Анатолий Иванов:

Изимӧр погаш кайымыда годым

Шижтарыде ида кай…

Марий калыкын IX погыжо вашеш 

 VIII Марий калык погынышто Тўҥ онаеҥ А.Таныгин Мер Каҥашын вуйлатышыже Л.Н.Яковлеван пелен Кугыраклан, пеҥгыде айдемым, шочмо калыкын ўшанле эргыжым А.Н.Ивановым шогалташ темлен. 

Пагалыме Анатолий Николаевич! Шочмо калык ончылно Кугырак семын шогаш кажнылан ок пўралт. Тунамак кугыжаныш пашам виктарыше айдеме деч йодмо шуэш: мо тыгай мер паша?  

– Мыланем мер паша – тиде исполнительный кучемым шўкен шогышо вий. Мер еҥ-влакын кумылыштым колышт, исполнительный власть тыршышаш. Мер паша кеч-могай йодышым кумдан ончалаш йӧным ышта, тидын дене шергакан. Кызыт,  Марий калыкнан IX погынжылан ямдылалтме годым, ятыр тўрлӧ йодыш, темлымаш-влак шочыт. Мутлан, ойлат: лийже ыле ик Марий Ушем. Молан кўлеш землячество але «Саскавий» ўдырамаш ушем да тулеч молат. Мый тыгай ой дене ом келше. Молан? Тўрлӧ мер толкын-влак тўрлӧ семын пашам виктарат. Налаш землячествым. Могай пеҥгыде кыл шочеш ялыште илыше родына-влак дене! Морко землячествыштына ятыр еҥ чумырген, утларак чолга-влакше, 20-25 еҥ наре, рўдӧ активым ыштеныт. Южыжо землячествылан веле огыл, вес мер толкынланат полшаш кумылан. Мутлан, Татьяна Степанова Морко землячествыште чолган тырша, тыгак «Саскавий» вуйверыште улеш. Тидым шотыш налын, иктешлаш лиеш: мер еҥ кугурак пашашкат кугыжаныш але але исполнительный кучемыш ушнен кертеш.

Совет жапыште мер пашам мер-политик ушемын пашаж семын акленыт, а кызыт закон тыге ышташ ок кўштӧ. Политикыш ушнынет гын, политика партий радамыш шогалман. А мер паша - мыланна йылмым аралаш, культурым, искусствым вияҥдаш сай йӧн.

Адакшым мер паша илышыште кушкаш полша. Садлан самырык тукымым марий мер пашашке чаткан ўжын шогыман. Ондак самырык тукым илышым тӧрлымашке чолганрак ушеныс? Ты пашам пионер, комсомол ушем-влак шуктеныт. Комсомол ятыр еҥлан кумда илыш корныш лекташ йӧным ыштен: цехыште ма, ял озанлыкыште комсомолын ончылъеҥже вуйлатыме пашашке куснен. Тиде паша айдемым кумдан да келгын шонаш, паша лектыш деке тыршен шуаш туныкта.

- Тугеже, кучемыш пашаеҥ-влак мер паша гоч толыт манаш лиеш?

- Чаманем, таче тыге каласаш ок лий. Шукынжо мер паша гоч толын огытыл. Улыт самырык-влак: Эрик Юзыкайн, Эдуард Чемышев - нуно мер пашам ыштеныт. Тыгаяк улеш Андрей Чемышев. Але Культура, печать да национальность паша шотышто министерствын специалистше Ольга Леонтьева Самырык-влакын мер палатыштыже устан тырша. Но тыгай еҥ-влак пеш шагалын улыт. Икмыняр ий ончыч Марий кугыжаныш университетын студентше-влак  мер толкыныш ушненыт ыле. Пытартыш жапыште йўкышт пешыжак ок шокто.

А Кугырак семын шогымо мом тыланда пуэн?

– Мер Каҥашын Кугыракше семын шогымо – тиде калыкнан ўшанже лийын. Мер Каҥашым вуйлатыше Лариса Николаевна Яковлева дене пырля шочмо калык верч мутым кученам. Лариса Николаевна – пеш чолга ўдырамаш. Вуйверысе пӧръеҥ-влакым: Валерий Александрович Мочаевым, Юрий Петрович Русановым,  ўдырамаш-влакым: Нина Николаевна Зоринам, Галина Сергеевна Эшкининам сай пашалан кумылаҥден. Ятыр сай тўҥалтышым ыштен, у корным, у йӧным почын. Кутырен келшен пашам ыштет гын, лектыш эре сай.

