Иван Иванов:

Марий чонан самырык тукымым куштенна

Марий кугыжаныш университетлан - 35

Ноябрь тылзыште Марий кугыжаныш университет шкенжын 35 ияш лӱмгечыжым палемда. Тидын вашеш мемнан корреспондентна Зоя Глушкова филологий наука доктор, профессор, Марий АССР наукын да Российысе кӱшыл школын сулло пашаеҥже И.Г.Иванов дене мутым вашталтен.

Иван Григорьевич, Те 1975 ий гыч Марий кугыжаныш университетысе студент-влаклан шинчымаш гранитым нулташ полшеда. Тиде  жапыште Те шочмо йылмынан вияҥмыже, мут поянлыкше нерген 300 наре шымлымаш пашам возенда, ик литератур йылмым ыштыме нерген чолган ойленда. Калыкыште шочмо кундемын пӱрымашыже нерген азапланыше, ушан да тале мер пашаеҥ семын чапланенда. Могай кумыл дене кӱшыл школын лӱмгечыжым вашлийыда?

– Лӱмгече – куаным шочыктышо пайрем. Ты пайрем дене тӧрракак лиеш тыште пашам ыштыме жапем, ынде 32 ий университет пашам ыштем. 1975 ийыште мыланем кафедрым вуйлаташ ӱшанышт. Кафедрым почмылан мый моткоч куаненам ыле. Тыге шочмо калыклан ончыл шонымашан тукымым кушташ йӧн лиеш, шоненам. Эше туныктымо шынык (опыт), тӱрлӧ шымлымаш книга деч посна яра верыште ала-мом ышташ пижынна. Тунам эн ончычак паша радамым раш палемден кертмына изи огыл ӱшаным шочыктен. У тунемме планым чоҥаш, шочмо йылме дене кылдалтше предмет-влакым вияҥден, у кӱкшытыш нӧлтал колташ, студент-влаклан тунемме пособийым, монографий-влакым савыкташ – тыгай кумыл дене ме пашам ыштенна. Лач тунамак шочыныт марий сылнымут историй, марий йылме историй, шочмо йылмын диалектше, финноугроведений предмет-влак. Марий университетын пырдыж коклаштыже икымше гана тӱрлӧ спецкурс, семинар-влак шӱлалтеныт. Нине предмет-влак мыланна, туныктышо-влаклан, ик тӱҥ шонымашым, тӱҥ задачым шукташ полшеныт: кумда да келге шинчымашан, куатле шӱлышан, марий улмыж дене кугешнен моштышо самырык айдемым кушташ. Тыге ме шочмо калыкнан лӱдын-вожыл илыме койышыжым сеҥен керташ полшынена ыле. Айста шарналтена ту годсо шымлызына-влакым: филологий наука кандидат-влак Аркадий Евдокимович Иванов (Марий сылнымут историйым лончылен кодыш), Зиновий Васильевич Учаев шочмо йылмым пеш сайын палыше, студентым пашалан кумылаҥден моштышо шымлызе семын чапланен. Профессор Леонид Петрович Грузов шочмо йылмысе йӱк-влакым шымлыш. Академик Иван Степанович Галкин мемнан дене финн йылмым туныктыш, профессор Елизар Николаевич Мустаев финноугроведенийым вияҥдыш. Нунын кумда уш-акылан выпускникышт: Валентин Васильев, Аркадий Васинкин, Силантий Сабитов да молат таче шочмо университетыште тыршат да пагалымашым сулат. Нуным куштымаште ме родо-тукым калык-влакын школ шыныкыштлан эҥертенна. Пауль Аристэ, Пауль Кокла, Янош Пустаи, Габор Берецки, Петер Домокош,  Алхо Алкониеми, Сиркка Сааринен ик гана веле огыл Йошкар-Олаш толын коштыныт, поро ой-каҥаш дене мыланна полшеныт.  

