱҥ геройлан пӧръеҥым ойырымем дене автор семын возымо пашамым куштылемденам. Вес амал: Микун шке прототипше уло. Прототип улмо годым возашат куштылгырак. Чон моторлыкым, кӧргӧ вий-куатым пӧръеҥ герой гоч ончыкташ ок лий але чын огеш лек, шонеда мо те шкеже?

Мыланем туге чучеш: тачысе кечылан марий сылнымутышто Микун образше гоч кызытсе витле-кудло ияш айдемым эн келгын да кумдан (этнопсихологий могырым), раш почын ончыктымо. Ешыште, пашаште, йолташ-влак коклаште чылашт верч мутым кучышо айдеме. Нигунарат огыда чамане мо тудым? Пиалан шижмашым изишат чӱчыктарымыда шуын огыл мо?

– Конешне, чаманем. «Саликасе» Эчук манмыла, чаманем манын, мом ыштем? Автор семын мый тудым шуарен, илышын тӱрлӧ оргажлаж гоч наҥгайышаш улам – илыш чын тыге ышташ йодеш. Илыш чынлан кӧра южо геройын ӱмыржымат кӱрлаш логалеш. Тунам, тудым чаманен, лишыл еҥже-влак ойгырат, шортыт. Нунын пелен мый шкежат, кумыл тодылтын, шинчавӱд йӧре возем, молан манаш гын возымо жапыште кажне геройжо эн лишыл еҥет, шочшет гай лийын шуэш. Нунын пелен пуйто пашам ыштен, осал дене кучедалын илет.

Тӱҥ геройда Мику ӱмыржӧ мучко ӱдырамаш-влакын ондалчык, тептердыме койышышт верч орлана. Чыла осал ӱдырамаш деч лектеш, шонеда?

– Ӱдырамаш, пӧръеҥ кокла – тиде философий сынан йодыш. Иктыжым арален, весыжым вурсен ойлаш ок лий. Висаш пыштен висалташ гынат, садак тӧр лиймыштым от уж. Изи огыл ӱмыргорныштем иктым раш палаш тунемынам: ушет уло гын, ӱдырамаш дене ит ӱчаше; ӱдырамашым, ӱчашен, нигунам от сеҥе; кокымшо, ӱдырамаш чын огыл улмыжым пала гынат, шкенжым титаканлан садак ок шотло, пӱйым пурлын ӱчашаш гына пижеш – тыге ӧрдыж гыч эскерышылан воштылтышым гына луктеш. «А те шкеже кузе?» - йоднеда чай? Вик каласем: мый шкеже иктым гына ончыко шындем – чыным! Садлан, титакым ыштенам гын, кеч пӧръеҥ але ӱдырамаш лийже – ончылнышт извиненийым йодаш ом вожыл.

Тӱҥ героемлан, Микулан, туге пӱралтын, витне – шуко осалым ӱдырамаш-влак деч чыташ. Туге гынат тудо нимогай нелылык ончылнат шкенжым лунчыргымашке ок шукто. Роман мучко кузе илыме огыл, а молан илыме принцип почеш ӱмыржым шуя.  

Ушеш шырпе семын керылт кодшо образ – Илья-Курык ия. Илышыштыда тыгай еҥым чынак вашлийында але тиде тендан уш-акыл пашада?

– Илья гай кок пӧръеҥ шкемын шочмо ялыштемак иленыт, садлан 95 процентшым прототип-влакын койышыштым, иктышке ушен, кагазыш пыштенам. Ялыште ожнырак бригадир, пасу орол-влак шкештым тӧрала кученыт, пуйто копавундашышкышт уло власть пышталтын: шоненыт – кормыжтеныт, кумылышт поро годым – вияштареныт. Илья-Курык ия гай-влак шкет ӱдырамашым але начаррак еҥжым нимоэшат шотлымышт шуын огыл.

