Алексей Александров-Арсак:

 70 ияш лӱмгече вашеш

«Йӱксӧ муро гай лийже сылнымут касем …»

Йӧратыме писательна Алексей Александров-Арсак шочмо кечыжым пайремла. Поэт, прозаиклан  шымлу ий темеш. Тидын лӱмеш эрла, 18 шагатлан, Курчак театрын сценыштыже сылнымут да муро кас эртаралтеш. Уста йолташнам саламлаш родо-тукымжо, писатель йолташыже, кучем да мер ушем еҥ-влак толыт. Касым Раисия Данилова вӱда. Артист-влак: Олег Логинов, Андрей Андиранов, Вячеслав Осипов, Валерий Семенов да молат поэтын мур чондайжым почын ончыктат.

Тӱрлӧ манеш-манеш, йомак  да легенда дене вузылалтше авторын пӱрымашыж нерген пален налаш ман, шкеж дене мутым вашталтышна.  

 

- Алексей Александрович, лӱмгече кумылан айдеме нерген утларак палыме шуэш. Ойлат, те шуко шочшан ача улыда?..

- Куд икшывем уло: ныл ӱдыр да кок эрге. Касыште чыланыштымат ужнем. Толын кертыт мо, ала. Коктын ялыште улыт.  Молышт Йошкар-Олаште. Изирак ӱдырем таче пеленем ила. Изирак эргымже Марий кугыжаныш университетыште юрист лияш ямдылалтеш. Нылымше курсышто. Мый пенсий оксам 3800 теҥгем налам. Вес ӱдыремжым, аваж колымыж деч вара, кугу ӱдырем олашке илаш кондыш. Чыла шотыштат тудо ашныш, тудак оксам тӱлен туныктен лукто. Кугурак ӱдырем предприниматель семын пашам ышта. Моло бизнесъеҥ семынак йӱд-кече манме гай пашаште пӧрдеш. Таче нунат сай огыл тургым пагытыш логалыныт. Икшыве-влак йылт чыланжак йол ӱмбак пеҥгыдын шогалын огытыл.  Сандене тургыжланыде ом иле. Илымем годым кертмем семын полшынем. Кугурак эргым ден ӱдырем шке ешышт дене Йошкар-Олаште илат. Куд уныкам уло.

Мый икымше гана 29 ияш пелашан лийым, кокымшо гана 31 ияш улам ыле. Коло вич ияшем годым морально шоҥгемше ӱдыр-влак деке лишемашат лӱдынам. Чокым налынам. Пошкудо ялыш миенам ыле. Ик ӱдырым вашлийым. Эрдене йодам: марлан миет мо? Нальым, но илен ышна керт. Вара шке тунемшемым марлан нальым. Лидия Николаевна дене 36 ий илышна. Уто шомак деч посна.

- «Эрта ӱмырем, кодеш кумылем…» Тиде калык муро тендан чонда нерген огыл?

- Тиде мургорно кунар-гынат илышемлан келшен толеш. Моло семынак сылнымутыш мыят почеламут дене толынам. Институт деч вара армий, Сотнур школ. Тунам Писатель ушемыште тыршыше Марий Элын калык поэтше Семён Вишневскийлан почеламут аршашым колтышым. Кок арня гыч вашмутым пуыш: лу наре почелмутым ойырен налым, пеш сай возымо, кодшыжым тӧрлаш кӱлеш, мане. Тиде тунам мыйым пеш ӧрыктарен, куандарен.

1968 ийыште «Йолгорно» лӱман икымше книгам лекте. Редакторем Осмин Йыван «тый лирик улат, эше ик тыгай книгам луктат гын, СССР писатель ушемыш пураш рекомендацийым пуэм» мане.

Но вес почеламут книгам чырык курым гыч гына ош тӱням ужо. Тунам арален налше кугу лӱман писатель-влак уке гаяк ыле. Ала-кузе чыланат шкеныштым иктӧр ужын иленыт. Кажне редактор шке семынже тӧрлен. Эсогыл Эврик Васильевичлан ик гана ойленамат ыле: кеч лирикыжым тӧрлен ида шинчылт. Тӧрлымӧ ден авторын серыме ямже йомеш.

Мыйже тӱҥалтыш жапыште почеламутемым чон шижмем (интуиций) почеш веле возенам. Моткочак еҥлан ӱшаненам. Огыт умыло гын, мом толашаш, шоненам.

Прозышко толмемат оҥай. Сотнур школысо кугурак класслаште тунемше-влаклан руш йылме да сылнымут урокым вӱденам. Воспитатлыме пашам эртараш кӱлешыс. Каласкален шогенам шке денем, йолташем, палымем-влак дене лийше оҥай сӱрет-влакым. Икшыве-влак пеш куанен колыштыт. А молан тидым возаш огыл, шоналтышым. Тыге чоныштем возымо кумыл шочо. Икымше ойлымаш 1965 ийыште «Марий коммунеш» савыкталте. Редакцийыште Миклай Казаков пашам ыштен. «Чеверласыме годым» ойлымашыштем тудо ик мутымат вашталтен огыл. Тиде адак мыйым ӧрыктарен куандарен. Лудшо-влак ты произведенийым сайын вашлийыныт, у пашалан кумылаҥденыт. Тыге 1979 ий марте газетеш ялысе илыш сӱрет негызеш чоҥымо ойлымаш-влак лектыныт.

