Геннадий Гордеев:

Волгыдо ончыкылыклан ӱшан –

кӧргӧ вий…

Геннадий Гордеев Параньга район Ондропсолаште 1960 ий 5 июльышто шочын. Матародо школ деч вара Совет армий радамыште шоген. Кӱшыл шинчымашым Марий кугыжаныш универистетысе историй да филологий факультетыште налын.

1987-1996 ийлаште «Пионер йӱк» журналыште сылнымут редакторлан, «Кугарняште» тӱҥ редакторын алмаштышыжлан, «Марий Элыште» обозревательлан тыршен. 1990 ийыште «Омса вес велне»   повесть да ойлымаш книгам савыкта. 1996-2002 ийлаште - Марий телевиденийыште «Вӱршер», «Чон почын», «Мый тыге шонем» мер-полтика передача-влакын редакторжо да вӱдышыжӧ. Тыгодым журналист-публицист, драматург Г.Гордеев марий искусствышто у йогыным почеш: «Чоныштем илет» телефильмлан сценарийым воза. 2001 ийыште тиде фильмын авторжо семын Саратовысо «ТелеПроФи» лӱман тӱнямбал фестивальын дипломантше лиеш.

2002 ийыште Геннадий Филимонович Марий самырык театрыште сылнымут пашалан пижеш. Таче марте ты театр сценыште тудын пьесыж почеш 13 спектакль ош тӱням ужын. Тиде - «Ӧртӧмӧ он» (1993), «Болтуш» (1994), «Мый ом суко садак...» (1997), «Пӧртыл, ӱдырем!..» (1994), «Илаш гын, илаш» (1995), «Шӱшпык муро, умыр кас» (1976), «Шкетан» (1998 ий), «Ял ӱмбалне мужыр йӱксӧ» (2000), «Куп» (2003), «Куван кеҥеж» (2004), «Пеледыш лӱман мурызо» (2006), «С.Г.Чавайн» (2008), «Я.П.Майоров-Шкетан» (2009).

Г.Гордеев ожнысо илыш трилогийжылан Марий Эл Республикын Кугыжаныш премийже дене палемдалтын (1999). Тудо - Марий Эл искусствын сулло деятельже (2005).  2010 ийыште шочмо калык верч тыршымыжлан Йыван Кырла лӱмеш медаль дене палемдалтын.

 

Геннадий Филимонович, ме илышет да пашат нерген кӱчыкын каласышна. А келгынрак ончалаш гын?

– Тунам мый да иктаҥашем-влак жап шумеке эртыше пагытым радамлаш тӱҥалына манын пашам ыштен огынал. Ме шке илышнам иленна.

Туге гынат жап шумо семын радамлыман, мутым кучыман...

– Мемнан тукым  жапше годым пеш чолга ыле. Кызытат тыгаяк. Илыме, йӱлымӧ, тыршыме. Кунамже посна-посна шке пашанам шуктенна, кунамже иктеш ушнен сомыллан пижме. Кодшо гана Володя Козловын, Саша Абдуловын тыгаяк юбилейыштым эртарышна. Саламлышна, шарналтышна, иктешлышна. Чынжымак, мо гына ышалтын огыл: у газет ден журнал, книга-влакым шке кӱшеш савыктен толашыме, марий муро у кӱкшытым нале, у театр… Мер илыш у деч у толкын дене шолын, пленум, конференций, конгресс-влак. Финн-угор тӱня шарлен кайыш. Йӱлен шуктымо сомылна шочмо калыкнан ончыкылыкшо верчын лийын. Тиде сомылышко уло интеллигенций, чумыр марий калык ушнен. Ом моктане, ом шылте, но ты толкынышто мемнан тукымат чолган шоген, кокланже вӱден кайыше радамыштат лийын. Ме тунам самырык лийынна.

Эртыше идалык мучаште лӱмет Россий кӱкшытан конкурсышто йоҥгалте. Тиде тыланда куан, чын улмыдам пеҥгыдемдыше сеҥымаш але?..

