Маргарита Ушакова:

Но чон возыкта… 

«Авамын куэже»(1993), «Яҥгаршудо олык»(2000), «Умыло мыйым»(2004) книга-влакын авторжо, Россий писатель  ушемын еҥже Маргарита Ушакован таче лӱмгече пайрем дене юарла. Шочмо калыкнан мутвундо поянлыкшым чинче пырче семын арален кучылтшо писательын шке илыш нерген каласкалымыжат сылнымут произведений семын йоҥга.

«Марий Эл» газетын лудшыжо-влак лӱм дене Маргарита Тимофеевнам шочмо кечыж дене саламлен, порсын ярым гай кужу ӱмырым, маскан гае патырлыкым, усталык куатым тыланена. 

Маргарита Тимофеевна, могайрак кумыл дене лӱмгечым вашлийят?

– Шочмо кече толеш да эрта. Ий-влак ешаралтыт. Шонкалаш таратат. Шуко ужмо, шагал мумо, утларакше йомдарыме, каватӱрым садак поктен от шу... Тыглай айдемын ӱмыржӧ моло деч ойыртемалтше ок лий.

Паша кумыл эре тарванылаш кӱшта, у книга дене лудшо-влакым куандарет…

– У книга… «Шыже муро» лӱман. Лудаш тӱҥалыт манын, ӱшанем. Тудым лукташ полшымыштлан Марий книга издательствын директоржо Лидия Дмитриевна Ильиналан, редактор Надежда Виссарионовна Лихачёвалан кугу таум ойлем.

Те илышын шере-кочыжым, пӱрымашын кучыктымо куан-ойгым шергинде семын тамлен иленда…

– 1948 ийыште авам, Зоя Ивановна Ефимова, Волжский районысо «Авангард» колхозыш ветфельшерлан пашам ышташ миен. Ик уреман Кургымбал ялыш. Тимофей Александрович авамым марлан налын. Челябинск оласе горный техникумыш тунемаш каен (тетла пӧртылын огыл). Сареш колышо кочамын суртыштыжо авам шкет илен. 1949 ий ноябрьыште, кум кече орланымеке, авам мыйым колышым ыштен. Пыкше ылыжтен кертын. Пеленже нигӧ лийын огыл. Пӧрт йӱкшен, пу уке. Вара кажне пошкудо ик пугомля гыч конден, тыге ял калык мыланем шке шокшыжым пӧлеклен. Тунамсе коҥга тул тачат мыйым ырыкта. А Рита лӱмым авам Павел Корчагинын йӧратыме ӱдыржыным пуэныс…

Кок тылзаш йоча дене авам шочмо Отымбал ялышкыже пӧртылын. Кум ияш годым, вуйышкем кӱпчыкым пыштен, чӱчӱэмын куд ияш ӱдыржӧ ӱмбакем кӱзен шинчын. Какаргышым ковам утарен коден. Илышаш кечем улмаш: ер вӱд гычат утареныт, машина тӱкымекат илыше кодынам, йӱлен колымо деч кочам арален налын.

Шым ияш улмем годым авам весылан марлан каен. Изачалан кӱлын омыл, «Кукуиге, бродяге, беспризорник, интеллигент» манеш ыле. Чыла мутшымак тунам умылен омыл, чот осал, шоненам. «Ачай от ман – суртыш ом пурто», – чарныде тӱен. Вара декабрьысе йӱдым шкетемым поктен луктын.  Шым меҥгым коча-ковам деке куржынам. Латныл ий марте нунын пелен иленам. Карай школышто тунемынам. Теле тунам утларак чатлама йӱштӧ лиймыла чучеш, садлан кухньысо коҥга шеҥгелне пинегыла пӱтырналт возын маленам. Икана школ корнеш пире вашлийын. Кужу жап ончен шинчыш. Но ала-молан ыш тӱкӧ.