Вара рукопись Ким Васин деке логалын. Тудо лудынат, йодеш: «Ялыштыда ик ушан-шотан айдемат уке мо?» Уста критик сай геройым гына ужнеже улмаш. Жап тунам тыгай лийын. А мый тыгайжым серен омыл. Сандене ойлымаш-влакемат посна книгаш ышт чумырго.

Ятыр жап серымем чемоданыште кийыш. 1985 ийыште идалыкаш ӱдырем йолым нале. Кӱвар ӱмбалне пеленже пӧрдал модшемла шинчамлан койко йымалне тошто чемодан перныш. Угыч почым, тоштем пытыше кагазым шергальым, лудым. Айык вуй денак шинчавӱдем тольо. Чын улмем тунам гына умылышым. Ты ойлымаш-влак тачат лудалтыт. Варажым пелашемат ойла: «Йошкар-Олаш илаш каена, аксакал-влакын шинчашкышт ончалына».

Куснышна. «Ончыко» журналыш пашаш пурышым. Александр Юзыкайн редактор ыле. Тунамак Марий книга издательствышке мийышым. Мом кондаш? йодам. Прозым йодыт. Угыч чыла печатлышым. Писатель ушемыш намийышым. Юрий Артамонов писатель-влакым поген, ойлымашлам тӱшкан лудыныт. Кажне шинчыше моктен. А коло ий ончыч тиде возымыланак корным ышт пу.

Такшым, кандашлумшо ийлаште соцреализм кунар-гынат лушкен шуын ыле. Илышыште айдеме могай лийшаш – тидын нерген шагал азапланеныт. Тыге 1989 ийыште «™мыр кыл» вуймутан икымше ойлымаш книгам савыкталте. 23 ий гыч.  Шканем шке ӱшаныдымемлан кӧра тыгай весела огыл пӱрымаш лие. Ындеже поэзийымат умылен возем. Самырык-влаклан каласынем: возымо пашаште шкан кугу ӱшан кӱлеш. ™шан пеҥгыде шинчымаш, пеҥгыде койыш дене шочеш.  

А 1993 ийыште Марий Элын президентше Владислав Зотинлан серышым возенам. Суртем йӱленат, окса полышым йодынам. Тыге мыланем М.Рыбаковын ӱшанле еҥже йыҥгыртен: окса дене чӱдӧ. Темлен книгам лукташ. Тунам мыйын романым ышт лук. А.Мурзашев ваштареш лие. Тылеч вара мый «Агур» романем угыч шергальым да у вариантым возышым. Сылнымут пашаште ятыр гана кумылем кодын.

- Таче писатель Александров сай сылнымут саска дене лӱмгечым вашлиеш.

- Ятыр жап марий сылнымут йӧршеш ыш савыкталт. Юмылан тау, пытартыш жапыште ты паша воранен кайыш. Кугу произведеният ынде лектыт. Марий книга издательствыште «Юмын капка ончылно» романем посна книга дене шочо. Тиде - пеш кугу паша. Марий Эл правительство полша. Спонсор ден тыгайым ыштен огына керт ыле. Адакшым «Марий Эл» газет редакций «Роза» повесть книгам савыкташ ямдыла. Пеленже ойлымаш-влакым вераҥдыме. 25 авторский лист. Шотлан толеш гын, ала вес ийын йӧн лектеш. Эше ныл книгалык рукопись кия. Илымем годым иктажше лекшаш, шонем. Кумытшо – проза, иктыже - поэзий книга.

- Те тӱрлӧ пашаште шкендам тергенда. Таче шкендам кӧ семын утларак шижыда?

- 17 ий школышто пашам ыштыме чонышто садак кышам коден. Молыжо журналистика да сылнымут паша лийын. Конешне, таче шкемым писатель семын шижам. 1985 ий гыч шке пашамланат акым палем, еҥын возымыжымат аклен кертам.   

- Марий лудшо тендам утларак поэт лирик семын шарнен акла. Сылне муро кузе шочеш?

Муро… Мый почеламутым муро нерген шоныде возенам. Йолташем, Василий Очетов, налешат, семым келыштара ыле. Шуко муро тудын ден пырля шочын. Тунам калыкна утларак мураш йӧратен, уло концерт программым шке мур дене келыштаренна. Композиторлан келшен да возалтын. В.Захароват мыйын возымемым шерын. «Кас гармонь» семже пеш сылне.

- А сылнымут паша – куан але….

