Иван Горный

Капка почмо гын, кӧ-гынат вуча

 

Таче, ӱмыр мучко шочмо сылнымутым вияҥдыше, журналист пашаште тыршыше айдеме, Марий Эл Республикын калык поэтше Иван Иванович Горный чапле лӱмгечыжым пайремла. Тудлан 75 ий темеш. Сылнымут мастарым пайрем дене саламлымашке ушнен, лудшына-влаклан писатель дене мутланымашым лудаш темлена.

Иван Иванович, шочмо кече еш пайрем, шонем. Те чапле лӱмгечыдам еш идалыкыште палемдеда. Садлан икымше йодышемат еш, пелаш, икшыве нерген лийже.

– Илыш корнем кужуат, кӱчыкат огылла чучеш – шымле вич ий. Ӱмырем мучко пӱртӱс але Юмо пуымо пашаште улам. Ешем дене икте-весым умылен, полшен иленна. Пелашем Козьмодемьянскыште районысо газет редакцийыште, вараже «Марий Эл периодика» издательствыште ыштен. Таче коктынат сулымо канышыште улына. Ӱдырна, пединститутым пытарымеке, йочасадыште пашалана. Уныкана радиоаппаратур монтажниклан, шофёрлан, сварщиклан тунем лектын, вестӱрлӧ техника декат шӱмаҥын. Уныканан икшывыже уло, тугеже кугезе коча-кова улына.

Шочмо Олыктӱр ялем пеш сай верыште шинча. Витле кок пӧрт гыч иктыжымат нигӧ кудалтен ыш кае. Шукертсек пуч дене вӱд толеш, газ тул ырыкта, кажне озанлык поян садым куча. Ялем деч тораштак огыл Йыван курык нӧлтеш. Корем велне ош куэр. Умбалнырак Юл эҥер йога.

Ожныракше ялем гыч шуко еран кумда олыкыш логалына ыле. 1980 ийыште ты олык Чебоксар ГЭС-ын вӱд йымаке логале.  Чылт теҥыз гай толкынан, кумдыкшо лу меҥге утла.  

Ешем дене кеҥеж жапым утларак пӱртӱсыштӧ эртарена. Юл серыште каныме пӧртна, сад-пакчана мемнам вашлийыт. Тушто иктым ачалет, весым тӧрлатет – паша сита. Эҥер серыште эҥырвоштыр, спиннинг денат  шинчылтына. Шыжым чодырашкат корным кучена.

Тенийсе еш идалыкат тургыман лийшаш. Порын, веселан гына эртыже. Чонышто мо-гынат сай шочеш манын ӱшанем. А серашыже утларак мый теле жапым йӧратем.

Те ятыр жап Марий Эл Писатель ушемым вуйлатенда. Курыкмарла да олыкмарла возымо сылнымут коклаште ойыртем але икгайлык уло мо?

– Марий сылнымутна кодшо курымын колымшо-кумлымшо ийла гыч тӱҥалын, тачат кок йылме дене возалтеш: олыкмарла да курыкмарла. Тыгаяк корно ден вияҥеш мордва калыкын сылнымутшо – мокша да эрзя йылмыжат ваш пойдарат.

Мемнан сылнымутлан негызым 1905 ийын «Ото» почеламут дене С.Г.Чавайн пыштен. Тудо варажым чыла жанр денат сылнымут произведенийым возен. Курыкмарий сылнымут колымшо ийлаште шочын. Тунам «Ирӓ жерӓ» альманахын да «Йӱк» журналын икмыняр номерышт лектын, 1930 ийыште «У сем» журнал шочын. Кугу надырым ты пашашке классикна Никон Игнатьев пыштен. 1930–1935 ийлаште «Вурс мардеж», «Савик», «Туан сандалык» первый марла роман-влакым печатлен. Тунам шке талантыштым прозо ден поэзийыште Пет Першут, Шадт Булат, Константин Беляев, Владимир Сузы, Никандр Ильяков ончыктеныт. Сылнымутыш роштке тошкал пуреныт да лӱмлӧ писательыш савырненыт. Поснак Никандр Ильяков «Эдемвлӓ дӓ ивлӓ» да почеламут дене возымо «Опак Микита» романже-влак дене кумдан чапланен. Сар деч вара эн чулымын калык поэтна Геннадий Матюковский пашам ыштен.

Кызыт курыкмарий кокла гыч кугу жанрыште талантыштым тергат Виталий Петухов, Евграф Поствайкин, Владислав Самойлов, Владимир Тотир, Авенир Апатеев, Виталий Ерошкин. Поэзийыште пешак Ипполит Лобанов, Валентин Афанасьев, Николай Егров, Евгений Першуткин, Светлана Вассанова, Анатолий Атюлов, Сергей Гайдов тыршат. Тыгеракын олыкмарий да курыкмарий писатель-шамыч, ик мӱкш еш семынак, шочмо литературынам у сылне произведений дене пойдарат.

Тачысе сылнымутышто мо Тендам утларак тургыжландара?