Авам ден изачам вербовка дене Барнаулыш каеныт. Школым тунем лекмеке, кочам шкетемым нунын деке поездеш шынден колтен. 1964 ийыште нунын пеленак Серов олашке кусненам. Тыште индешымше классыш каенам, вара ГПТУ, токарь-универсалын икымше паша вер…

Почтыш пашаш ӱжыч. Тыште могай паша уло, чыла ыштен ончышым: почтальон, оператор, телеграфист, телефонист, электромонтер, радиоузел дежурный. Почтым вуйлатышылан курсыш тунемаш колтышт. Вара Свердловскысо техникумыш. Ту жаплан коча-ковам шоҥгемыныт. Угыч Марий Элыш пӧртылмӧ, тыштак почтышто тыршенам. Серовысо палыме рвезе Новосибирскыште служитлен. Тушанак илаш кодмекыже, тольо да наҥгайыш мыйым пеленже.

Новосибирск – сылнымутлан вийым терген ончымо верем. «Ончыко» журналым налын шогенам, шке возен ончаш кумылаҥынам. Марла. Волжскысо мут поянлык дене. Ушет кая – могай йылмем улмаш. Тыге «Авамын куэже» ойлымаш шочын. Йошкар-Олаш колтенам. Писатель Алексей Мурзашевлан логалын. Пеш поро ойым пуэн, тыршен возаш кумылаҥден. «Авамын куэже» ойлымашын кокымшо вариантше «Мемнан у авторна» рубрика дене 1977 ийыште лектын. Алексей Мурзашев возымо стильым арален кодаш тоштын. Вуем савен тудлан тауштем.

Тунамак палыме лийынам писатель-фронтовик Владимир Дмитриевич Савицкий дене. «Солнечный зайчик на старой стене» книгаж нерген шканже серышым возенам. Вашештен. Шке нерген возаш йодын. Адак вашештен. «Даже тот торопливый набросок, который Вами сделан, свидетельствует о Вашем литературном таланте: со страниц тетрадки выглядывают очень живые и очень нестандартные лица людей, причем лица соответствующие своему поколению, своей эпохе…

...Пишите как можно проще, искреннее, приближаясь к прямой речи самого простого рассказчика из народа, и будет прекрасно. От всего сердца благословляю Вас на этот подвиг ратный и желаю Вам успеха».

Вара угыч пелашем дене Марий Элыш пӧртылмӧ. Почта отделенийым вуйлатенам.

«Ончыко» журнал редакцийыш мийышым. Семён Николаев тунемаш пураш темлыш. Шке нергенем каласкалышым. Ты вашлиймаш деч вара Юрий Артамонов ик йӱдыштӧ «Ача деке унала» повестьым возен. Чытен кертын огыл.

Тунам шкем шуко шотышто тергенам. Пашам уло, еш пиалем уке. Икшыве укелан кӧра ойырлаш перныш.

А! Паша гыч лектым, кудальым Йошкар-Олаш. Марий университетыш! Но документ дене пурымекем, «Тек самырык-влак тунемыт, 30 ияшлан вер уке!» маньыч. Лектынам да Комсомольский урем дене ну шортын ошкылам. Кенета «Ну-ка стой! Пошли со мной» мане да корно гоч вончыктарыш. Ала-могай кабинетыш конден пуртыш, шындыш. Илалше пӧръеҥ. А мый нигузе шортын ом пытаре. Садет «Немедленно прекрати рыдать!» манеш да каласкалаш йодеш. Документ-влакым шергале, «У тебя отличные документы! Иди тем же шагом назад, пинком открой дверь и скажи: Я от прокурора республики». Увидишь – примут. Если что – вернись».

Нальыч. Прокурорын лӱмжӧ Иван Семёнович Кустов лийын, юридический наука кандидат. Университетыште тунемме пагытем эн пиаланлан шотлем. Мый Зоя Дудина, Владислав Самойлов, Юрий Соловьев, Лидия Семёнова, Аркадий Сергеев дене иквереш иленна. Тачат ик шонымашан улына. Нылытын Россий писатель ушемыште шогена.  

