Аркадий Фёдоров:

Мый шӱдо латкок ий илаш шонем

але

Марий агытан марла мурышаш…

Пӱртӱсын поро таҥже, сылнымутын ӱшанле йолташыже, ончычсо туныктышо-методист, ныл ӱдыр икшыван, кок уныкан Аркадий Федорович Федоровлан 18 августышто 75 ий темеш. Чапле лӱмгече, юарлыше чонжо нерген писатель дене мутым вашталтышна.

 

- Аркадий Федорович, могай шӱлыш дене лӱмгечыдам вашлийыда?

- Кумылем кӱш нӧлталтше. Мый 75 ийым кужу ӱмырлан  ом шотло, илаш шонем 112 ий. Тыгай мыйын ончыкылык шонымашем.

- Тынар шуко илашлан мом ыштеда?

- 112 ий илашлан эн ончычак тамакым шупшаш огеш кӱл, мый нигунамат шупшын омыл. Авайын кум эргыже лийынна, кумытынат огына шупш. Кузе тудо тыге пеҥгыдын кучен кертын – кызытат ом пале. Тунемдыме ыле авам, ликбезышке веле коштын. Тачысе тунемше айдеме пӱртӱсышкӧ лектешат, тамакам пурлын, яндар южым локтылеш.

Икана Йошкар-Олашсе вокзалыште тыгай сӱретым ужынам: ярныше пӧрткайык кочкаш кычал чоҥештылеш. Куштырам кышкыме урнышко юлт веле койо. Мый ты ате воктенак шинчалтем. Трук кайык ате тӱрышкӧ лектын шинче да пероскым шупшеш!.. Кынгыри… Пӱртӱсыштат тыгай масак сӱрет шуко уло. Мый айдемылан каласынем: пероскым шупшшо пӧрткайык гай лийман огыл. Семынем эре пуштыланем: ӱдырамаш-влак кузе тамак шупшшо пӧръеҥым чытат? ™мыр кужу лийже манын, тамакым ида шупш, аракам ида йӱ, кумылда эре кӱшнӧ лийже. Шкендым шке эмлен илаш кӱлеш. А черланыме годым кучылтшашлык эмна - йол йымалнак. Кажне черлан муаш лийыш. Кызыт мландӱйым погаш ямдылалтынам ыле. Тошто верышкем миенам – ир сӧсна уло кумдыкым кӧргыч пытарен. Ӱян мландыште йыл-шукшет пеш шуко. Кӱрен шудымат нуно кӧргынчыныт. Тыге янлык-влак дене ӱчашена: кӧ ончычрак миен лектеш ӱян мландышке. Йомак.

- Икшыве-влаклан возымыда пӱртӱсым шымлыме, эскерыме дене темын. Кушеч лектеш пӱртӱсым тыге йӧратымаш?

- Мый пӱртӱсым йӧраташ Юрий Чавайн деч тунемынам. Качымарием годым мый тудын ден пырля фермыш коштына ыле. Тушто ӱдыр-рвезе-шамыч куштен-мурен жапым эртареныт. Корнына олык гоч, пасу гоч, чодыра воктеч наҥгая ыле. Юрий кажне кайык йӱк гыч могай кайык улмым пала ыле. Кажне чонан нерген пеш шуко уым тудын деч колынам. Корно воктен кушшо кушкыл нергенат шуко каласкален. Йолташем мыйымат шинчымашым погаш, чыла палаш таратен. Тыге мый пӱртӱс илышым шымлаш, эскераш тӱҥалым. Икымше книгам пӱртӱс мурызо Мичурин- Азмекейлан логалын. Тушто мыйын «меҥгаш пырня» ой лийын. Азмекей манеш: «Тыге ойлат мо? Марий еҥ «меҥгылык пырня» манеш.» Тудо самырык-влаклан икана веле огыл ойлен: «Пӱртӱс нерген мыйын семын огыда пале гын, ида возо, марий шомакым намысыш ида пурто.» Тидын годымак Моско гыч толшо «Детгиз» савыктышын тӱҥ редакторжо Г.И.Московская шижтарен: «Йомакым йоча гына лудеш манын ит шоно. Тыгай йомакыште профессор, доктор-шамыч шканышт информацийым погат. Садлан пӱртӱс нерген возымаште наука ваштареш ойлышо сӱрет, шонымаш лийшаш огыл. Изи лудшо возымым ушешыже копироватлен илаш тунемеш. Садлан икшывылан шоякым темлымаш – йоҥылыш умылымашым шочыкта.»

