Ксенофонт Сануков

 

Еш идалык – 2008

Пӱрымашын шӧртньӧ пагытше

Шочмо калыкнан, финн-угор родына-влакын эртыме корныштым шымлыше, историй наука доктор, Марий кугыжаныш университетын профессоржо, Россий Федерацийысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже, публицист, мер пашаеҥ  К.Н.Сануковым тенийсе кеҥеж-шыже пагыт шӧртньӧ  йӱржӧ дене куандара. Витле ий ончыч, 1958 ийын 3 июль эрдене, Сталинский стипендиатлан Марий кугыжаныш пединститутын йошкар дипломжым кучыктеныт. Ты кечынак кумда илыш корныш тошкалше самырык айдеме ӱмыр пелашыже лияш келшыше ӱдыр ончылно, шере-кочым пырля пайлен, ӱшанле эҥертыш лияш товатлен. А октябрь кыдалне куатле публицистын икымше шымлыме пашаже савыкталтмыланат витле ий темеш.

Ксенофонт Никанорович, могайрак лийын икымше шымлыме паша?

– Коммунист партийын ХХ погынжо деч вара историйыште у йогын шочын. Ме, самырык-влак, чылажымат кугу кумыл дене авалтенна, у шинчымаш, шымлымаш чоннам кугу пашалан кумылаҥден. Тунамак, 1958 ийыште, комсомоллан 40 ий темын. Тидын вашеш институтышто эн сай шымлыме пашалан конкурс увертаралтын. Наукыш икымше ошкылым ышташ полшышо вуйлатышем А.В.Хлебников «Комсомол – Коммунист партийлан коллективизацийыште ӱшанле эҥертыш» йодышым шымлаш темлыш. Мый пеш куанышым: вет архивыште пашам ышташ йӧн почылтеш. Тидлан лӱмын кӱжгӧ тетрадьым налыктышт, кажне лышташым нумероватлышт, сургуч печатьым шындышт. Утым ойлышташ огыл – кидпалым пыштышым. Кажне кечын, теле каникул годым кечыгут тыште шинченам, тошто кагаз-влакым шымленам. Возымем кажне кечын сейфеш петыралтын.  Варажым возен лукмем арня наре тергеныт. А кунам тетрадем почын колтенам, тушто визымше ужашыже пӱчкын лукмо лийын. Кӧргӧ «цензурем» тыгай пашалан ямде лийын огыл улмаш. Туге гынат айдеме лӱмым шӱктарыше сӱрет-влак ӱмыреш ушеш кодыныт.   

Тыге Марий кундемыште колхозым ыштыме нерген шымлыме паша шочын. Вуйлатышем «под руководством коммунистической партии» манме ой-влакым гына ешаркалыш. Возымемлан институтысо конкурсышто икымше верым пуэныт. Тунамак 30-шо ийласе марий ончылъеҥ-влак нерген шуко ӧрыктарышым лудынам. Сибирьыш колтылмо, ӱстел ӱмбак наганым луктын пыштен, колхозым почмо нерген… Тыге илышын чыным шылтен ашнымыж нерген умыленам.

А икымше шымлыме пашамын кӱчык вариантше  «Рвезе коммунист» газетеш 16 октябрьыште савыкталтын. Тунам мый институтысо историй кафедрын ассистентше лийынам, туныктымо пашам ышташ тӱҥалынам. Тунамак ты паша комсомоллан пӧлеклалтше «Сорок славных лет» книгаште лектын.

Чынак, газетысе материал шуко факт дене шыҥдаралтше. Витле ий жапыште серыме пашан икымше ошкылжо сай лектышлан негыз лийын?     

– Да, мый витле ий жапыште 600 утла шымлыме пашам возенам. Тӱҥ шотышто шке калыкемын XVI-XX курымласе илышыжым шымленам. Возымем Австралийыште, Великобританийыште, Венгрийыште, Германийыште, Голландийыште, Финляндийыште, Эстонийыште, США-ште савыкталтыныт. Тӱрлӧ элласе тӱнямбал конгресслаште докладым лудынам, газет ден журналлаште, радио ден телевиденийыште калык ончылно умылтарыме пашам наҥгаенам. Шке почешем самырык шымлызе-влакым вӱденам: 10 еҥ мыйын вуйлатыме дене кандидат диссертацийым возен да арален, 13 историй наука кандидатын, 10 ончыкылык докторын пӱрымашыштлан мутым кученам. Тачат икмынярже дене пырля пашам ыштена, пеҥгыде кылым кучена.

Те Марий кундемын XX-шо курымысо илышланже тӱҥ аклыме мутым каласенда, тыге наукышто тендан туныктымыда негызеш посна школ шочмо нерген ойлат.  Таче меат тендан чоҥымо ончалтыш, возымо пашада почеш эртыме корнынам аклена. Тиде историйым шымлышылан неле нумалтыш?  