Университет деч вара журналистикыште тыршенам. А 1992 ийыште конкурс почеш (ик верлан 11 еҥ ыле) Волжский районысо калыкым социально аралыме шотышто рӱдерын шоҥгыеҥ-влакым обслуживатлыше пӧлкам вуйлаташ ӱшанышт. 12 ий тыште тыршенам. Ынде илышем «сулен налме каныш» маналтеш.

Марий сылнымутышто тыршыметлан кумло ий темын. Ты жап утларакше куаным але шӱлыкым кучыктыш?

– Мый эре возенам. Марлат, рушлат. Тӱҥ шотышто прозым. Шке виемлан ӱшанен илаш тыршенам. «Молан кӱлеш, книгам возет?» манын, шыргыж воштылшат улыт. «Шочшем уке, колем гын, йочам олмеш книгам кодеш» – манам.      

Шуко писатель, шымлыше-влак дене кылым кученат. Могай уста еҥ нерген шарнымаш утларак чонеш кодын?

Уста еҥ-влак шотышто: чыланыштым иканаште шарналташат ок лий. Но эн чотшо Семён Николаев келгын каласен моштымыжо, сылнын возымыжо, порын мутланымыже дене ӧрыктара. Але вара тыгай айдеме дене ик жапыште илем, шонем. Палем, умылем: тудынла мутым кучылташ нигунам тунем ом шу…

Кугу толкынан, тале мардежан йӱдым серыште шогаш и лӱдыкшӧ, и куанле. Эрдене, теҥыз (уло торым серыш луктын кышкымеке) лыпланыше, ласка, эрныше. Тыгай годым шке изи улметым, кугу вий ончылно, нимом ыштен кертдыметым рашын умылет. Уста айдеме, мыйын шонымаште, Сандалыкын посна ужашыже: молын уждымым ужеш, молын колдымым колеш. Чонжо гоч каласен мошта. Шӱмжӧ нигӧн деч коч сусыргышо, йӱк деч посна шортеш…

Тачысе марий сылнымутын кӱкшытшым кузе аклет? Кӧн возымыжым утларак йӧратет?

– Марий поэзийыште тыгак Зоя Дудинан, Геннадий Сабанцевын возымыштым лудын келанем. Прозышто Алексей Александровын каласен, туныктен кодымо ойжо-влак таче у семын мыланем йоҥгат. «Рита, тый тачысе айдеме отыл, йомак тӱняште илет» - манеш ыле гынат. Валерий Бердинскийын возымаштыже авторын сылнымут коваштыже кӱжгемаш тӱҥалмыла чучеш. Тӱҥалтышыште тудын возымыжо пеш лишыл ыльыч. А самырык-влак шотышто: Гельсий Зайниевын возымыж дене пӱтынек келшем: ик мутым ик ойыштак кум гана «шелыштыт», мутвундо поянлыкышт нужна, вес семын савыралын, алмаштен сӧрастарымышт ок кой. Эре иктымак тӱят, уым кычалаш кумылышт уке, витне. Почеламутышт начарын лугымо руаш ден кӱэштме мелна гай: моклакан. «Вара вара вуйыш кӱза» манаш тӱҥалыныт, «Вара вара воктен кая» маншашым. Вашкат шол.

Вадим Илларионов, шольым, тӱням яндар шинча дене ончен. Тудо возен:

Мыйым кудалтен, таҥем, тораш ит кае,

Воктенем лий, иле шӱмыштем эре:

Тый дечет посна мый шулдырдымо кайык,

Тый дечет посна – памашдыме эҥер.

