Галина Ширяева:

Юмынӱдыр лийын огыл кугыжа ӱдыр...

Галина Ширяева Советский район Кодам ялыште 1956 ийыште шочын. Пектубай школ деч вара Марий пединститутышто йот йылме факультетыште шинчымашым налын. Ӱшнӱр школышто, Советский район комсомол комитетыште (1978-1981), Республикысе калык рӱдерыште (1982-1986) тыршен, Финн-угор калык-влакын культур фондыштышт ответственный секретарьжылан, Культура министерствыште консультантлан (1991-1997) шоген.

Таче Галина Ширяева Марий Эл Республикысе ӱдырамаш-влак коклаште ойыртемалтше ончылъеҥ. Кечын ыштен толмо пашаже - Марий Эл культура, печать да национальность паша шотышто министрын алмаштышыже. Чон ӱжмӧ почеш «Саскавий» марий ӱдырамаш ушемын вуйлатышыже. Кугыжаныш кучемын пашажым шуктышыла, шуко вийым да жапым мер ушем-влакын пашаштым ворандарымашлан ойыра.

Галина Степановна вич йылмым пала. Моско оласе академийыште «Культура сферыште кугыжаныш да муниципал виктем» специальность дене шинчымашым налын. Ешан: кок эргыже, ик уныкаже уло. Моло марийвате семынак сурткӧргым ачалкала, тыгодым книгам лудаш, бассейныште йӱштылаш, сад-пакчаште мланде пашам шукташ чонжымак пуа.

Йолташ вате-влакым марий кочкыш дене сийлаш кумылан.

Галина Степановна, Марий Элыште могайрак ӱдырамаш-влак илат?

Марий Элыште, чот шот дене  ончаш гын, 20011 ий 1 январьлан 698 200 еҥ ила. Тиде тӱшка гыч  323 тӱжемже –  пӧръеҥ,  375 200 – ӱдырамаш. Тыге ӱдырамаш-влак 53,7 процентым айлат. Российыште ӱдырамаш 5 миллионлан шукырак гын, Марий Элыште 50 тӱжемлан. Паша вер шот дене ончаш гын, тӱрлӧ отрасльыште тыршат: утларакшым здравохраненийыште, образованийыште, культурышто. Образованийыште - 76, 9 процент, культурышто - 80 наре процент ӱдырамаш улыт, кугыжаныш кучемым ончаш гын, тыште

36, 2 процент тыршат.

Галина Степановна, марий ӱдырамаш Российысе моло ӱдырамаш деч мо дене ойыртемалтеш?

Мыйын шонымаште марий ӱдырамаш Российысе ӱдырамаш деч чот ойыртемалтеш манаш огеш лий. Тудо таче моло семынак тунемше (грамотный да шукыж годым кӱшыл образованиян, пашам ышта, илыме вержат молын гаяк, чийыме денат огеш ойыртемалт. Но тиде тӱжвач ончымаште веле. Но туге гынат шочмо калыкемын тӱшкан тӱшкан илыме верыште: Татарстаныште, Пошкыртышто, Удмуртийыште да Марий Элыштынат марий ӱдырамашым ончалын вигак палаш лиеш. Шыма шинчаончалтыш, чевер чурийже, шкем кучымо койышыжо дене марий ӱдырамашым мый вигак шижам да ужам. Поснак ялысе ватым. Адакшым тиде тӱжвач ончалмаште тыге ужына. Марий ӱдырамаш моло деч кӧргӧ чон поянлыкше дене ойыртемалтеш.Тудын тӱням  ужмыжо, умылымыжо келге да кумда. Ты ойыртемым  ийготым погымо семын утларак да утларак шекланем. Марий вате пешак пашаче, пӱртӱсым арален да пагален ила, тудын чонжым пӱртӱс деч ойырен умылаш тыршыме ок кӱл. Нуно иктеш гына илат, шӱлат. Очыни, садланак ӱдырамаш вургемыште ма але сӧрастарыме ӱзгарыште марий вате таче шке калыкшын акрет годсо сылне поянлыкшым арален коден кертын. Тиде тудын чонжылан моткочак шерге, огеш чий гынат, сондыкышто да арален ашна шке кугезе вожшым. Мутат уке, кызыт нигӧат тошто семын чиен, огеш кошт. Туге гынат марий ӱдырамаш таче шкенжым муро гочат огыл, куштымо гочат огыл, а тошто марий тӱр гоч ончыкта. Тиде кидпаша пелен марий культурым аралаш тырша, спектакль, концертыш коштеш, шукышт марий калыкын ончыкылык верч тургыжлана. Тидым ужде да моктыде ок лий.    

