Леена Лаулайайнен:

Ме лӱмегож калык улына…

Финн-угор сылнымутчо-влакын XI конгрессыштышт финн писатель Леена Лаулайайненлан Марий Эл Культура, печать национальность паша шотышто министерство лӱм дене Юрий Соловьев Чап грамотым кучыктыш. А тылеч ончыч, Интерсити поездын рестораныштыже шинчышыла, Альбертина Иванова, Софья Чеснокова да мый вич шагат наре тӱрлӧ нерген мутланышна. Чеверласышаш лишан пагалыме писательлан ик йодышым пуышым. Ты йодыш дене серыше еҥын чонжым тынар тургыжландарем ман шым шоно. Вашмут йӧратыше шӱмын ойыплалт йӱлымыж семын йоҥгалте…

Ий-влак эртат, тошто йолташ-влак ош тӱня гыч каят… Жап эртыме дене марий-влак деке йӧратымаш ок шуалге?

– Уке, мыйын ни шонымашем, ни шижмем ыш шуалге. Мӧҥгешла, утларак веле йӧратымемым шижам.

Мый икымше гана марий калык нерген коло ияш улмем годым пален налынам.  1959 ийыште университетыште йылмым да этнографийым тунемынам. Тунам книгагудышто фотом ужынам: ош вургеман марий пушеҥгыш кандыра дене эҥыралт кӱзенат, мӱйым пога. Тиде Т.Евсеевын Финляндийыште аралалтше фондшо гыч фото лийын. Ты снимке  тӱня мучко эше  ятыр еҥым марий нерген утларак палаш кумылаҥден, шонем. Тунамак мый моло снимке-влакымат ужынам. Пӧрт ончылно шогышо ӱдырамаш, пӧръеҥ, икшыве-влак чонеш  кодыныт.  Мый тендам тунамак, фотом ончен, йӧратенам. Таче  эҥыремыш гай  таганан йолчиемым нумалше ӱдыр-влакым ужамат, марий ӱдырын  кӱжгӧ йолжым шарналтем, кудыжо кеҥежымат, телымат ок кылме. Шем сукнаште чевер тӱр – тиде пеш сылне.  Тоштерыште аралалтше кидпашам, марий пӱшкылан тӱрым ӧрын онченам.

Шарнем: Вихманын хрестоматийыштыже мордва пӧръеҥлан акым пуымо ыле. Мордва пӧръеҥым аклат тунам, кунам тудо иктаж-кӧм пуштын. Икана, чынак, мордва  пӧръеҥ шке эргыжым пуштын. Тылеч молым мордва нерген нимом шарнен кодын омыл. А марий-влак ушеш кодыныт кӱсле йӱк дене, калык поэзий дене, марий койыш, чаткалык дене.

Тиде йӧратымаш кенета толын огыл, мый ик марий айдемымат ужын омылыс! Фотом ончен гына куаненам.

1970 ийлаште мыйын пагалыме йолташем, Миклай Рыбаков, Финляндийыш мурышо да куштышо ансамбль дене пырля толын ыле. Тунам тендан нерген ик фото книгам нальым. 1989 ийыште кандашымше класслан учебник пелен туныктышылан полыш пособийым ямдыленам.  Тушко марий-влак нерген статьям возенам ыле. Уэш тергыме годым ты возымемым Миклай Рыбаковлан ончалаш темлышым. Ту пагытыште серыме книгалаштем марий мут поянлыкым шымлыме гыч шочшо шонымаш-влак ятыр улыт. Мутлан, тыгай мургорно:

Огеш кӱл ыле мыланна

Йошкар корнан вынерым куаш.

Вынерым куэн шуктышна,

Ӱмырна эрталал кайыш.

Мый южгунам гына колынам марий калык семым. Садлан тачат тудо чоныштем ила.

1989 ийыште икымше гана Марий Элыш миенам. Моткоч шкемым умылынем ыле: мом мый тынар ий йӧратен иленам. Шарнем, тунам Олор ял гыч Йошкар-Олашке телеграмма толын. Возен ӱдырамаш: толза, пагалыме финн-влак, мемнан ялышке унала. Тунам Параньга районысо Олор ялыште, икымше гана фотошто ужмем, чон шижмем илышыште пеҥгыдемдалте… (кумылжо тодылалте. – З.Д.). 

Таче мый 70 ияш улам. Пиалан илем. Но мылам марий тӱням почшо йолташем-влак: Миклай Рыбаков, Юрий Артамонов, Юрий Андуганов - ош тӱня гыч каеныт. Чӱчкыдын фотографийым ончем: 1989 ийыште тунар мотор ыле Артамонов! Миклай Рыбаков  чоным йӱлалтыше! Ик гана гына ужым, курымлан шарнен кодым. Шарнем Морко кундемыште муро-куштымаш, сий дене вашлиймым, Карман курыкышто Василий Пектеевын ачаж дене мутланымым. Оҥай карт кугыза ыле.  Юл кундемысе тоштерым йӧратышым. Шӱртым шӱдырымӧ шӱдырым тунам тушто нальым. Икмыняр гана лийынам  эрвел мландыште, Мишканыште. 