Таче ынде ты почеламутым тыгерак муралтат:

Тый дечет посна мый шулдырдымо кайык,

Йӱлышӧ тулойып, нурысо урвоч,

Тый дечет посна мый нигушкат ом кае –

Шкетын лекташ йӧсӧ илышын нур гоч…

Мом каласет, Вадим?

Але весе шарналт кодын. Финн-угор конгрессыште мотор рвезе шке пашаж дене палымым ышта: «Эрдене мален кынелам, кофем йӱам, компьютерым чӱктем, интернетыш пурем, келшыше темым кычал муам, сылнымутым возенат пыштем…» Ушем кая, шонышым. Куштылгын лӱмым ыштен, книгашӧрлыкым сылне том-влак дене темен илыше тукым. Шонем: Михаил Шолохов «Судьба человека» ойлымашым лу ий возен. Але Расул Гамзатовын «Мой Дагестанжым» ончалза. Мемнан дене тыгайже лиеш гын, шӱмым вӱчкалта ыле…

Руш автор Василий Бутовец деч серыш толын: «Маргарита! Вы пишите, что защищая свои рассказы, плачете. Наверное, это удел всех в наше время… Я недавно тоже выплакался. Только кто-то плачет в открытую, как Вы, а кто-то перенесёт эти слезы, спрятав их так, что и не подумаешь, что он в этот момент плачет…»

Мурызо Надежда Васканова тыйым мурым возышо автор семын йӧрата. Ты кыл нерген ала мыланнат каласен кодет?

– Мый поэт омыл, но муро-влаклан мутым возенам. Композитор Вячеслав Осиповын йодмыж почеш. Вячеслав, нине муро-влакым иктеш чумырен, эсогыл посна дискым лукташ шотым муын. Таум ойлыде ок лий. Надежда Васканова кумытшым мура. Тудо пеҥгыде, раш содержанийым йодшо мурызо, айда-лийже муси-пусим репертуарыш ок нал. Тыге йодаш мурызын йӱкшат, артист усталыкшат, чон кӧргӧ поянлыкшат ситышын уло. Тудын дене пашам ышташ мыят йӧратем.

Моло автор дене таҥастарымаште возымаштет шочмо кундемысе мутым, ойсавыртышым, калык ойпогым устан кучылтат. Южгунамже тугай тошто мутым ылыжтет…

– Мутым шижаш тыршем. Южгунам калыкыште тугай сылне ойым колаш лиеш. Мутлан, урем дене эртем. Кӱтӱ толеш. Ушкалже амыргыл пытыше. Водаржат лавыран. ™дырамаш вольыкым вашлиеш да «Эй, лагун» манын поктен пурта. Чу! Молан ты мутым ом пале? Мо тиде лагунжо лиеш? Мутерыште тыгай мут уке. А тиде тегыт оптымо ате улмаш.

Мыланем мут дене пашам ышташ келша. Южгунам рушлаш кусарынет, а шочмо йылме торешлана, шочмо йылмын сӧраллыкше шапалгымыла чучеш.

Шкет илышетым мо дене сылнештарет?

– Очыни, книга дене. Ончыч книгам муаш ок лий ыле. Ик йӱдлан йодын сӧрвалет. Южо книгам йоча годсек аралем – нимо денат ом вашталте. Шоҥгемме велеш йӱд кечывалыш савырна. Кум шагат эр. Шкаф воктеке шинчам. Мочол пачаш лудынам нуным. Шотленат от пытаре. Шкет илышыштем пеленем улмыштлан йывыртем. Автографан книга-шамыч поснак шерге улыт. Теве Артамонов серен: «Рита! Сай талантан улметлан шӱжарем семын йӧратем. Ит йомдаре тудым, лудшо еҥым куандаре. Кугу Юмо чылаланак шке талантшым ок пу.»

А мый алят каласаш ом тошт: возаш тӱҥалмем чын ыштыме мо? Ом пале, но чон возыкта...

«Марий Эл», 21 кылме 2009





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1