Самырыкрак годым ӧпке пелен куанымемат лийын дыр. Шоҥгемме велеш ты нумалтыш пеш куштылгыжак огыл. Писатель шкем куандарашлан  огыл возас. Мый таче мом-гынат порым ыштен кодаш кумыл дене тыршем. Шкемым тачысе марий чоным сӱретлыше летописец семын  шижам. Илышын шӧрынжым, лончыжым арален возымем шуэш. Калыкна коло икымше курымыш могай толын, кузе ила, мом шона - тиде нерген шонен азапланем.

Школышто туныктымем годым уроклаште образым лончылаш кӱлеш ыле. Произведенийыште содержаний уло, а образ шукыж годым уке. Возымаштына тӱҥжо айдеме лийшаш. Возымаштем ӱдырамашымат, пӧръеҥымат мотор образ гоч ончыкташ тыршенам. Ушан-шотан айдемым ончыко луктынам. Чыла прозаикак тидым шотыш огыт нал. Тӱҥ герой нерген шагалже годым келгын ойлат.

- Сылнымутышто мо тургыжландара?

Шочмо сылнымутышто таче проза жанрын ок ситылыкше уло. Историй роман, мемуар-влак лектыт. А вот ала-молан мемнан илышым ончыктен возаш огыт тырше. Могай калык улына, могай саманыште тыршена - тиде уке. Тыге писательын тӱрыс порысшо огеш шукталт. Юрий Галютин, йӧра,  «Колумбиадыжым» воза, Валентин Осипов-Ярча  мемуар гайым савыктыш. Но тӱҥ пашана: шке пагытнам чын ончыктен кодыман ыле. Таче руш, тӱнямбал классик-влакын возымышт огыт лий гын, 18-19 курымысо тӱнямбал илыш нерген мом палена ыле? Марий сылнымутышто тачысе илыш нерген возымым ужына мо? Уке.

- Тиде йодышем лудшо-влак лӱм дене пуэм. «Юмын капка ончылно» романыште ял илышым сӱретленда, йӧратымаш шижмашым кап-кыл кумыл гоч ончыкташ тоштында. Тиде: жапын йодмыжо але руш  манмыла «ӧрдыжлуыш ия шыҥен»?  

- Уке. Тыге мый илышын чынже деч пырчыланат кораҥын омыл. Кап-кыл йӧратымаш тушто тӱҥ огыл. Тиде сӱрет геройын ончыкылык илышыжым, молан кӧра тыге ыштат, умылтарымаш семын гына логалын. Айдемын койышыжым тичмашын ончыкташ кӱлын. Йот сылнымутышто тыгай йӧн чӱчкыдын вашлиялтеш. Нунат чараҥден возат. Штамповатлыме семын. Ала тынаржак чарам ончыкташ огешат кӱл ыле? Чыланжак тыгайым огыт йӧрате, но южгунам ончыктыдеат ок лий.

Лев Толстой «Отец Сергий» повестьым возен. ™дырамашын онаеҥ деке куржталмым, кап-кыл ден сымыстараш тӧчымым ончыктымо. «Война и мир», «Воскресение» да моло кугу произведений-влакын авторжымат шке жапыштыже тидлан кугун шылталеныт. Толстой вашештен: тидым возаш мыйын чонем йодын. Тыгаяк мыйынат вашмутем лиеш. Чылан тыге возаш огыт тошт. Садлан романыштем нимомат вашталташ ом шоно.  

- Калыкна «Роза» повестьдам йӧратен лудеш… А тыландаже тиде – черетан сылнымут пого але чоным луштарыше йӱксӧ муро? 

- Йӱксӧ муро шотышто лӱмгече вашеш ала-моат ушыш пура. Творческий касемжат йӱксо муро гай лийже ыле, шонем. «Роза» повесть деч посна мо уло тӱняумылымашем, чон шижмем почын ончыктен кертам ыле мо, ала… Повестьыште ончыктымо жап годым икмыняр артист, поэт-влак шкеныштым шке пытаршт: Юрий Чавайн, Владимир Зернов... Молан тыге лие? Мый шонем, ик амалже: воктен улшо калыкын йӱштӧ чонжо. Весыже: мемнан культур кӱкшытна але пеш лапка. Роза тыгай илыш кышкарыш логалын, нӧргӧ айдеме чытен кертын огыл. Таче ме шкем кучымо шотыштат але начарын илена. Шоналтызаян: аристократ-влак шагалже годым илыш пундашке лупшалтыныт. А таче ялыште пӧръеҥ-ӱдырамаш коклаште мо гына ок ышталт. Ме але шуко шотышто кушшаш улына, чыланат. Ушан-шотан-шамычат ятырын улыт, но туге гынат…

- Толмо корным шарналтымылан, чоным почын каласкалымылан кугу тау. Таза лийза!

Мутланымашлан почешмут: шыже мутланымашна писательлан чынак йӱксӧ муро лие. Вес иешыже, шошым ош тӱня гыч кайымыж нерген увер чоннам ойгатыш.  

 

«Марий Эл» 19 кылме 2008

 

 





Зоялан серыш
Сайт радам
Яндекс.Метрика

 1