Эртыше погынышто марий пайрем-влакым эртараш полшаш кутырен келшыме ыле. Тиде шонымашым пўтынек гаяк шуктымо. Йошкар-Оласе Пеледыш пайрем пеш оҥайын эрта. Ончылий Марий Эл Республикым вуйлатыше, тунам президент ыле, Леонид Игоревич Маркеловат саламлаш толын. Тиде калыкым куандара, марий пайремым, йўлам арален кодаш ўшаным пуа. Кокымшо пайрем – Талешке кече. Ты кечын кугезынам шарнен вуйым савыман. Ме ик ийын Морко землячество дене Сергей Николаевын, Иван Петровын шарныме оҥашт дек, Сергей Чавайнын чапкўж дек шарнымаш сорта дене лектынна. Тунам мемнам калык изиш ӧрынракат ончышт, но тўҥ шотышто тиде акцийым умыленыт, шонем. А кумшо пайрем – Тиште кече. Пайремын шке радамже, кышкарже уло. Тиде ончыкылыклан ўшанле эҥертыш.

Лариса Николаевнан мўндырнӧ илыше родына-влак деке миен коштмыжым сай пашалан шотлем. Свердловск ден Пермь, Киров кундемлаштат лийын. Мер Каҥаш дене пырля Пошкырт ден Одо Республикылашке мийыме. Тиде марий калыкнам консолидироватлаш  полша. Чолга ўдырамаш воктене марий юмыйўлам кучен илаш Юмак пўрен, очыни.

Но Интернетыште кучем да мер пашам ойыраш кўлмо, Мер Каҥашым шалатен колтымо  нерген ойлат…

– Мый тўҥалтыштак палемдышым. Мер паша ден виктем пашам ойыраш ок лий. Мер еҥ-влак виктем пашам умылен темлымашым ыштат, виктем мер калык ойым шотыш налын тырша. Кугыжаныш еҥжат тўрлӧ категорийлан шелалтеш: уло исполнительный кучем, уло законодательный  да судебный кучем. Пытартыш жапыште тыге ойлат: тиде кум тўрлӧ кучем шке пашаштым посна-посна виктарат, икте-весышт коклаште подчинений кыл уке. Мер пашаеҥат кучемын  кумылжым шуктышо огыл. Кучем ок умыло гын, мер еҥ умылтарышаш, кучем чын ышта гын, мер еҥ ты пашам эшеат сайрак ышташ полшышаш. Пашана иктеш  ушнен гына сай лектышым пуа.

Интернетысе гай ойлышо, ойым пуышо-влак ожнат лийыныт, кызытат улыт. XX курым тўҥалтыште Марий Ушем мер толкын лийын гын, совет жапыште мер толкын икмыняр вес шўлышан лийын: профсоюз, пўртўсым аралыше, тулеч моло-влак. Мер калыкын йодышыжым утларак кучем гоч тӧрленыт. Мутлан, совет кучем йылме йодышым шке виктареныс. Йылме аралыме нерген шагал ойленыт гынат, кучемын кўштымыж почеш 1972, 1992 ийлаште орфографий уэмдалтын. Кызытат Виктем пелен йылме комиссий пашам ышта. Гурий Иванович Лаврентьев, Анатолий Николаевич Куклин, Лидия Петровна Васикова Иван Григорьевич Ивановын темлымыж дене огыт келше, ўчашымаш кая. Тиде ўчашымаш йылмылан эҥгекым ыштышаш огыл, а йылмым вияҥдаш полшышаш. Садлан могай-гынат компромисс (кутырен келшымаш – З.Г.) лийшаш. Йодышым тӧрлаш полшышо йӧным мыланна кычалман. Тидым шотыш налынак, у орфографий мутер савыкталтын, кугыжаныш пунчалым луктын, тудым илышыш шыҥдарыман. Ала-можо ок келше гын, пунчалыш вашталтышым пуртен тӧрлыман.

Мер калык ден кучем келшен илен веле калык культурым, йылмым, йӱлам арален кодаш лиеш. Интернализироватлыме культура посна калыкын ойыртемжым ўштеш. Теве Ме Валерий Мочаев дене Шарангыште лийынна. Марий ватын кугу эргыже марла кутырен ок мошто, но рушла мутланен, марий йўлам арален кодымо шотышто кугу пашам вўда.

Те шочмо тӱвыра аланыште шолын иледа. Тӱвыра тыланда мо тыгай?

– Тўвыра – калыкын шўм-чонжо. Ме тўвыра гоч шке кумылнам почына, йолташлан ончыктена. Кажне еҥын шке йӧратыме мурыжо уло, кажныже кушта. Куштен моштыдымо еҥ шкенжым йомдарыше семын шижеш. Тўвыра усталык – кажне посна еҥын чон поянлыкше. Мемнан чон поянлыкна гыч калык поянлык чумырга. Тўвыра полшымо дене ме ваш-ваш лишыл лийына, ваш-ваш умылена. Ковам эре ойла ыле: пошкудо дене келшен илаш кўлеш. Тыгай шонымаш денак шочмо ялыштем Тупка пайремым шонен луктыныт. Тупка – тиде шўдырышашлык меж пўтыртыш. Тудым кўнчылаш кылден, пошкудо деке чумыргеныт, кидпашам ыштен, ваш-ваш сийлен, мурен куштеныт, туштым туштеныт, манеш-манешым ойленыт. Чон поянлыкым пойдараш – тиде сай йӧн лийын. Самырык-влаклан тидым шарныман. Телевизорым гына ончен шкем куандараш тўҥалына гын, калыкнам йомдарена.