– Мый самырыкем годымак Владимир Мухинын, Сергей Чавайнын, Валериан Васильевын, Сергей Черняковын, Александр Григорьевын да молынат пӱрымашышт нерген материалым погаш тӱҥалынам. Илыш мучко тиде паша хобби семын лийын. Ятыр шинчымашым илышем мучко чоныштем нумалынам.  Кугезе марий мландынам Россий деке ушымо нергенат шуко жап шонен иленам. Тидын нерген южгунам гына Ким Васин дене мутланенна. Тудо ончыч шке повестьшым «Ушнымаш» ман лӱмден ыле. Вара мутланымеке, «ушнымаш огыл», а «ушымаш» мут нерген коктынат кутырен келшенна.  

Таче саман вашталтын, у ончалтыш дене чылажат аклалтын. Ынде историйын шем палыжымат почын ончыкташ йӧн уло. Тиде сай. Но Михаил Сергеев, Михаил Исиметов, Ким Васин гай краеведна-влак таче пеш шагалын кодыныт. Марий калыкын эртыме корныжо да лӱмлӧ еҥже-влак нерген Гельсий Зайниевын возымыжо мылам утларак келша.  

Мыйын икымше шымлыме паша-влак Маркс да Ленинын туныктымо шӱлыш дене шыҥдаралтше улыт гынат, туштат верысе илыш сӱретлан, событийлан, фактлан эҥертыме. Садлан возымо пашам-влак тачат шке кӱлешлыкыштым йомдарен огытыл, шонем. А пытартыш ийласе возымем, чынак, у ончалтышан. Поснак А.В.Григорьев, В.М.Васильев нерген. П.П.Глезденев, И.П.Петров нерген посна книга-влакым возен шуктымо да савыктымемлан куанем. Марий Элысе репрессий нерген кум томан «Трагедия народа» очерк-влакым, «Из истории Марий Эл: трагедия 30-х годов» книгам-влакым возымем дене кугешнем. Вет тыште нигӧлан палыдыме факт-влак нерген чыным возымо. Тидым мый илышемын тӱҥ лектышыжлан шотлем.   

А нумалтыш шотышто… Тиде пеш кугу ответственность. Мый чын дене таҥлалт илаш тыршенам. Кеч-могай фактымат кажне еҥ тӱрлын акла. Икте сайракым шукырак ужеш. Весе нелым утларак шижеш. Марий калыклан нелыже утларак логалын шол.

- Арам огыл тиде пашадам Марий Эл Республикын кугыжаныш премийже дене палемдыме. Чаманаш логалеш: мом палымыда чыла руш йылме дене савыкталтын. Марла лудшылан марлак савыкташ кӱлеш ыле. Мутлан, «Марий калыкын историйже» (А.Г.Иванов дене пырля ямдылыме) книгада, «Марий Эл» газетеш «Эртыше илышын шӧрынжӧ» рубрика дене лекше 20 утла очеркдам лудшо-влак куанен вашлийыныт. А чоныштыда улшо нумалтышым самырык тукым кузерак авалта?

- Ты шотышто куан шижмаш уке гаяк. Самырык-влак марла шагал мутланат, йӱла, культур илыш деч ӧрдыжтӧ шогат. Шукышт ача-ава йылме деч вожылыт. Мый шонем, тачысе ача-ава, туныктышо-влаклан икшывын чонышто марий улмыжым арален кодышаш верч чот шогыман. Тиде – интеллигенцийын, мер калыкын  тӱҥ пашаже лийшаш. Вет ятыр йылмызын йочажак марла огеш мутлане. Ты шотышто Юрий Андуганов веле ойыртемалтын. Таче эрвелмарий-влак марий йылмым, культурым арален кодымаште кугу порысым шуктат, тӱнямбал глобализаций деч аралалт моштат. Шагал чотан калыклан унификаций, глобализаций нимо сайым огеш сӧрӧ, чонжым почаш огеш полшо. Садланак ме таче шуко калык поянлыкым йомдарен толына. Шке калык верч чарныде тыршен илыман, шуко ӱшандарен ойлыман. Тыге веле кумыл нӧлтеш, ӱшан шочеш.   

Чыным ойлаш эре неле. Эре шеҥгек-ончык ончал шуктыман. Но таче лӱдмаш йӧршеш кодын огыл. Мом ыштен шуктем – ыштем.

Россий  тенийсе ийым еш идалык семын увертарен. Тендан ешдан шӧртньӧ сӱан идалыкыште…

– Да, тений 3 июльышто пелашем дене ушнымыланат витле ий теме. Йолташ-влак дене чумыргышна. Нина кызыт черле, мыят тазалык шотышто пешыжак моктанен ом керт, садлан кугун ышна пайремле. А тунам, 1958 ийыште, госэкзамен кечынак, Нина Попова дене мужыраҥме нерген свидетельствым налынна. Сӱан, институтым тунем пытарыме кас мыйын илышыштем куанле тат лийын. Тыге мый ик кечын наукышкат, еш илышышкат тошкал пуренам. Шымлыме пашамлан ӱшанле эҥертышым муынам.

Эртыше ийлаште чоным эмлыме семын, самырык годсо гаяк,  почеламутым возаш тӱҥальым. Эсогыл ик почеламутшылан Сергей Морозов семымат келыштарен. Тений 15 июньышто Владимир Ромашкин Курык серыште Муро айошто йоҥгалтарыш.

«Марий Эл», 2008 ий

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1