Романыште афган сар нерген кумдан иктешлен каласыме. Сусыр чонан салтак-влакын пӱрымашышт тачат шинча ончылнына. Тачысе политика илышланат акым пуымо. Тыгайже марий сылнымутыштына шукертак лийын огыл ыле. Кушеч тыгай келге кумдалык?

– Марий кугыжаныш пединститутын историй да филологий факультетыштыже тунеммем годым историйым, политэкономийым тале преподаватель-влак туныктеныт. Кажне студент шке ушыж дене тӱрлӧ событийлан акым пуэн мошташ тунемже манын тыршеныт. Туныктышем-влакын тунам ушешна пыштыме негызышт мыланем гын кызыт мартеат ужмым-колмым лачак «копироватлен» мошташ огыл, а шке гыч шонен, кӱлеш иктешлымашке шуаш полшат. Весе: «Марий Эл» газетын тӱҥ редакторжо Александр Абдуловлан кугу таум ыштем. Тудо, пашашке налмекшак, мыланем «Мер-политика» страницым ямдылаш ӱшаныш. Икманаш, йӧратыме паша, чонлан лишыл тема. Лач «Мер-политика» страницым вӱдышемла, шукылан тунемынам. Тунемынам мер да политика илышым анализироватлаш, эртыше событийлан, шке уш гоч колтен, акым пуаш, тидлан эҥертен, ончыкылан могай-гынат прогнозым ышташ. Журналист могай гына профессиян, могай пӱрымашан еҥ-влак дене ок вашлий! Кажныжын каласкалымым возен налат, ушеш пыштет. Геолог-шамычын шке пашашт нерген чон вургыжын каласкалымыштат, афган сар тул вошт эртыше-влакым колыштмат ушеш возыныт. Чыла ужмо-колмо, вашлийын мутланыме тат-влак уш-акылым пойдареныт. Кеч-могай произведенийым возымаште кӱлеш лийме годым кучылтшаш шапаш «деталь-влак» семын ушышто кият. «Кушечын тыгайже..?» йодышланда вашмутем, очыни, тиде.

Икымше книгаштыда глава-влак изи улыт. Кокымшо, кумшышто кугыт чот дене кумдаҥыт, шарлат. Кажне главан икымше книгасе семынак шке лӱмжӧ але вуймутшо уло. Тыге лӱмын, шоненак ыштыме мо?

– Икымше книгаште тӱҥ геройын, Микун, йоча, кушкын шогалме самырык жапше сӱретлалтеш. Йоча жапым йоча семынракак возыман, шонышым: куштылгын, изин-изин. А изи-изи ужаш-влакым вуймут деч посна нигузеат кодаш ок лийла чучо. Вуймут дене изи лудшын ушеш содержаний содыки сайынрак кодеш.

Кокымшо да кумшо книгалаштем ужаш-влаклан вуймутым ом пу гынат лиеш ыле. Но тӱҥалме традициемым мучаш мартеак шуяш шонен пыштышым.

Роман кумшо книга дене мучашлалте, но сюжет але ыш петырне. Умбакыже мом вучыман?

– Чын, сюжет але шуйна. Микун ӱмыржӧ шуйнымылан кӧра огыл нылымше книга мыланем кӱлеш. Саман весе, еҥ-влакат весе лийыныт... Икманаш, писатель семын жапым возыде кодаш – сулык. Тиде возышо еҥын обязанностьшо, долгшо. Вескана вара тачысе илышым историк-шамычын палемдыл кодымо фактышт-влак гоч ужаш тӧчен возышаш улыт мо? А умбакыже романыште мом вучыман – тиде мыйын секретем. Адакат «Ончыко» журнал савыкташ кӧна гын, лишыл жапыште мучашыжым, нылымше книгажымат, лудын кертыда.

Редакций савыкташ кӧна гын, лишыл жапыште нылымше книгажымат лудын кертыда.

1 вӱдшор 2008  





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1