1990 ийыште финн-угор калык-влакын йомакыштым кусарышым. Тушко марий ойпого гычат икмыняр йомакым пуртышым: «Рвезе да кӱ шинчан патыр-влак»,  «Киса чи-чи, куш кает? (финн-влакынат тыгайрак каласкалымышт уло), «Нӧнчык патыр» да молат.

1994-1995 ийлаште мый «Тулан да муран калык» книгам возенам.  2002 ийыште Валентин Колумбын почеламутлажым кусарен савыктенам, Светлана Элембаева-Хамалайнен дене пырля пашам ыштенам. Ӱмаште ӱдырамаш-влакын поэзийыштым «Ваштар-влак йӱлат» антологийыш чумырышым.  Соня Чеснокова дене пырля  Юрий Артамоновын «Кок пире» повестьшым кусарышна.  Кастрен ушемын бюллетеньыштыже лекте. Тений туштак Василий Пектеевын «Омо» книгалык рукописьше гыч 10 почеламутым савыктенам. 

Мый шуэн огыл марий-влак нерген калык ончылно ойлем. Шуко статья, радио, телепередача-влак шочыныт. Мыйын  поэт йолташем Сирка Турка ты пашамлан кугун тауштен. Марий йомак-влак негызеш «Кум акак-шӱжар» йомакем йоча журналеш савыкталте.

Мый моткочак пагалем тендам. Пагалем марий культурын шкешотан улмыжлан. Мый марий улмыланда огыл, а чоныштыда марий тӱням арален илымыланда кӧра тендам пагалем да йӧратем. Мыланна, финн-влаклан,  марий культура, пӱртӱс вера деч тендан гай умылымашлан, койышлан тунемман.

Мый йӧратем марий ӱдырамаш поэзийым. Альбертинан «Чодыраште илем» почеламутшым. «Изи эргымлан» возымыжат чонеш логале. Зоя Дудинан, Надежда Никитинан сылнымутыштышт чимарий пӱртӱсым шижам, южгунамже кумалтыш мут гай йоҥгат нунын чон мурышт. Тыгай годым марий чонын тӱняже келгын да раш почылтеш. Марий лудшылан каласынем: мо ӧрдыжтӧ уло, тудо сайрак ман шонымо ок кӱл. Чын тудо, мо полша саклен кодаш идентичностьым (калыкын шкешотан улмыжым З.Д.).  Ме палена: глобализаций изи чотан калыкым йомдара. Тидын нерген Конгресс вуйлатыше Кари Салламаа денат кутыренам. Тудат мыйын семынак шона.

Финляндийысе «Парнас» журналыште «Ваштар-влак йӱлат» книга нерген каласыме: сита марий-влаклан шке искусствышт гыч тоштерым ыштен илаш да шийдарманыштым рӱзаш. Тиде шонымашым ойлышо айдеме шкенжым проститлаш лийдымын куча. Тиде «Калевалам», Сибелиусын семжым мондаш да глобализацийын саскажым, чыла возаш лиеш манме ондалчык ӱжмашым ончыко лукташ темла. Тыгай шонымаш эреак лӱдыкшӧ.

Кажне еҥ шке кӱкшытшӧ гыч акла еҥын пашажым. Ты статья ваштареш кум сай статья прессыште лектын. Книган  йолташыже-влак шукын улыт. Иктаж-кӧлан иктаж-мо ок келше гын, тиде – тудын проблемыже. Мый шонем, шке идентитетым аралымаш – мемнан тӱҥ пашана. Мыланна тӱнямбал сылнымутлан эҥертен, ончыко вияҥман.

Шочмо финн калыкем лӱмегож гай лывырге, но ок тодылалт. Да, ме лӱмегож калык улына. Вожна мемнан пеҥгыде. Лӱмегож йӱр деч ончыч, мардеж тыпланымеке, вийна. Мый ӱшанем: марий калыкат лӱмегож гае. Теве теат, кок поэт, ик сылнымут шымлызе, пеленем шинчеда. Шуко ушан-шотан марий ила Марий Элыште. Мый ӱшанем: нуно шочмо мландыштышт пиалан улыт.           

А мылам ынде ик пиал кодын: марий-влакым Хельсинкиште вашлийын илаш... 

Мутланымым С.Чеснокова кусарен. 

«Марий Эл», 19 октябрь 2010

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1