Тачысе марий ӱдырамаш эртыше ХХ курымысо марий ӱдырамаш дене таҥастарымаште вашталтын мо?

– Марий ӱдырамаш ХХ курымышто чот вашталтын. Но таче тудо утыр сылнештеш. Ойлышым: марий вате таче тунемше, тунамак калыкын кумда уш-акыл да чон поянлыкым аралыше: компьютер денат, Интернет денат пайдалана, машинашке шинчын кудалеш. Тудо шканже таче утларак ӱшанле оза лийын.  Мутат уке, тыгай чолга вате таче шке ваче ӱмбакыже ятыр тӱрлӧ сомылым налеш. Южо ешыште тудо чыла шотыштат пӧръеҥ дене тӧр шога. А пӧръеҥ оза сапым лушкемда гын, тунам ӱдырмаш шкеак еш илышым виктара.

- Те кӧ гай улыда, кӧм шканда кумир семын ужыда?

- Кумир шотышто... Политик, артист,  але мер еҥ кокла гыч мыйын тыгай лийын огыл да кызытат уке. Очыни, тиде иктешлыше образ, кудыжлан мый келшен толнем. Тышке пурат нуно ӱдырамаш-влак, кудыж-влак дене пашам ыштем, чак кылым кучем. Шкем кучымо да чийыме шотышто ала-можым йолташ ӱдыр-влак деч налам. Кумдан ончалаш гын, илыш шкак туныкта: книга, журналлан эҥертен, шкем аклет. Юлия Борисова, Вия Артмане, Вера Заклунная гай сынан ӱдырамаш-влакын образышт мыланем келша. Юлия Борисова «Посол Советского Союза» киношто посолым модын. Марий ӱдырамаш коклаште самырык годсекак Алевтина Ильинична Шорниковам пагален онченам. Тудо Шке жапыштыже Марий Эл Виктер вуйлатышын алмаштышыже лийын да мер калыкыште кугу пагалымашым сулен.

Еш да сурткӧргӧ шотым налаш гын, кумир — тиде авам. Эр гыч кас марте йолвалне шогылтшо ыле. Ялысе ӱдырамашын пашаже мучашдыме: икшывыже, сурт сомылкаже, кидпашаже, пакчаже... Тунамак колхоз пашаш вашкен. Кунам тудо чыла ыштен шуктен - ӧраш веле кодеш. Но ӱстембалныже эреак — йӱд ма кече -  тутло кочкыш пушланен. Мыят суртыштем тыгай кочкыш эреак  лийже ман тыршем.

Те Саскавий ушемым  чумыренда. Молан тиде тыланда кӱлеш?

Тыге илышыште лектын: 1990 ийлаште марий ӱдырамаш-влак «Саскавий» клубыш чумыргеныт.  Тунам Тимофей Евсеев лӱмеш тоштерышке мыят коштынам. Жап эртыме дене паша эркышнен. А вара, культура пашаш толмеке, моло регионлаште ӱдырамаш ушем улммым колын, ӱдырамаш-влакын форумышкышт коштын толмеке, тиде шонымаш чоным эре йӱлалтен.  Ужынам, икмыняр палыме ӱдырамаш-влак тыгаяк шонымаш дене иленыт. Нунын дене ушнен, 2007 ий декабрь тылзыште уэш ушемышке чумыргенна.   Тунам мыйым сайленыт кок ийлан, вара вес погынымаштат  2010–2011 ийлан коденыт. Марий Элыштына мер толкын тӱрлӧ тӱсан, тӱрлӧ сынан. Марий ӱдырамаш-влакат  шкеныштым иктеш шижын илынешт. Тыште культура, образований, эмлыше, шанче, туныктышо-влак улыт. Мемнан семынак яллаштат ӱдырамаш-влак иктеш ушнат. Нунын нергенат чон эре коршта, нунылан куштылго огыл, ятырынже чоным туржын илат. Садлан оласе ӱджырамаш ушемын активше ялышке, районлашке чӱчкыдын лектына, тидын дене ваш эҥертышым, полышым пуэна ман ӱшанена. Тыге Провойышто - Юлвий, Оршанкыште - Ошлавий, Удмутрийыште - «Ава шӱм» ушем-влак шочыныт. Моло вереат тыгай тӱшка улыт. Тусо ӱдырамаш-влак дене вашлийын, тӱвырам, йылмым, йӱлам аралыме нерген мутланена. Эртыше ийыште, мутлан, Марий Турек районысо Савак кундемышке лектын коштынна, калык мурызо Ида Крыловам шарныме икмыняр вашлиймашым эртарышна. Але уста композитор Элина Архипован шочмо Медведево мландыштыже творческий вашлиймаш эртен. 