Мый 1982 ий гыч культура пашаште улам. Тыште шуко йолташем-влак улыт. Ме ваш умылаш тыршен илена. А ваш умылымаш – тиде культурын ик ужашыже. Тудым уланракым ышташ тыршыме дене мый пиалан улам. 

Финн-угор, тӱнямбал кӱкшыт гыч ончалаш гын, таче шочмо калыкнан мер илышыжым кузе акледа?

– Марий мер шўлыш эре кўшнӧ  лийын. Но пытартыш жапыште ме изиш ўлнырак кодынна. Мордва калык шке пашажым утыр вияҥден, ятыр пашаже Саранскыште ышталтеш. Родо-тукым калык-влак Российыште акрет годсек пеш чытыше калык семын ойыртемалтын. Коми-влак спортым вияҥдат. Налза Раиса Сметанинам, Рочевмыт ешым. Калыкнан кугешныме ўдыржӧ Нина Селюнина нунын пелен. Тўнямбалне кумдан палыме спорт еш. А кызыт спорт коштмаш дене тўнямбал чемпионатыште Российлан чыла тўрлӧ шӧртньӧ медальым финн-угор калыкын шочшышт конденыт. Тидак огыл мо футбол дене тўнямбал чемпионатын икмыняр матчшым Саранскыште эртараш корным почын?..Марий Элыштынат спортлан кугу тўткыш ойыралтеш. Теве куштылго атлетика дене манежым чоҥен шуктат гын, тунам ала марий ўдыр-влакнат чулымлыкыштым ончыктат. А мер пашаште самырык тукым чулымлыкым ончыктен, тудым кўшкырак нӧлталеш.

Серыме пашамат ыштеда манын колынам…

– Кызыт ынде пунчал-влакым гына серем. Жап ок сите. Газетым, книгам лудмо дене чонем кандарем. Самырык годым лийын тыгай: почеламутым, пырдыж газетлан заметкым возкаленам. «Марий коммуна» газетышкат серенам. 1979 ийыште тўҥ редактор Михаил Байков промышленность да транспорт пӧлкашке пашаш ўжын ыле. Иктаж-кунам яра жапем лиеш гын, серыме пашалан пижаш лиеш. Мутлан, мемуарым возаш.  

Икмыняр ий ончыч С.Чавайнын снеге-мӧр нерген мурыжым Тендан деч колынам ыле… 

Тиде мурым 1981 ийыште,  ачамын шочмо кечыж годым, пошкудо, Кугу сарын ветеранже, Григорий Иванович Иванов мурен коден. Ме тудым «Когой чузай» манына ыле.  Репрессийлан кӧра тиде муро йомын. Иктаж лу ий ончыч Марий Кужер пӧръеҥ «Морко кундем» ансамбльын вуйлатышыже Юрий Александрович Осипов дек йыҥгыртен да ты мурым угыч калыкыш лукташ темлен. Юрий Александрович мыйын мурымем колыштын, шуко йўк дене мураш келыштарен. Шукерте огыл Йошкар-Олаште эртыше «Усталык памаш» фестивальыште йоҥген. Калыклан пеш келшен.

Кеҥеж кечет ояра, весела

Ояреш кўэш изи мӧр.

Изимӧр погаш кайымыда годым

Шижтарыде ида кай…

Анатолий Николаевич Иванов Морко район Изи Корамас ялыште 1947 ий 4 сентябрьыште шочын. Ялысе школ деч вара Йошкар-Олаште радиомеханический техникумышто (1966), Марий политехнический институтышто  (1974), Кўшыл партий школышто (1987) шинчымашым поген. Совет Армий радамыште порысшым шуктен (1967-1969), Марий машиностроитель заводышто (1974-1982) бригадирлан, парткомитет вуйлатышын алмаштышыжлан тыршен. 1982 ийыште Йошкар-Оласе КПСС комитет пропаганда да агитаций пӧлкашке куснен. 1988 ий гыч Йошкар-Ола исполкомышто председательын алмаштышыжлан ышташ тўҥалын. 1998 ийыште кугыжаныш пашам ўшаненыт: Марий Эл Президентын верысе самоуправлений шотышто пӧлка начальникын алмаштышыже лийын. 1999 ий гыч Правительствыште культура, искусство калык-влак кокласе кыл шотышто пӧлкам, 2001 ий гыч Правительство председательын алмаштышыжын службыжым вуйлатен. 2009 ий гыч Марий Эл Кугыжаныш Погын вуйлатышын алмаштышыже. Заводской райсоветын, Йошкар-Ола горсоветын депутатше лийын, кызыт Кугыжаныш Погынын депутатше.    

"Марий Эл", 24 март, 2012

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1