- А научный огыл сӱретан, шонымашан возымым марий сылнымутышто чӱчкыдын вашлийыда?

- Тидын нерген ойлаш ок кӱл, шонем. (Писатель пытартыш кечылаште лекше газет ден журналым оҥ кӱсенже гыч луктеш, йошкар пасте дене тӧрлен пытарыме текстым ончыкта. –З.Г). Мый шымлу ий марте шоло ден нолго лышташым ойырен моштен омыл. Шолын лышташ мучашыже ик лукан, а нолгын кум кошар мучашан. Садлан ойлем: век живи, век учись. Чыла палем манын ойлаш нигунамат ок лий. Авторын марий илышым шижын шогымыжо мыланем пеш лишыл. Мутлан, пытартыш шуматкечысе газетыштыда агытанда рушла муралта… Тыгай койыш мыйым шыргыжалаш тарата. Марий агытан марла мурышаш. Але тудо подылшо улмаш гын веле…  

- 2005 ийыште марий лудшым «Кундыш» роман дене куандарышда. Кумылым авалтыше сюжет, чатка ой савыртыш, геройын чон арулыкшо шуко еҥым илыш нерген шоналташ таратен, шонем…

- Тиде сылнымут произведений иктаж коло ий ончыч возалтын. Анатолий Тимиркаев йодынат, конден пуышым. Келшышылан шотленыт. Сылнымут произведенийым возаш амал лийшаш. Амалжым каласен ом керт.

- Кумылда уке ойлаш але…

-Огеш лий ойлаш. Лишыл еҥем-влак палат, тиде сита.

- Чын лийше негызеш возымо мо?

- Чын лийше огыл негызеш возет гын, нимогай сӧраллыкше огеш лек. Шонен лукмо - йоҥылышым возаш пешак йӧнан. Кушан гынат шӱртнет, шоякым колтет. А «Кундыш» романым возымо амалым ом каласе.

- Лудшо-влаклан илыш корныдамат палаш оҥай дыр…

- Мый Чавайнуреш шочынам. Ачам-авам лудын-возен моштыдымо лийыныт: авам «Аню», ачай «Романов» манын кидым пыштат ыле. Туге гынат ачай кум йылмым пален: немычла, рушла, марла ойлен. Икымше тӱнямбал сар годым Кенисберг олаште илен, кокымшо сарыштат тушкак логалын. 1951 ийыште Морко педучилищым тунем пытаренам да вигак Роҥго районышко туныкташ колтеныт. Вара заочно педфакыште тунемынам. Нылле ныл ий школышто пашам ыштенам, туныктышо-методист семын палыме лийынам. Спасский, Тапшер, Кугу Оваснур, Кугу Ашламаш, Кораксола, Солнечный поселкысе школласе тӱҥалтыш класслаште  икшыве-влакым туныктенам. «Пинь-пинь ден Зинь-зинь» (1975), «Юзо тоя», «Ошымшӱлыш отар», «Шулдыран таҥна-влакын мурышт» книга-влак лектыныт, «Ончыко» «Кундыш» романым савыктен. Туныктымо шотышто министерствын темлымыж почеш «Оҥайже – воктенак» пособийым ямдыленам. Тудат пӱртӱс нерген, икшыве-влак деке миен шуын. Кызыт кумло кок пеледышлан посна почеламутым – ныл корным - пӧлеклен возенам. 1967 ийыштак ты пашалан пижынам. Ынде мучашленам, сӱрет дене келыштаренам.

Возымо шуко. Книгам лукмо йодыш нелын кая. Шке окса дене тыгайым ышташ вий уке.      

«Марий Эл», 18 пеледыш 2007





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1