Мый шонем, ХХ курым мучаште Марий кугыжаныш университет марий айдемын шкешамжым (самосознанийжым) вияҥдымаште моткоч кугу пашам ыштен шоген. Университет  марий чонан айдемым таптыше рӱдер семын лийын. Таче тышеч лекше тӱжем утла студент тӱрлӧ школлаште, радио, телевидений, газет ден журнал редакцийлаште пашам ыштат, калык пагалымашым сулат, пиалан илыш-корным чоҥат. Тыгай улеш кумло ий ончыч тӱҥал пыштыме пашанан саскаже.      

Шымлыме паша-влакдам шергалын, раш коеш: те тачат лым лийын огыда мошто  у шонымаш-влак чондам туржыт… Шукерте огыл савыкталтше «Кагазвиктыш сомылым марла шуктышо-влаклан полшык» книгада нерген йоднем.

– Тӱрлӧ кагазым марла возымо йодыш эше кодшо курым тӱҥалтышыштак пеш пӱсын шоген. Тунам тӱп калыкна руш йылмым пален огыл, сандене кучем дек лекме йодыш-влак чылажат марла возалтын. Ту жапыште кагаз пашам марла виктарен колтымо шотышто изи огыл сеҥымашат лийын. Тидым ме тошто годсо мутер лышташлаштат раш ужына. Кумлымшо ийласе пуламыр деч вара ты паша деч йӧршынак йӱкшенна. Садлан угыч ты сӧремым савыраш пижынам. Мый палем, мыйын марлаҥдаш тыршымемлан шукынжо шум шогалтат, орлаш пижыт. Но шоналтыза: таче кутырымо йылмыште 70 наре процент руш мутым кучылтына гын, тыгай койыш возымо йылмыштынат утыр вияҥеш. Илыш вашталтын, пытартыш лу ий жапыште мыняр у руш шомак шочын. Ме нунымат шочмо йылмылан келыштарыде кучылташ тӱҥалына гын, шочмо йылмынаже куш савырна? Иктым шарнышаш улына: кеч-могай йылмат тунам веле йол ӱмбак пеҥгыдын шогалеш, кунам тудо кугыжаныш пашаеҥ-влакын кучылтмо йылмышт лиеш. Мыланна марла шонаш, марла ойлаш, марла кагазым возаш эше нигӧат чарен огыл. Ме шке ты паша деч ӧрдыжкӧ кораҥынна. Икмыняр ий ончыч «У мут-влак мутерым» ямдылыме годымат тыгай шонымашак мыйым тургыжландарен, тачат ты шижмашак утыр пашам ышташ тарата.

«Кагазвиктыш сомылым марла шуктышо-влаклан полшык» книгам Марий Эл Республикын тӱвыра, печать да национальность паша шотышто министерствын проектше почеш ямдылыме. Кугу тыршымашым проект вуйлатыше Эрик Юзыкайн ончыктен. Ятыр гана иктеш чумырген каҥашыме,  мер еҥын ойжым шотыш налын пашам ыштыме. Тыште кагазвиктарышылан мутерым темлыме. Марла ик семын возыкташ манын,  чап лӱм-влакым, тӱрлӧ предприятий-влакын аббревиатурыштым, тӧнеж (учреждений) ден ыштыкверын (предриятийын) лӱмыштым кусаренна.

Ӱшаныза: тиде – таче тӱҥал пыштыме паша огыл. Кугезына-влакын возен кодымо тошто кагазым ончалынат, шуко марий мутым арален кодаш лиеш. Ты пашам вораҥдарен колтымаште уста серызына-влакын надырышт нерген мондыман огыл. Налза В.Колумбым: мыняр у мутым тудо шке сылнымут корнылаштыже шочыктен. Кажне марий возышо тыге шонаш, тыге тыршаш тӱҥалеш гын, ме шочмо йылмын куатшым ятырлан вияҥден кертына.

 «Марий Эл» 7 кылме 2007 ий

    

  





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1