– Кажне жапын шке ойыртемже уло. Тудо ик верыште ок шого, вашталт мия. У тукым у корным кычалеш. Сылнымут нергенат тидымак каласаш лиеш. Пытартыш коло ий жапыште кугу элнан, мер калыкын илышыже палаш лийдымын вашталте. Наций, калык-влак коклаште тӱрлӧ осал койыш ылыже. Илыш рынке-пазарыш савырныш. Тиде амал денак Писатель ушем-влакат кугу нелылыкыш логальыч. Сылнымут да пӱтынь культур декат «тӱткылык» манмет шагалеме.  

Тау, пытартыш ийлаште поро шӱлыш шижалтеш. Но южгунам нелелыкшым кӱшыл кучемат, писатель ушемат шочыктат. Мутлан, 1964–1990 ийлаште курыкмарла лекше сылнымут альманахым лукташ чарыме ыле.  Тиде шот мо? А «Ончыко» журнал курыкмарла сылнымутым печатлыде гаяк. Йӧра, 1990-шо ий гыч, писатель-влакын йодмыштым шотыш налын, Марий правительствына «У сем»  литературный журналым йол ӱмбаке шогалташ полышым пуыш. А 1994 ийыште «Ончыко» журнал тылзе еда лекташ тӱҥале. Тыге самырык автор-влаклан кушкаш йӧн лие.

Ынде книгам печатлыме пашат ворана. Правительстве могырым Марий книга издательствылан бюджет окса утларак ойыралтмылан ӱшанаш лиеш.

Сылнымут паша – тиде профессий. Сылнымутым профессионал-влак шочыктат. Тугеже самырык поэт, прозаик, драматург-шамыч куштымо нерген эре шоныман. Нуно огыт лий гын, эрласе сылнымутна пеледын огеш керт. Вет ужар шудо, тыгыде вондо, чашкер ок куш гын, чодырат йомеш, кошка. Пушеҥге-влак икте-весыштлан эҥертен вияҥыт. Сылнымутыштат икте-весылан полыш кӱлешак. Ты шотышто критикат шкенжын тӧр, поро мутшым каласышаш. Жал, южо серышыже тидым пешыжак ок йӧрате. «Шкеже ик ойлымашымат, ик почеламутымат возыде, а еҥым туныкташ пижын», – манеш.  

Конешне, возымаштына у шӱлыш лийшаш. Илышыште мо ышталтеш, айдеме шкенжым кузе шижеш да монь – тидым сайын палышаш улына. Тема манметым шӱм-чон вошт колташ кӱлеш. Тунам произведений шкеак лудшым муэш. А возаш вет куштылго паша огыл. Мутлан, пӧртым чоҥышо але доярка, механизатор але ялысе шотан предприниматель, фермер – кажне еҥ шкенжын пашажым сайын ышташ тырша. Возышат нунын гаяк. Мыланнат творческий пашанам сайын веле шуктыман.

У книга шагал огыл печатлалтме дене самырык автор-влак шукемыт. Тидлан куанем. Нунын кокла гыч чын талант кушкын кертеш. Но тыгеат лиеда: южо еҥже кок вичкыж сборникым луктеш, вашке гына ушем членышкат пура, вараже возымым чарна.

Таче сылнымутнам сылне произведений дене пойдарыме верч йӱлыман. Пытартыш жапыште курыкмарий-шамыч шагалрак возат. У автор-влакын лӱмышт огыт кой. Ты сӱрет тургыжландара. Очыни, тидын нерген утларак шоналташ кӱлеш.

Икана калык коклаште «Сылнымут – кугыжаныш капка гай» манын палемдышда. Таче Те сылнымут капкашкат, кугыжаныш капкашкат пурен коштшо айдеме улыда. А кудо капкаже пиаланрак?

– Шкенжын талантшым писатель шканже гына огыл кучылтеш. Тудын мутшо, произведенийже лудшо калыклан мом-гынат ум, палыдымым ончыкта, рашемда, шке семынже туныкта, уш-акылым пойдара. Тыге лудшо-влак коклаште «общественный резонанс» манмет шарла. Вет писательын шкенжын творческий позицийже уло. Тугеже тудынат ответственностьшо, возымыжо верч келге шижмашыже лийшаш.

Писатель ушемын капкажым почын пураш ожно неле ыле. Авторын книгажым, произведенийжым ондак рецензент-влак шерын лектыт, акым пуат, вара ушем правленийын заседанийыштыже лончылат, кум рекомендацийым возат, верысе писатель-влакын чумыр погынымаште ончат, пытартышлан Россий писатель ушемын приемный комиссий тайный йӱклымашым эртара. Кандашлуымше ийлаште тиде комиссийым вуйлатыше Годенкон ойлымыжым шарнем: «Мыйым Писатель ушем членыш кумшо гана ончымеке гына пуртеныт». Кызыт гын вес семын ышталтеш, проста формым кучылтыт.

Мер илышыште посна пашам шуктымаш писательлан шуко сайым пуа. Районысо газет редакторлан коло ий наре ыштымем годым депутатлан, партий комитетын еҥжылан ойыреныт ыле. Ынде ятыр ий Марий Элнан кугыжаныш национальный политикым илышыш пуртымо шотышто правительственный комиссийын членже улам. А капка почмо гын, кӧ-гынат вуча.

20 пургыж 2008





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1