– Конкурсым Россий Федерацийын тӱвыра министерствыже кажне ийын эртара. 2009 ийыште мыят «Кунам кӱдырчӧ кӱдырта» сатирический комедием колтышым. Викшым ойлаш гын, ӱшан деч посна. Олег Геннадьевич Иркабаев лудын лекмекше, «колто» манят, колтышым. 12 пьеса лауреат лӱмым сеҥен налын, Российысе лӱмлӧ драматург-влакын произведенийышт коклашке «Кунам кӱдырчӧ кӱдырта» пьесем логалын. Пошкудо кундемла гычат ятырын колтеныт. А иктыж дене, йыгыре республикысе драматург йолташем дене, вашлийыннат ойла: «Россий министерствын конкурсышкыжо пьесем колтенам, иктешлымашым вучем». А мыланем икмыняр кече ондак тушечын йыҥгыртеныт да саламлыме шомакым ойленыт ыле. Йолташемлан кузе каласашат шым пале, кумылжым волтымо деч ӧрым. Тыгат лиеда улмаш, куанле кумылым йолташланат почаш йӧндымӧ.

«Кунам кӱдырчӧ кӱдырта» пьесым сценыште ужына?

– Тиде пьесе дене октябрь тылзыште 50 ияш лӱмгечем палемдынем. Йолташем-влак шочмо кечым иктешлымаш семын - тӱрлӧ спектальла, тыгак «Чоныштем илет» сериал гыч ужашым ончыктымо, муро дене эртараш темлат. А мый шонем: иктешлаш мылам але эр, вуйышто тунар шуко шоныш, ыштышаш кумыл. Сандене лӱмгечым у паша дене палемдем. Теве 70 ий марте илен шуам, у пьесым возаш тептерем ок лий – тунам вара шинчамат, те-е-ек иктешлем сомылем. Вот, манам, тыгайым возенам, ончыза: теве тыге «кертынам» (шыргыжеш). Шоҥгеммек, вий уке лиймек, шуктымо паша дене куанен илаш верештеш. Но тудын марте эше илен шуктыман.

Ӧрдыж гыч ончымаште, серыше-влак деч икмыняр ойырлен илымыла чучат? Тиде чын але мыйын черле уш-акылем тыге шона?

– Ойыртемалтын? Кузе умылаш?

Ойырленрак… Тыйым мер илышытат огына уж, тӱрлӧ погынлаштат йӱкет ок шокто.

– Мый таче йӱкын ойлымо шомак дене огыл, шке кӧргӧ пашам дене утларак илем.

Эсогыл Писатель ушемыштат от шого…

– 90-шо ийла кыдалне йодмашым возенам ыле. Рекомендаций-влакат ыльыч. Марий Эл писатель ушем документ дене пырля Россий Писатель ушемыш, «Ӧртӧмӧ он» ден «Болтуш» пьесе-влакым колтыш. Москошто мыйын лӱмем ышт пеҥгыдемде. Йолташ-влак каласышт: вес произведений-влакым темлаш кӱлеш. А мый шоналтышым: тыланда шочмо калыкын историйже нерген каласкалыше пьеса ок келше? Шке калык верч йӱлышӧ автор тендан ушемыште шогаш чапым ок суло гын, мый ом сӧрвале. Тулеч вара документым угыч ямдылаш ятыр гана темленыт, но кумыл ыш лек. Сандене, молан писатель ушемыште отыл? йодмылан,  мыскара йӧре вашештем: мый шке ушем улам. Мемнан шукыж годым айдемын кушто шогымыжо, могай наградым налмыжым кӱкшыт семын аклат. Ала-кӧлан тидыже пеш шерге. Да чын, шерге лийшаш.  Но мылам возымо пашам утларак шерге.  Мый палем: мыйын пашам калыклан кӱлеш.

А ӧрдыжтӧ илен, ӧрдыж гыч ончен, кумдан да келгын сераш лиеш мо?

– Тидын нерген ойлаш йӧсӧ. Шонен омыл тидын нерген. Каласышым шаҥге: мом возенам, кузе ыштенам, молан возенам, кумда да келге мо тиде але вес произведением – иктешлаш да радамлаш эр. Ондак мыламат чучеш ыле: эре калык коклаште, илыш пӧрдемыште шолат-вургыжат гын веле, темым муаш, возаш куштылго. Тиде тыгак. Но мый таче утларак шке шонышем дене шинчылташ йӧратем. Ондакат, у произведений дене шинчылтме пагытыште йомам ыле, кок-кум тылзе дене калыкыш лекде тыршалтын. Пашам пытарымеке, угыч йолташ-влак коклаште, тӱшкаште… Тунамат ойленыт: «Эре калык коклаште улат: мер пашаже, газет-журналже, телевиденийже. Тунамак пьеса почеш пьесам луктат, кунам возенже шуктет?» Еҥ-влак пӧлемыште шкет шинчымем,  мом ыштылмем, кузе илемем огыт уж. Тиде мыйым кӧргӧ илышем. Творчество – шкет еҥын сомылжо. А «ойырленрак илет» манме шотышто… Таче возымо паша деч посна шуко жапым театрлан ойырем, тыгак илышыштем еш кугу верым налын шога.