«Таче марий ӱдырамаш кучемыш толын» манаш лиеш?

– Уке, огеш лий. Вуйлатыше ӱдырамаш-влак улыт: Марий книга савыктышым,  «Кече»,  «Ямде лий» редакцийым вуйлатат. Но тыгайже пеш шагал. Республикыште ныл ӱдырамаш министр-влак улыт, но нуно пошкудо калыкын ӱдырышт улыт.   Министрын алмаштышыжат коктын веле улына. Тӱҥ шотышто вуйлатыше-влак  пӧръеҥ улыт.

Тачысе марий ӱдырамаш шке кумылжо почеш илыже манын мом ыштыман?

– Эн ондак кӱлеш  илыш йӧным саемдаш. Мый ойлышым, ӱдырамаш утларакшым изи пашадаран сомылым шукта.  Тугеже пелашыже сай пашадарым паша лектышым ешышкыже кондышаш. Ӱдырамашлан шке илышыжым сылнештараш ситыше пашадар кӱлеш.  А кузе сылнештараш? Эн ончычак тазалыкым аралыман. Каналташ, тӱня мучко лектын кошташ йӧн лийман.  Закон почеш мемнан правана чыла шотыштат аралымылан шотлалтеш. Но туге гынат, ӱдырамаш тугай сферыште тырша, кушто тудын праваже аҥысыемеш. Садлан тудо шке кумылжо нерген утыжым шонен огеш керт. Адакшым, марий ватын чонжак тыгае: тудо шкеж нерген утыжым ок азаплане, утларакшым воктен улшо родыжо,  воктен улшо пелашыже, икшывыже верч тырша. Садлан чыла «Саскавий»-влак лӱм дене  курымашлык  чыным шарныктыме шуэш: марий ӱдырамашат чон ласкалыкым, шымалыкым, тыныслыкым, порылыкым  вуча. Йӧратыза, шыматыза тудым, аралыза!

- Таче тендам мо утларак тургыжландара?

- Куандара оласе уремлаште шукырак марий ой, марий мут йоҥга. Ондак марий-влак йыр ончал-ончал пелештат ыле гын, кызыт кутырен шогымат, тролейбуслаштат, марла пелештыме йоҥга. Самырык тукымат   тыгак марла кутырат. Олаштына тӱрлӧ увер, рекламе, марий вывеска ешаралтеш, марий мут ятырак коеш. А тургыжландара... Мыйым таче калыкын нужналыкше тургыжландара.  Поснак марий ялласе сӱрет ласкан илаш ок пу. Паша деч посна пернылше шукын улыт, арака дене кылым кучат. Тыгай коклаште ӱдырамаш-влакат койыт. Лушкыдо койышым ончыктымо сӱрет нигӧмат ок куандаре, шонем. Ятырышт ӧрдыж кундемлаште тыршышыла, ешым шалатыл пытарат. Икшыве-влак тулыкеш кодыт. Тиде пеш кугу сулык да осал паша. 

Кугезе легенда марий ӱдырамашым моло калык-влакын ӱдырышт деч Юмынӱдыр лӱм дене палемден. Те Юмынӱдыр улмыдам кузе шижыда?..

– Легендысе Юмынӱдыр лийын огыл кугыжа ӱдыр. Тудо  кӱтӱм кӱтен. Марий ӱдыр-влакым кава меҥге да шӱдыр полшымо дене шӱртым шӱдырымӧ усталыклан туныктен.  Мыят, пашаче койышемым шотыш налын, Юмынӱдыр улмем шижам. Юмынӱдыр пӱртӱс дене кылдалтше лийын, мыят шочмо ялыштем мланде пашам ыштен вийым погем, тул да вӱд, яндар юж дене куатаҥын, шочмо сурт пелен лияш тыршем. Кумыл йодмемым шукташ «Саскавий» марий ӱдырамаш ушем полша. Шочмо калыкемын шӱлышыжым шижаш, тудын куан да ойгыж дене илаш кумылым да куатым луктеш.

Шочмо калыкнан ончыкылыкшым могайым ужыда?

– Мый ӱшанем: таче мемнан кумылнам самырык тукым авалта гын, йылмым, йӱлам арален кодымаште, культурым, пӱртӱсым перегымаште чон кумылжым ончыкта гын,  марий калыкын ончыкылыкшо сай лиеш.

«Карелия» журнал, 2011, 3 №

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1