Тыгодымак шаҥге вес шомакат йоҥгалте: «ӧрдыж гыч ончен, кумдан да келгын сераш лиеш мо?»

– Ӧрдыж гыч ончен але кумдан да келгын… - йӧсӧ каласаш. Такшым, мый йодыш-влаклан вашешташ пешыжак ом йӧрате. Поснак шке чон, паша, кӧргӧ шоныш, тӱня да илыш умылымаш нерген йодмо годым. Вет йодшо еҥ шкаланже келшыше Чын вашмутым вуча. А мыйын Чын вашмут уке. Такшымат, тӱняште Чын вашмут уке, але тидымак вес семын каласаш лиеш: тӱняште Чын вашмут пеш шуко, кажне еҥын шке Чынже. Лучо мый иктаж произведенийым возем, герой-влак гочын вашештем шонымашем да тӱня умылымашем нерген. А келге але кумда тиде але тудо произведением – вашмутым критик-влаклан кодена. Тольык таче - поснак таче - критика шомакым ойлышо еҥна шагал, эсогыл уке гаяк. Чылажат шагалем толеш: возышо еҥжат, возымым шымлыше-аклыше еҥжат. Тиде чоным корштара.

Серымыда шуко уло, тидым ий еда сценысе премьера-влак пеҥгыдемдат. Но писатель калык-влакын чонышкыжо сценысе премьера дене огыл, книга дене шыҥа, шонем. Молан ик книга дене серлаген иледа?

– Саламлен кертыда, тиде кечылаште республика бюджет полшымо дене историй трилогием посна книга дене савыкталт лектеш. Тудо «Мый ом суко садак…» маналтеш. Тау Марий Эл кугыжанышлан 50 ияш лӱмгечемлан тыгай шерге пӧлекым ыштымыжлан.

Тачысе марий сылнымут: куандара, шӱлыкаҥда?

– Кызыт гына ойлышым: возышо да возымым шымлыше еҥна-влак шагалем толыт да чон коршта. Тыгодымак возалтше произведений-влакшат кумда да келге шоныш могырым начарештын, философий авалтышт дене куакшем толыт. Кумда да келге шоныш дене ондакшат моктанен кертын огынал, а таче тудо йӧршынат «йӧратем да от йӧрате», але «каенат да монденат» кышкарышке волен. Коклаште илыш нерген келгынрак шонкалыше произведенийымат ужаш лиеш, но (адакат саде проблеме) тудым ужын, аклен, лончылен, иктешлен умылтарыше литературовед, критик уке гаяк. А чумыр ончалаш гын, критикна веле огыл, тыгай произведенийым лудаш йӧратыше-влакшат пеш шагалын улыт. Сандене сылнымут таче куандара але шӱлыкаҥда манме годым лач сылнымут нерген гына огыл (мыйын шонымаште), марий лудшо нергенат палемден кодаш кӱлеш. Тидым мый театрыштат раш ужам. Сценышке илыш нерген шонкалымашан келге спектакльым луктат – залышке калыкым шагал погет. Лийже - «йӧратем да ом йӧрате», муро-куштымаш, мыскара… Таче мурызо-куштышын да мыскарачын пагытше. Калык билет шергымат ок ончо, тыгай концертышке кугу полат тич погына, а кунамже стадионымат тема. 

- Китай калык ойла: Юмо ынже пӱрӧ акырсаман жапыште (эпоху перемен) илаш… Кызытсе чон корштыметым тыге умылыман мо?

– Акыр саманжак огыл, но мемнан гай шагал еҥан калыклан элысе изирак пуламыржат лӱдыкшӧ. Пуламырыште шагал еҥан калык але тӱзлана (кӧргӧ вийже дене куатле гын), але тӱлыжга. Торашке огына кае: теве пошкудо татар ден башкир калык-влак ты пуламырым шке тӱвырам, сын-куным араламыште, тудым умабкыже тӱзатен колтымаште шкаланышт раш корным  виктарен кертыч, тыгодымак эше чуваш-влак, Чуваш республикыште чотышт шукылан кӧра, шкешт верчын шогаш вийым муыч. А мемнан ала-могай татыште шке верч шогаш моштымашна ыш сите. Сандене таче калыкнан пӱрымашыж верч вургыжшо марийлан ончыко ошкылмо корнышто куштылго огыл. Тудлан кызыт ушештарыме калык-влак дене таҥастарымаште кок пачаш кугурак нелытым чыташ да сеҥаш перна. Тӱҥжӧ: кидым волтен колтыман огыл, кӧргӧ куатым пеҥгыдемдыман. Кӧргӧ куатан айдеме гына ончыко ошкыл кертеш.

А кушто кӧргӧ куатым муаш?

– Шинчымаште, тунеммаште… Шкендын да калыкетын волгыдо ончыкылыкшылан ӱшанымаште… Тидым кажне марий умылышаш, шочын вочмыж годсекак ача-ава шке икшывыжым марий улмыж дене кугешнаш туныктышаш. Тидланже ача-ава ондак шкеже марий улмыжым аклышаш, пошкудыжын але вес марий еҥын койыш-шоктышыштыжо, ыштыш-кучышыштыжо удам огыл пургедшаш, а эн ондак сайжым ужын куанышаш. Пошкудын удажым ужаш да «ончыза, тудо могай» манын ӱлыкӧ шынден пелешташ кеч-кӧат, кеч-могай вийдыме айдемат кертеш, а тый ондак тудын сайжым, тыгодымак илышын чын тӱсшым аклен мошто. Ойсавыртыш семын пелешташ гын, тыге йоҥгалтеш, очыни: удам кеч-могай вийдыме айдемат ужын кертеш, а сайым ужын мошта лач виян еҥ. Но айдемыште сайым, а илышыште чыным ужын аклаш уш-акыл кӱлеш. Сандене ме «кеч-кӧ да кеч-могай» огыл, а эн ондак кугу уш-акылан айдемышке кушкын шушаш улына. Умылем: ойлаш куштылго. Садланак шаҥге «ойлаш», «шке чоным почаш» пешыжак ом йӧрате маньым. Ойлен да ньюслен нимом от ыште, пашам ышташ кӱлеш.

Калык тендам писатель-драматург семын веле огыл, уста журналист семын шарна. Калык «Вӱршерым» шижын, мемнам «Чон почын» кутыраш, «Мый тыге шонем» манаш туныктышда. Таче журналист паша деч посна Те огыда орлане?

– Таче тиде пашам мый возымаштем шыҥдарем.  Пытартыш жапыште гына марий литературын классикше, мер пашаъеҥ, просветитель Сергей Чавайн, тыгак вес лӱмлӧ писательна Яков Павлович Майоров-Шкетан нерген пьесым возышым. Нуным Марий самырык театрын сценышкыже лукна, школлаште ончыктышна. У тукымлан шкенан историйна, чап еҥна-влак нерген шинчаваш каласкалышна. Марий илышым аклаш, марий калыкнан пӱрымашыж нерген шонкалаш, тудын верчын вургыжаш, йӱлаш, тыршаш мыняр-гынат тараташына. А теве шыжым Марий самырык театрыштак пӱсӧ шонымашан (ӱшаныме шуэш) вес спектакльым луктына – «Кунам кӱдырчӧ кӱдырта». Ойлышна, ты пьесе жанрже дене сатирический комедий, койдарчык. Но тидлан ӧрман огыл, мый мыскара да воштылмо йӧре келге умылымашым шыҥдараш тыршенам.

Геннадий Филимонович, «Марий Элым» лудшыжо-влак лӱм дене  50 ияш лӱмгечет дене саламлена.  Таза лийза, пашада тӱвыргӧ саскам пуыжо. А ме изин-кугун «Кунам кӱдырчӧ кӱдырта» спектакльын премьерыжым вучаш тӱҥалына.

«Марий Эл», 3 сӱрем 2010

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1